Samanuyuñjāpanakathāvaṇṇanā
385. Laddhiṃ
V1.311 pucchantoti ‘‘ kiṃ samaṇo gotamo saṃkilesadhamme anavasesaṃ pahāya vattati , udāhu pare gaṇācariyā .
Ettha tāva attano laddhiṃ vadā ’’ ti laddhiṃ pucchanto .
Kāraṇaṃ pucchantoti ‘‘ samaṇo gotamo saṃkilesadhamme anavasesaṃ pahāya vattatī ’’ ti vutte ‘‘ kena kāraṇena evamatthaṃ gāhayā ’’ ti kāraṇaṃ pucchanto .
Ubhayaṃ pucchantoti ‘‘ idaṃ nāmettha kāraṇan ’’ ti kāraṇaṃ vatvā paṭiññāte atthe sādhiyamāne anvayato , byatirekato ca kāraṇaṃ samatthetuṃ sadisāsadisabhedaṃ upamodāharaṇadvayaṃ pucchanto , ubhayaṃ pucchanto kāraṇassa ca tilakkhaṇasampattiyā yathāpaṭiññāte atthe sādhiteP1.459 sammadeva anupacchā bhāsanto nigamento samanubhāsati nāma .
385. Anta miti āṇattiyaṃ pañcamīattanopadaṃ .
Laddhiṃ pucchantoti ‘‘ kiṃ samaṇo gotamo saṃkilesadhamme anavasesaṃ pahāya vattati , udāhu pare gaṇācariyā , ettha tāva attano laddhiṃ vadehī ’’ ti evaṃ paṭiññātaṃ siddhantaṃ pucchanto .
Kāraṇaṃ pucchantoti ‘‘ samaṇova gotamo saṃkilesadhamme anavasesaṃ pahāya vattatī ’’ ti vutte ‘‘ kāraṇenapi etamatthaṃ gāhayā ’’ ti evaṃ hetuṃ pucchanto .
Ubhayaṃ pucchantoti ‘‘ idaṃ nāmettha kāraṇan ’’ ti kāraṇaṃ vatvā paṭiññāte atthe sādhiyamāne anvayato , byatirekato ca kāraṇaṃ samatthetuṃ sadisāsadisappabhedaṃ upamodāharaṇadvayaṃ pucchanto .
Apica hetupamodāharaṇavasena tilakkhaṇasampattiyā yathāpaṭiññāte atthe sādhite sammadeva anu pacchā bhāsanto nigamentopi samanubhāsati nāmāti veditabbaṃ .Upasaṃharitvāti upanetvā .
‘‘ Kiṃ te ’’ tiādi upasaṃharaṇākāradassanaṃ .
‘‘ Upasaṃharitvā ’’ ti pāṭhaseso .
‘‘ Kiṃ te ’’ tiādi upasaṃharaṇākāradassanaṃ
M2.351 .Dutiyapadeti ‘‘ saṅghena vā saṅghan ’’ ti imasmiṃ pade .
Dutiyapadepīti ‘‘ saṅghena vā saṅghan ’’ ti padepi .
Vacanasesaṃ , upasaṃharaṇākārañca sandhāya ‘‘ eseva nayo ’’ ti vuttaṃ .
Tamatthan ti taṃ pahātabbadhammānaṃ anavasesaṃ pahāya vattanasaṅkhātañca samādātabbadhammānaṃ anavasesaṃ samādāya vattanasaṅkhātañca atthaṃ .
Yojetvāti akusalādipadehi yojetvā .
Tamatthan ti taṃ pahātabbadhammānaṃ anavasesaṃ pahāya vattanasaṅkhātaṃ , samādātabbadhammānaṃ anavasesaṃ samādāya vattanasaṅkhātañca atthaṃ .
Yojetvāti akusalādipadehi yojetvā .
Akosallasambhūtaṭṭhena akusalā ceva tatoyeva akusalāti ca saṅkhaṃ gatāti saṅkhātā tattha purimapadena ekantākusale vadati , dutiyapadena taṃsahagate , taṃpakkhiye ca , tenāha ‘‘ koṭṭhāsaṃ vā katvā ṭhapitā ’’ ti , akusalapakkhiyabhāvena vavatthāpitāti attho .
Akosallasambhūtādiatthena akusalā ceva tatoyeva akusalāti ca saṅkhātā , saṅkhāta saddo cettha ñātattho , koṭṭhāsattho ca yujjatīti āha ‘‘ ñātā , koṭṭhāsaṃ vā katvā ṭhapitā ’’ ti , purimena cettha padena ekantākusale vadati , pacchimena taṃ sahagate , tappaṭipakkhiye ca .
Evañhi koṭṭhāsakaraṇena ṭhapanaṃ upapannaṃ hoti .
Akusalapakkhikabhāvena hi vavatthāpanaṃ koṭṭhāsakaraṇaṃ .
Avajjaṭṭho dosaṭṭho gārayhapariyāyattāti āha ‘‘ sāvajjāti sadosā ’’ ti .
