Diṭṭhigatikādhiṭṭhānavaṭṭakathāvaṇṇanā
Diṭṭhigatikādhiṭṭhānavaṭṭakathāvaṇṇanā
144. Heṭṭhā
V1.161 tīsupi vāresu adhikatattā , upari ca ‘‘ paṭisaṃvedentī ’’ ti vakkhamānattā vedayitamettha padhānanti āha ‘‘ sabbadiṭṭhivedayitāni sampiṇḍetī ’’ ti .
Sampiṇḍetīti ca ‘‘ yepi te ’’ ti tattha tattha āgatassa pi-saddassa atthaṃ dasseti .
144. KiñcāpiM1.461 imasmiṃ ṭhāne pāḷiyaṃ vedayitamanāgataṃ , heṭṭhā pana tīsupi vāresu adhikatattā , upari ca ‘‘ phussa phussa paṭisaṃvedentī ’’ ti vakkhamānattā vedayitamevettha padhānanti āha ‘‘ sabbadiṭṭhivedayitāni sampiṇḍetī ’’ ti .
‘‘ Yepi te ’’ ti tattha tattha āgatassa ca pi-saddassa atthaṃ sandhāya ‘‘ sampiṇḍetī ’’ ti vuttaṃ .
Ye te samaṇabrāhmaṇā sassatavādā … pe … sabbepi te chahi phassāyatanehi phussa phussa paṭisaṃvedentīti hi vedayitakiriyāvasena taṃtaṃdiṭṭhigatikānaṃ sampiṇḍitattā vedayitasampiṇḍanameva jātaṃ .
Sabbampi hi vākyaṃ kiriyāpadhānanti .Vedayitassa phasse pakkhipanaṃ phassapaccayatādassanameva ‘‘ chahi ajjhattikāyatanehi
P1.238 chaḷārammaṇapaṭisaṃvedanaṃ ekantato chaphassahetukamevā ’’ ti .
Upari phasse pakkhipanatthāyāti ‘‘ chahi phassāyatanehī ’’ ti vutte upari phasse pakkhipanatthaṃ , pakkhipanañcettha vedayitassa phassapaccayatādassanameva .‘‘ Chahi phassāyatanehi phussa phussa paṭisaṃvedentī ’’ ti iminā hi chahi ajjhattikāyatanehi chaḷārammaṇapaṭisaṃvedanaṃ ekantato chaphassahetukamevāti dassitaṃ hoti , tena vuttaṃ ‘‘ sabbe te ’’ tiādi .
Sañjāyanti etthāti adhikaraṇattho sañjāti-saddoti āha ‘‘ sañjātiṭṭhāne ’’ ti .
Evaṃ samosaraṇasaddopi daṭṭhabbo .
Āyatati ettha phalaṃ tadāyattavuttitāya , āyabhūtaṃ vā attano phalaṃ tanoti pavattetīti āyatanaṃ , kāraṇaṃ .
Rukkhagacchasamūhe araññavohāro araññameva araññāyatananti āha ‘‘ paṇṇattimatte ’’ ti .
Atthattayepīti pi -saddena avuttatthasampiṇḍanaṃ daṭṭhabbaṃ , tena ākāranivāsādhiṭṭhānatthe saṅgaṇhāti .
Hiraññāyatanaṃ suvaṇṇāyatanaṃ , vāsudevāyatanaṃ kammāyatananti ādīsu ākaranivāsādhiṭṭhānesu āyatanasaddo .
Cakkhādīsu ca phassādayo ākiṇṇā , tāni ca nesaṃ nivāso , adhiṭṭhānañca nissayapaccayabhāvatoti .
Kambojoti evaṃnāmakaṃ raṭṭhaṃ .
Tathā dakkhiṇāpatho .
‘‘ Sañjātiṭṭhāne ’’ ti iminā sañjāyanti etthāti adhikaraṇattho sañjāti -saddoti dasseti .
Evaṃ samosaraṇa -saddo .
Āyatana -saddopi tadubhayatthe .
Āyataneti samosaraṇabhūte catumahāpathe .
Nan ti mahānigrodharukkhaṃ .
Idañhi aṅguttarāgame
V1.404 pañcanipāte saddhānisaṃsasuttapadaṃ .
Tattha ca seyyathāpi bhikkhave subhūmiyaṃ catumahāpathe mahānigrodho samantā pakkhīnaṃ paṭisaraṇaṃ hotī ’’ ti ( a . ni .5.38) tanniddeso vutto .
Sati satiāyataneti satisaṅkhāte kāraṇe vijjamāne , tatra tatreva sakkhitabbataṃ pāpuṇātīti attho .
Āyatanti ettha phalāni tadāyattavuttitāya pavattanti , āyabhūtaṃ vā attano phalaṃ tanoti pavattetīti āyatanaṃ , kāraṇaṃ .
Sammantīti upasammanti assāsaṃ janenti .
Āyatana -saddo aññesu viya na ettha atthantarāvabodhakoti āha ‘‘ paṇṇattimatte ’’ ti , tathā tathā paññattimatteti attho .
Rukkhagacchasamūhe paṇṇattimatte hi araññavohāro , araññameva ca araññāyatananti .
Atthattayepīti ettha pi -saddena ākaranivāsādhiṭṭhānatthe sampiṇḍeti .
‘‘ Hiraññāyatanaṃ suvaṇṇāyatanan ’’ tiādīsuM1.462 hi ākare ,‘‘ issarāyatanaṃ vāsudevāyatanan ’’ tiādīsu nivāse ,‘‘ kammāyatanaṃ sippāyatanan ’’ tiādīsu adhiṭṭhāne pavattati , nissayeti attho .
Āyatanti ettha ākaronti , nivasanti , adhiṭṭhahantīti yathākkamaṃ vacanattho .
Cakkhādīsu ca phassādayo ākiṇṇā , tāni ca nesaṃ vāso , adhiṭṭhānañca nissayapaccayabhāvato .
Tasmā tadetampi atthattayamidha yujjatiyeva .
Kathaṃ yujjatīti āha ‘‘ cakkhādīsu hī ’’ tiādi .
Phasso vedanā saññā cetanā cittanti ime phassapañcamakā dhammā upalakkhaṇavasena vuttā aññesampi taṃsampayuttadhammānaṃ āyatanabhāvato , padhānavasena vā .
Tathā hi cittuppādaṃ vibhajantena bhagavatā teyeva ‘‘ phasso hoti , vedanā , saññā , cetanā , cittaṃ hotī ’’ ti paṭhamaṃ vibhattā .
Sañjāyan ti tannissayārammaṇabhāvena tattheva uppattito .
Samosaran ti tattha tattha vatthudvārārammaṇabhāvena samosaraṇato .
Tāni ca nesaṃ kāraṇaṃ tesamabhāve abhāvato .
Ayaṃ pana yathāvutto sañjātidesādiattho ruḷhivaseneva tattha tattha niruḷhatāya eva pavattattāti ācariyaānandattherena vuttaṃ .
Ayaṃ pana padatthavivaraṇamukhena pavatto attho – āyatanato , āyānaṃ tananato , āyatassa ca nayanato āyatanaṃ .
Cakkhādīsu hi taṃtaṃdvārārammaṇā cittacetasikā dhammā sena sena anubhavanādikiccena āyatanti uṭṭhahanti ghaṭenti vāyamanti , āyabhūte ca dhamme etāni tanonti vitthārenti , āyatañca saṃsāradukkhaṃ nayanti pavattentīti .Iti iminā nayenāti ettha ādiatthena iti saddena ‘‘ sotaṃ paṭiccā ’’ tiādipāḷiṃ saṅgaṇhāti .
Tattha tiṇṇan ti cakkhupasādarūpārammaṇacakkhuviññāṇādīnaṃ tiṇṇaṃ visayindriyaviññāṇānaṃ .
Tesaṃ samāgamanabhāvena gahetabbato ‘‘ phasso saṅgatī ’’ ti vutto .
Tathā hi
V1.405 so ‘‘ sannipātapaccupaṭṭhāno ’’ ti vuccati .
Iminā nayena āropetvāti sambandho .
Tena imamatthaṃ dasseti – yathā ‘‘ cakkhuṃpaṭicca … pe … phasso ’’ ti ( ma . ni .1.204;3.421,425,426; saṃ . ni .2.43,45;2.4.61; kathā .465) etasmiṃ sutte vijjamānesupi saññādīsu sampayuttadhammesu vedanāya padhānakāraṇabhāvadassanatthaṃ phassasīsena desanā katā , evamidhāpi ‘‘ phassapaccayā vedanā ’’ tiādinā phassaṃ ādiṃ katvāM1.463 aparantapaṭisandhānena paccayaparamparaṃ dassetuṃ ‘‘ chahi phassāyatanehī ’’ ti ca ‘‘ phussa phussā ’’ ti ca phassasīsena desanā katāti .Phassāyatanādīnīti ādi -saddena ‘‘ phussa phussā ’’ ti vacanaṃ saṅgaṇhāti .