Avajja saddo dosattho gārayhapariyāyattā , a-saddassa ca tabbhāvavuttitoti āha ‘‘ sadosā ’’ ti .
Ariyā nāma niddosā , ime pana katthacipi niddosā na hontīti niddosaṭṭhena ariyā bhavituṃ nālaṃ asamatthā .
Ariyā
V2.309 nāma niddosā .
Ime pana akusalā kathañcipi niddosā na hontīti niddosaṭṭhena ariyā bhavituṃ nālaṃ asamatthā . 386-392.
386-392.
Yan ti
M1.351 kāraṇe etaṃ paccattavacananti āha ‘‘ yena viññū ’’ ti .
Yaṃ vā panāti ‘‘ yaṃ pana kiñcī ’’ ti asambhāvanavacanametanti āha ‘‘ yaṃ vā taṃ vā appamattakan ’’ ti .
Gaṇācariyā pūraṇādayo .
‘‘ Yan ’’ ti etaṃ kāraṇe paccattavacananti dasseti ‘‘ yenā ’’ ti iminā .
Yaṃ vā panāti asambhāvanāvacanametaṃ , yaṃ vā pana kiñcīti attho .
Pahāya vattantīti ca atthavasā puthuvacanavipariṇāmoti vuttaṃ ‘‘ yaṃ vā taṃ vā appamattakaṃ pahāya vattantī ’’ ti .
Gaṇācariyā cettha pūraṇamakkhaliādayo .Satthuppabhavattā saṅghassa saṅghasampattiyāpi satthusampatti vibhāvīyatīti āha ‘‘ saṅghapasaṃsāyapi satthuyeva pasaṃsāsiddhito ’’ ti .
Sā pana pasaṃsā pasādahetukāti pasādamukhena taṃ dassetuṃ ‘‘ pasīdamānāpi hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha pi -saddena yathā anvayato pasaṃsā samuccīyati , evaṃ satthuvippaṭipattiyā sāvakesu , sāvakavippaṭipattiyā ca satthari appasādo samuccīyatīti daṭṭhabbaṃ .
Sarīrasampattin ti rūpasampattiṃ , rūpakāyapāripūrinti attho .
Bhavanti vattāro rūpappamāṇā
P1.460 , ghosadhammappamāṇā ca .
Puna bhavanti vattāroti dhammappamāṇavaseneva yojetabbaṃ .
Yā saṅghassa pasaṃsāti ānetvā sambandho .
TatthaV1.312 yā buddhānaṃ , buddhasāvakānaṃyeva ca pāsaṃsatā , aññesañca tadabhāvo jotito , taṃ viratippahānasaṃvaruddesavasena nīharitvā dassetuṃ ‘‘ ayamadhippāyo ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha setughātavirati nāma ariyamaggavirati .
Vipassanāmattavasenāti ‘‘ aniccan ’’ ti vā ‘‘ dukkhan ’’ ti vā vividhaṃ dassanamattavasena , na pana nāmarūpavavatthānapaccayapariggaṇhanapubbakaṃ lakkhaṇattayaṃ āropetvā saṅkhārānaṃ sammasanavasena .
Itarānīti samucchedapaṭippassaddhinissaraṇappahānāni .
‘‘ Sesan ’’ ti pañcasīlato añño sabbo sīlasaṃvaro ,‘‘ khamo hotī ’’ tiādinā ( ma . ni .1.24;3.159; a . ni .4.114) vutto suparisuddho khantisaṃvaro ,‘‘ paññāyete pidhiyyare ’’ ti ( su . ni .1041; cūḷani .60) evaṃ vutto kilesānaṃ samucchedako maggañāṇasaṅkhāto ñāṇasaṃvaro , manacchaṭṭhānaṃ indriyānaṃ pidahanavasena pavatto parisuddho indriyasaṃvaro ,‘‘ anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāyā ’’ tiādinā ( dī . ni .2.402; ma . ni .1.135; saṃ . ni .5.8; vibha .205) vutto sammappadhānasaṅkhāto vīriyasaṃvaroti imaṃ saṃvarapañcakaṃ sandhāyāha .
Pañca kho panime pātimokkhuddesātiādi sāsane sīlassa bahubhāvaṃ dassetvā tadekadese eva paresaṃ avaṭṭhānadassanatthaṃP1.461 yathāvuttasīlasaṃvarasseva puna gahaṇaṃ .Ariyaaṭṭhaṅgikamaggavaṇṇanā
Satthupabhavattā saṅghassa saṅghasampattiyāpi satthusampatti vibhāvīyatīti āha ‘‘ saṅgha … pe … siddhito ’’ ti , sā pana pasaṃsā pasādahetukāti pasādamukhena taṃ dassetuṃ ‘‘ pasīdamānāpī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha sampiṇḍanatthena pi -saddena appasīdamānāpi evameva na pasīdantīti sampiṇḍeti .