Tiṇṇampi visayindriyaviññāṇānaṃ saṅgatibhāvena gahetabbo phassoti ‘‘ saṅgatī ’’ ti vutto .
Tathā hi so ‘‘ sannipātapaccupaṭṭhāno ’’ ti vuccati .
Iminā nayenāti vijjamānesupi aññesu sampayuttadhammesu yathā ‘‘ cakkhuñca … pe … phasso ’’ ti
M1.183 ( ma . ni .1.204; ma . ni .3.421,425,426; saṃ . ni .2.43-45; saṃ . ni .4.60; kathā .465) etasmiṃ sutte vedanāya padhānakāraṇabhāvadassanatthaṃ phassasīsena desanā katā , evamidhāpi brahmajāle ‘‘ phassapaccayā vedanā ’’ tiādinā phassaṃ ādiṃ katvā aparantapaṭiccasamuppādadīpanena paccayaparamparaṃ dassetuṃ ‘‘ phassāyatanehi phussa phussā ’’ ti phassamukhena vuttaṃ .Phasso arūpadhammopi samāno ekadesena ārammaṇe anallīyamānopi phusanākārena pavattati phusanto viya hotīti āha ‘‘ phassova taṃ taṃ ārammaṇaṃ phusatī ’’ ti , yena so ‘‘ phusanalakkhaṇo , saṅghaṭṭanaraso ’’ ti ca
P1.239 vuccati .
‘‘ Phassāyatanehi phussa phussā ’’ ti aphusanakiccānipi āyatanāni ‘‘ mañcā ghosantī ’’ tiādīsu viya nissitavohārena phusanakiccāni katvā dassitānīti āha ‘‘ phasse upanikkhipitvā ’’ ti , phassagatikāni katvā phassūpacāraṃ āropetvāti attho .
Upacāro hi nāma vohāramattaṃ , na tena atthasiddhi hotīti āha ‘‘ tasmā ’’ tiādi .
‘‘ Kiñcāpī ’’ tiādinā saddamattato codanālesaṃ dassetvā ‘‘ tathāpī ’’ tiādinā atthato taṃ pariharati .
Na āyatanāni phusanti rūpānamanārammaṇabhāvato .
Phasso arūpadhammo visamāno ekadesena ārammaṇaṃ analliyamānopi phusanākārena pavatto phusanto viya hotīti āha ‘‘ phassova taṃ taṃ ārammaṇaṃ phusatī ’’ ti .
Teneva so ‘‘ phusanalakkhaṇo , saṅghaṭṭanaraso ’’ ti ca vuccati .
‘‘ Chahi phassāyatanehi phussa phussā ’’ ti aphusanakiccānipi nissitavohārena phusanakiccāni katvā dassanameva phasse upanikkhipanaṃ nāma yathā ‘‘ mañcā ghosantī ’’ ti .
Upanikkhipitvāti hi phusanakiccāropanavasena phassasmiṃ pavesetvāti attho .
Phassagatikāni katvā phassupacāraṃ āropetvāti vuttaṃ hoti .
Upacāro nāma vohāramattaṃ , na tena atthasiddhi ataṃsabhāvato .
Atthasijjhanako pana taṃsabhāvoyeva attho gahetabboti dassetuṃ ‘‘ tasmā ’’ tiādimāha .
Yathāhu –
‘‘ Atthañhi nātho saraṇaṃ avoca ,
Na byañjanaṃ lokahito mahesī ’’ ti .Attano
V1.162 paccayabhūtānaṃ channaṃ phassānaṃ vasena cakkhusamphassajā yāva manosamphassajāti saṅkhepato chabbidhā vedanā , vitthārato pana aṭṭhasatapariyāyena aṭṭhasatabhedā .
Rūpataṇhādibhedāyāti rūpataṇhā yāva dhammataṇhāti saṅkhepato chappabhedāya , vitthārato aṭṭhasatabhedāya .
Upanissayakoṭiyāti upanissayasīsena .
Kasmā panettha upanissayapaccayova uddhaṭo , nanu sukhā vedanā , adukkhamasukhā vedanā ca taṇhāya ārammaṇamattaārammaṇādhipatiārammaṇūpanissayapakatūpanissayavasena catudhā paccayo , dukkhā ca ārammaṇamattapakatūpanissayavasena dvidhāti ?
Saccametaṃ , upanissaye eva pana taṃ sabbaṃ antogadhaṃ .
Yuttaṃ tāva ārammaṇūpanissayassa upanissayasāmaññato upanissayena saṅgaho , ārammaṇamattaārammaṇādhipatīnaṃ pana kathanti ?
Tesampi ārammaṇasāmaññato ārammaṇūpanissayena saṅgahova kato , na pakatūpanissayenāti daṭṭhabbaṃ .
Etadatthamevettha ‘‘ upanissayakoṭiyā ’’ ti vuttaṃ , na ‘‘ upanissayenā ’’ ti .
Attano paccayabhūtānaṃ channaṃ phassānaṃ vasena cakkhusamphassajā yāva manosamphassajāti saṅkhepato chabbidhaṃ sandhāya ‘‘ chaphassāyatanasambhavā vedanā ’’ ti vuttaṃ .
Vitthārato pana –
‘‘ Phassato chabbidhāpetā , upavicārabhedato ;
Tidhā nissitato dvīhi , tidhā kālena vaḍḍhitā ’’ ti .
–
Aṭṭhasatapariyāye vuttanayena aṭṭhasatappabhedā .
Mahāvihāravāsino cettha yathā viññāṇaṃ nāmarūpaṃ saḷāyatanaṃV1.406 , evaṃ phassaṃ , vedanañca paccayapaccayuppannampi sasantatipariyāpannaṃ dīpento vipākameva icchanti , aññe pana yathā tathā vā paccayabhāvo sati na sakkā vajjetunti sabbameva icchanti .Sāti yathāvuttappabhedā vedanā .
Rūpataṇhādibhedāyāti ‘‘ seṭṭhiputto
M1.464 brāhmaṇaputto ’’ ti pitunāmavasena viya ārammaṇanāmavasena vuttāya rūpataṇhā yāva dhammataṇhāti saṅkhepato chabbidhāya .
Vitthārato pana –
‘‘ Rūpataṇhādikā kāma-taṇhādīhi tidhā puna ;
Santānato dvidhā kāla-bhedena guṇitā siyun ’’ ti .
–
Evaṃ vuttaaṭṭhasatappabhedāya .
Upanissayakoṭiyāti upanissayasīsena .
Kasmā panettha upanissayapaccayova uddhaṭo , nanu sukhā vedanā , adukkhamasukhā ca taṇhāya ārammaṇamattaārammaṇādhipatiārammaṇūpanissayapakatūpanissayavasena catudhā paccayo , dukkhā ca ārammaṇamattapakatūpanissayavasena dvidhāti ?
Saccametaṃ , upanissaye eva pana taṃ sabbampi antogadhanti evamuddhaṭo .
Yuttaṃ tāva ārammaṇūpanissayassa upanissayasāmaññato upanissaye antogadhatā , kathaṃ pana ārammaṇamattaārammaṇādhipatīnaṃ tattha antogadhabhāvo siyāti ?
Tesampi ārammaṇasāmaññato ārammaṇūpanissayena saṅgahitattā ārammaṇūpanissayavasamodhānabhūteva upanissaye eva antogadhatā hoti .
Etadatthameva hi sandhāya ‘‘ upanissayenā ’’ ti avatvā ‘‘ upanissayakoṭiyā ’’ ti vuttaṃ .
Siddhe hi satyārambho niyamāya vā hoti atthantaraviññāpanāya vāti .
Evamīdisesu .Catubbidhassāti kāmupādānaṃ yāva attavādupādānanti catubbidhassa .
Nanu ca taṇhāva kāmupādānanti ?
Saccametaṃ .
Tattha dubbalā
P1.240 taṇhā taṇhāva , balavatīM1.184 taṇhā kāmupādānaṃ .
Atha vā appattavisayapatthanā taṇhā tamasi corānaṃ karapasāraṇaṃ viya .
Sampattavisayaggahaṇaṃ upādānaṃ , corānaṃ karappattadhanaggahaṇaṃ viya .
Appicchatāpaṭipakkhā taṇhā , santosapaṭipakkhā upādānaṃ .
Pariyesanadukkhamūlaṃ taṇhā , ārakkhadukkhamūlaṃ upādānanti ayametesaṃ viseso .