Yathā hi anvayato satthusampattiyā sāvakesu , sāvakasampattiyā ca satthari pasādo samuccīyati , evaṃ byatirekato satthuvipattiyā sāvakesu , sāvakavipattiyā ca satthariappasādoti daṭṭhabbaṃ .
‘‘ Tathā hī ’’ tiādi tabbivaraṇaṃ .
Sarīrasampattin ti rūpasampattiṃ , rūpakāyapāripūrinti attho .
Rūpappamāṇe satte sandhāya idaṃ vuttaṃ ,‘‘ dhammadesanaṃ vā sutvā ’’ ti idantu ghosappamāṇe , dhammappamāṇe ca ,‘‘ bhikkhūnaṃ panācāragocaran ’’ tiādiṃ pana dhammappamāṇe , lūkhappamāṇe ca .
Ācāragocarādīhi dhammo , sammāpaṭipattiyā lūkho ca hoti
M2.352 .
Tasmā ‘‘ bhavanti vattāro ’’ ti paṭhamapade rūpappamāṇā , ghosappamāṇā , dhammappamāṇā ca , dutiyapade dhammappamāṇāva yojetabbā .
Kīvarūpoti kittakajātiko .
Yā saṅghassa pasaṃsāti ānetvā sambandho , ayameva vā pāṭho .Paññāyatīti patiṭṭhitabhāvena pākaṭo hoti , tasmā mayā hi … pe … natthīti yojetabbaṃ .
Sīhanādan ti seṭṭhanādaṃ , abhītanādaṃ kenaci appaṭivattiyavādaṃ .
Yaṃ pana vadanti –
‘‘ Uttarasmiṃ
M2.353 pade byaggha-puṅgavosabhakuñjara ;
Sīhasaddūlanāgādyā , pume seṭṭhatthagocarā ’’ ti .
Taṃ yebhuyyavasenāti daṭṭhabbaṃ .
AriyaaṭṭhaṅgikamaggavaṇṇanāTattha yā buddhānaṃ , buddhasāvakānameva ca pāsaṃsatā , aññesañca tadabhāvo jotito , taṃ viratippahānasaṃvaruddesavasena nīharitvā dassento ‘‘ ayamadhippāyo ’’ tiādimāha .
Tattha setughātaviratiyā ariyamaggasampayuttattā ‘‘ sabbena sabbaṃ natthī ’’ ti vuttaṃ .
Aṭṭhasamāpattivasena vikkhambhanappahānamattaṃ , vipassanāmattavasena tadaṅgappahānamattanti yathālābhaṃ yojetabbaṃ .
Vipassanāmattavasenāti ca ‘‘ aniccan ’’ ti vā ‘‘ dukkhan ’’ ti vā vividhaṃ dassanamattavasena , na pana nāmarūpavavatthānapaccayapariggaṇhanapubbakaṃ lakkhaṇattayaṃ āropetvā saṅkhārānaṃ sammasanavasena .
Nāmarūpaparicchedo , hi anattānupassanā ca bāhirakānaṃ natthi .
Itarāni samucchedapaṭippassaddhinissaraṇappahānāni tīṇi sabbena sabbaṃ natthi maggaphalanibbānattā .
Lokiyapañcasīlato añño sabbopi sīlasaṃvaro ,‘‘ khamo hoti sītassa uṇhassā ’’ tiādinā ( ma . ni .1.24;3.159; a . ni .4.114) vutto suparisuddho khantisaṃvaro ,‘‘ paññāyete pidhiyyare ’’ tiādinā ( su . ni .1041; cūḷani .60) vutto kilesānaṃ samucchedako
V2.310 maggañāṇasaṅkhāto ñāṇasaṃvaro , manacchaṭṭhānaṃ indriyānaṃ pidahanavasena pavatto suparisuddho indriyasaṃvaro ,‘‘ anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāyā ’’ tiādinā ( dī . ni .2.403; ma . ni .1.135; saṃ . ni .5.8; vibha .205) vutto sammappadhānasaṅkhāto vīriyasaṃvaroti imaṃ saṃvarapañcakaṃ sandhāya ‘‘ sesaṃ sabbena sabbaṃ natthī ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Pañca kho panime pātimokkhuddesā ’’ tiādinā yathāvuttasīlasseva puna gahaṇaṃ sāsane sīlassa bahubhāvaṃ dassetvā tadekadese eva paresaṃ avaṭṭhānadassanatthaṃ .
‘‘ Uposathuddesā ’’ ti adhunā pāṭho .Paññāyatīti patiṭṭhitabhāvena pākaṭo hoti , tasmā mayā hi … pe … natthīti yojetabbaṃ .
Sīhanādan ti seṭṭhanādaṃ , abhītanādaṃ kenaci appaṭivattiyavādaṃ .
Yaṃ pana vadanti –
‘‘ Uttarasmiṃ
M2.353 pade byaggha-puṅgavosabhakuñjara ;
Sīhasaddūlanāgādyā , pume seṭṭhatthagocarā ’’ ti .
Taṃ yebhuyyavasenāti daṭṭhabbaṃ .