Upādānassāti asahajātassa upādānassa upanissayakoṭiyā , itarassa sahajātakoṭiyāti daṭṭhabbaṃ .
Tattha anantarassa anantarasamanantaraanantarūpanissayanatthivigatāsevanapaccayehi , anānantarassa upanissayena , ārammaṇabhūtā pana ārammaṇādhipatiārammaṇūpanissayehi , ārammaṇamatteneva vāti taṃ sabbaṃ upanissayeneva gahetvā ‘‘ upanissayakoṭiyā ’’ ti vuttaṃ .
Yasmā ca taṇhāya rūpādīni assādetvā kāmesu pātabyataṃ āpajjati , tasmā taṇhā kāmupādānassa upanissayo .
Tathā rūpādibhedeva sammūḷho ‘‘ natthi dinnan ’’ tiādinā ( dī . ni .1.171; ma . ni .1.445; ma . ni .2.94,95,225; ma . ni .3.91,116,136; saṃ . ni .3.210; dha . sa .1221; vibha .938) micchādassanaṃ , saṃsārato muccitukāmo asuddhimagge suddhimaggaparāmasanaṃ , khandhesu attattaniyagāhabhūtaṃ sakkāyadassanaṃ gaṇhāti , tasmā itaresampi taṇhā upanissayoti daṭṭhabbaṃ .
Sahajātassa pana sahajātaaññamaññanissayasampayuttaatthiavigatahetuvasena taṇhā paccayo hoti .
Taṃ sabbaṃ sandhāya ‘‘ sahajātakoṭiyā ’’ ti vuttaṃ .
Catubbidhassāti kāmupādānaṃ yāva attavādupādānanti catubbidhassa .
Nanu ca taṇhāva kāmupādānaṃ , kathaṃ sāyeva tassa paccayo siyāti ?
Saccaṃ , purimataṇhāya pana upanissayapaccayena pacchimataṇhāya daḷhabhāvato purimāyeva taṇhā pacchimāya paccayo bhavati .
Taṇhādaḷhattameva hi ‘‘ kāmupādānaṃ upāyāso upakaṭṭhā ’’ tiādīsu viya upa -saddassa daḷhatthe pavattanato .
Apica dubbalā taṇhā taṇhāyeva , balavatī taṇhā kāmupādānaṃ .
Atha vā apattavisayapatthanā taṇhā tamasi corānaṃ hatthapasāraṇaṃ viya , sampattavisayaggahaṇaṃ kāmupādānaṃ corānaṃ hatthagatabhaṇḍaggahaṇaṃ viya .
Appicchatāpaṭipakkhā taṇhā .
Santuṭṭhitāpaṭipakkhaṃ kāmupādānaṃ .
Pariyesanadukkhamūlaṃ taṇhā , ārakkhadukkhamūlaṃ kāmupādānaṃ .
Ayampi tesaṃ viseso kecivādavasena ācariyadhammapālattherena ( dī . ni . ṭī .1.144) dassito purimanayasseva visuddhimagge ( visuddhi .1.144) sakavādabhāvena vuttattā .
AsahajātassaV1.407M1.465 upādānassa upanissayakoṭiyā , sahajātassa pana sahajātakoṭiyāti yathālābhamattho gahetabbo .
Tattha asahajātā anantaraniruddhā anantarasamanantaraanantarūpanissayanatthivigatāsevanapaccayehi chadhā paccayo .
Ārammaṇabhūtā pana ārammaṇamattaārammaṇādhipatiārammaṇūpanissayehi tidhā , taṃ sabbampi vuttanayena upanissayeneva saṅgahetvā ‘‘ upanissayakoṭiyā ’’ ti vuttaṃ .
Yasmā ca taṇhāya rūpādīni assādetvā kāmesu pātabyataṃ āpajjati , tasmā taṇhā kāmupādānassa upanissayakoṭiyā paccayo .
Tathā rūpādibhede sammūḷho ‘‘ natthi dinnan ’’ tiādinā ( dī . ni .1.171; ma . ni .1.445;2.94-95,225;3.91,116,136; saṃ . ni .3.210; a . ni .10.176,217; dha . sa .1221; vibha .907,925,971) micchādassanaṃ , saṃsārato muccitukāmo asuddhimagge suddhimaggaparāmasanaṃ , khandhesu attattaniyagāhabhūtaṃ sakkāyadassanañca gaṇhāti .
Tasmā itaresampi tiṇṇaṃ taṇhā upanissayakoṭiyā paccayoti daṭṭhabbaṃ .
Sahajātā pana sahajātaaññamaññanissayasampayuttaatthiavigatahetuvasena sattadhā sahajātānaṃ paccayo .
Tampi sabbaṃ sahajātapaccayeneva saṅgahetvā ‘‘ sahajātakoṭiyā ’’ ti vuttaṃ .Tathāti
V1.163 upanissayakoṭiyā ceva sahajātakoṭiyā cāti attho .
Bhavassāti kammabhavassa ceva upapattibhavassa ca .
Tattha cetanādisaṅkhā taṃ sabbaṃ bhavagāmikammaṃ kammabhavo , kāmabhavādiko navavidho upapattibhavo , tesaṃ upapattibhavassa catubbidhampi upādānaṃ upapattibhavakāraṇakammabhavakāraṇabhāvatoP1.241 , tassa ca sahāyabhāvūpagamanato pakatūpanissayavasena paccayo hoti .
Kammārammaṇakaraṇakāle pana kammasahajātakāmupādānaṃ upapattibhavassa ārammaṇapaccayena paccayo hoti .
Kammabhavassa pana sahajātassa sahajātaṃ upādānaṃ sahajātaaññamaññanissayasampayuttaatthiavigatavasena ceva hetumaggavasena ca anekadhā paccayo hoti , asahajātassa anantarasamanantaraanantarūpanissayanatthivigatāsevanavasena , itarassa pakatūpanissayavasena , sammasanādikālesu ārammaṇavasena ca paccayo hoti .
Tattha anantarādikeM1.185 upanissayapaccaye , sahajātādike sahajātapaccaye pakkhipitvā vuttaṃ ‘‘ upanissayakoṭiyā ceva sahajātakoṭiyā cā ’’ ti .
Bhavassāti kammabhavassa ceva upapattibhavassa ca .
Tattha cetanādisaṅkhātaṃ sabbaṃ bhavagāmikammaṃ kammabhavo .
Kāmabhavādinavavidho upapattibhavo .
Tesu upapattibhavassa catubbidhampi upādānaṃ upapattibhavahetubhūtassa kammabhavassa kāraṇabhāvato , tassa ca sahāyabhāvūpagamanato pakatūpanissayavasena paccayo .
Kammārammaṇakaraṇakāle pana kammasahajātamupādānaṃ upapattibhavassa ārammaṇavasena paccayo .
Kammabhavassa pana sahajātassa sahajātamupādānaṃ sahajātaaññamaññanissayasampayuttaatthiavigatavasena ceva hetumaggavasena ca anekadhā paccayo .
Asahajātassa pana anantarassa asahajātamupādānaṃ anantarasamanantaraanantarūpanissayanatthivigatāsevanavasena , itarassa ca nānantarassa pakatūpanissayavasena , sammasanādikālesu ārammaṇādivasena ca paccayo .
Tattha anantarādike upanissayapaccaye , sahajātādike ca sahajātapaccaye pakkhipitvā tathāti vuttaṃ , rūpūpahārattho vā hesa anukaḍḍhanattho vā .
Tena hi upanissayakoṭiyā ceva sahajātakoṭiyā cāti atthaṃ dasseti .Bhavo jātiyāti ettha bhavoti kammabhavo adhippeto .
So hi jātiyā paccayo , na upapattibhavo .
Upapattibhavo hi paṭhamābhinibbattā khandhā jātiyeva .
Tena vuttaṃ ‘‘ jātīti panettha savikārā pañcakkhandhā daṭṭhabbā ’’ ti .
Savikārāti ca nibbattivikārena savikārā , te ca atthato upapattibhavoyeva .
Na hi tadeva tassa kāraṇaṃ bhavituṃ yuttanti .
Kammabhavo ca upapattibhavassa kammapaccayena ceva upanissayapaccayena ca paccayo hotīti āha ‘‘ bhavo jātiyā upanissayakoṭiyā paccayo ’’ ti .
Bhavo
M1.466 jātiyāti ettha bhavoti kammabhavo adhippeto .
So hi jātiyā paccayo , na upapattibhavo .
Jātiyeva hi upapattibhavoti , sā ca paṭhamābhinibbattakhandhā .
Tena vuttaṃ ‘‘ jātīti panettha savikārā pañcakkhandhā daṭṭhabbā ’’ ti , tenāyaṃ codanā nivattitā ‘‘ nanu jātipiV1.408 bhavoyeva , kathaṃ so jātiyā paccayo ’’ ti , kathaṃ panetaṃ jānitabbaṃ ‘‘ kammabhavo jātiyā paccayo ’’ ti ce ?
Bāhirapaccayasamattepi kammavaseneva hīnapaṇītādivisesadassanato .
Yathāha bhagavā ‘‘ kammaṃ satte vibhajati yadidaṃ hīnapaṇītatāyā ’’ ti ( ma . ni .3.289) savikārāti nibbattivikārena savikārā , na aññehi , te ca atthato upapattibhavoyeva , so eva ca tassa kāraṇaṃ bhavitumayutto taṇhāya kāmupādānassa paccayabhāve viya purimapacchimādivisesānamasambhavato , tasmā kammabhavoyeva upapattibhavasaṅkhātāya jātiyā kammapaccayena ceva pakatūpanissayapaccayena ca paccayoti atthaṃ dassetuṃ ‘‘ kammapaccayaṃ upanissayeneva saṅgahetvā upanissayakoṭiyā paccayo ’’ ti vuttaṃ .Yasmā ca sati jātiyā jarāmaraṇaṃ , jarāmaraṇādinā phuṭṭhassa bālassa sokādayo ca sambhavanti , nāsati , tasmā ‘‘ jāti … pe … paccayo hotī ’’ ti vuttaṃ .
Yasmā pana jātiyā sati jarāmaraṇaṃ , jarāmaraṇādinā phuṭṭhassa ca bālassa sokādayo sambhavanti , nāsati , tasmā jātijarāmaraṇādīnaṃ upanissayavasena paccayoti āha ‘‘ jāti … pe … paccayo ’’ ti vitthārato atthavinicchayassa akatattā , sahajātūpanissayasīseneva paccayavicāraṇāya ca , dassitattā , aṅgādividhānassa ca anāmaṭṭhattā ‘‘ ayamettha saṅkhepo ’’ tiādi vuttaṃ .
Sahajātūpanissayasīsena paccayavicāraṇāya dassitattā , aṅgavicāraṇāya ca anāmaṭṭhattā āha ‘‘ ayamettha saṅkhepo ’’ ti .
Mahāvisayattā paṭiccasamuppādavicāraṇāya sā niravasesā kuto laddhabbāti āha ‘‘ vitthārato ’’ tiādi .
Mahāvisayattā paṭiccasamuppādavicāraṇāya niravasesā ayaṃ kuto laddhabbāti codanamapaneti ‘‘ vitthārato ’’ tiādinā .
‘‘ Idha panassā ’’ tiādinā pāḷiyampi paṭiccasamuppādakathā ekadeseneva kathitāti dasseti .
Tattha idhāti imasmiṃ brahmajāle .
Assāti paṭiccasamuppādassa .
Payojanamattamevāti diṭṭhiyā kāraṇabhūtavedanāvasena ekadesamattaṃ payojanameva .
‘‘ Mattamevā ’’ ti hi avadhāraṇatthe pariyāyavacanaṃ ‘‘ appaṃ vassasataṃ āyu , idānetarahi vijjatī ’’ tiādīsu viya aññamaññatthāvabodhanavasena sapayojanattā , matta -saddo vā pamāṇe , payojanasaṅkhātaṃ pamāṇameva , na taduttarīti attho .
‘‘ Matta -saddo avadhāraṇe eva -saddo sanniṭṭhāne ’’ tipi vadanti .
Evaṃ sabbattha .
Hoti cettha –
‘‘ Mattamevāti
M1.467 ekatthaṃ , mattapadaṃ pamāṇake ;
Mattāvadhāraṇe vā , sanniṭṭhānamhi cetaran ’’ ti .Ekadesena cettha kathitassa paṭiccasamuppādassa tathā kathane saddhiṃ udāharaṇena kāraṇaṃ dassento ‘‘ bhagavā hī ’’ tiādimāha .
Ekadesenevidha pāḷiyaṃ kathitattā paṭiccasamuppādassa tathā kathane saddhiṃ udāharaṇena kāraṇaṃ dassento ‘‘ bhagavā hī ’’ tiādimāha .
Tena imamadhippāyaṃ dasseti ‘‘ vaṭṭakathaṃ kathento bhagavā avijjā-taṇhā-diṭṭhīnamaññatarasīsena kathesi , tesu idha diṭṭhisīseneva kathento vedanāya diṭṭhiyā balavakāraṇattā vedanāmūlakaṃ ekadesameva paṭiccasamuppādaṃ kathesī ’’ ti .
Etāni ca suttāni aṅguttaranikāye dasanipāte ( a . ni .10.61 vākyakhandhe ) tattha purimakoṭi na paññāyatīti asukassa nāma sammāsambuddhassa , cakkavattino vā kāle avijjā uppannā , na tato
V1.409 pubbeti evaṃ avijjāya purimo ādimariyādo appaṭihatassa mama sabbaññutaññāṇassāpi na paññāyati tatā mariyādassa avijjamānattāti attho .
Evañcetan ti iminā mariyādābhāvena ayaṃ avijjā kāmaṃ vuccati .
Atha ca panāti evaṃ kālaniyamena mariyādābhāvena vuccamānāpi .
Idappaccayāti imasmā pañcanīvaraṇasaṅkhātapaccayā avijjā sambhavatīti evaṃ dhammaniyāmena avijjāya koṭi paññāyatīti attho .
‘‘ Ko cāhāro avijjāya ,‘ pañca nīvaraṇā ’ tissa vacanīyan ’’ ti ( a . ni .10.61) hi tattheva vuttaṃ , ṭīkāyaṃ pana ‘‘ āsavapaccayā ’’ ti ( dī . ni . ṭī .1.144) āha , taṃ udāharaṇasuttena na sameti .
Ayaṃ paccayo idappaccayo ma-kārassa da-kārādesavasena .
Saddavidū pana ‘‘ īdisassa payogassa dissanato ida-saddoyeva pakatī ’’ ti vadanti , ayuttamevetaṃ vaṇṇavikārādivasena nānāpayogassa dissamānattā .
Yathā hi vaṇṇavikārena ‘‘ amū ’’ ti vuttepi ‘‘ asū ’’ ti dissati ,‘‘ imesū ’’ ti vuttepi ‘‘ esū ’’ ti , evamidhāpi vaṇṇavikāro ca vākye viya samāsepi labbhateva yathā ‘‘ jānipati tudampatī ’’ ti .
Kimettha vattabbaṃ , pabhinnapaṭisambhidena āyasmatā mahākaccāyanattherena vuttameva pamāṇanti daṭṭhabbaṃ .
Bhavataṇhāyāti bhavasaññojanabhūtāya taṇhāya .
Idappaccayāti imasmā avijjāpaccayā .
‘‘ Ko cāhāro bhavataṇhāya ,‘ avijjā ’ tissa vacanīyan ’’ ti hi vuttaṃ .
Bhavadiṭṭhiyāti sassatadiṭṭhiyā .
Idappaccayāti idha panaM1.468 vedanāpaccayātveva attho .Tattha koṭi na paññāyatīti asukassa nāma sammāsambuddhassa , cakkavattino vā kāle avijjā uppannā , na tato pubbeti avijjāya ādimariyādā appaṭihatassa mama sabbaññutaññāṇassāpi na paññāyati avijjamānattāyevāti attho .
Ayaṃ paccayo idappaccayo , tasmā idappaccayā , imasmā kāraṇā
P1.242 āsavapaccayāti attho .
Bhavataṇhāyāti bhavasaṃyojanabhūtāya taṇhāya .
BhavadiṭṭhiyātiV1.164 sassatadiṭṭhiyā .Nanu diṭṭhiyo eva kathetabbā , kimatthiyaṃ pana paṭiccasamuppādakathananti anuyogenāha ‘‘ tenā ’’ tiādi .
Idaṃ vuttaṃ hoti – anulomena paṭiccasamuppādakathā nāma vaṭṭakathā , taṃ kathaneneva bhagavā ete diṭṭhigatikā yāvidaṃ micchādassanaṃ na paṭinissajjanti , tāva iminā paccayaparamparena vaṭṭeyeva nimujjantīti dassesīti .
‘‘ Ito ettha etto idhā ’’ ti apariyantaṃ aparāparuppattiṃ dasseti .
Ito bhavādito .
Ettha bhavādīsu .
Esa nayo sesapadadvayepi .
Iminā apariyantaṃ aparāparuppattiṃ dasseti .
Vipannaṭṭhāti vividhena nāsitā .