Catuapāyamukhakathāvaṇṇanā
280. Asampāpuṇantoti
V1.271M1.306 ārabhitvā sampattuṃ asakkonto .
Avisahamānoti ārabhitumeva asakkonto .
280. Asampāpuṇantoti ārabhitvāpi sampajjitumasakkonto .
Avisahamānoti ārabhitumeva asakkonto .Khārin ti parikkhāraṃ .
Taṃ pana vibhajitvā dassetuṃ ‘‘ araṇī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha araṇīti aggidhamanakaṃ araṇīdvayaṃ .
Sujāti dabbi .
Ādi -saddena tidaṇḍatighaṭikādiṃ
P1.399 saṅgaṇhāti khāribharitan ti khārīhi puṇṇaṃ .
‘‘ Khārī ’’ ti tāpasaparikkhārassetaṃ adhivacanaṃ , so ca anekabhedoti vibhajitvā dassetuṃ ‘‘ araṇī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha araṇīti heṭṭhimuparimavasena aggidhamanakaṃ araṇīdvayaṃ .
Kamaṇḍalūti kuṇḍikā .
Sujāti homadabbi .
Sujāsaddo hi homakammani habyannādīnamuddharaṇatthaṃ katadabbiyaṃ vattati yathā taṃ kūṭadantasutte ‘‘ paṭhamo vā dutiyo vā sujaṃ paggaṇhantānan ’’ ti ( dī . ni .1.341).
Tathā hi imasmiṃyeva ṭhāne ācariyena vuttaṃ ‘‘ sujāti dabbī ’’ ti ( dī . ni . ṭī .1.280).
Habyannādīnaṃ sukhaggahaṇatthaṃ jāyatīti hi sujā .
Keci pana imamatthamavicāretvā tunnatthameva gahetvā ‘‘ sūcī ’’ ti paṭhanti , tadayuttameva ācariyena tathā avaṇṇitattā .
Camati adatīti camaro , migaviseso , tassa vālena katā bījanī cāmarā .
Ādi saddena tidaṇḍatighaṭikādīni saṅgaṇhāti .Kucchitena vaṅkākārena jāyatīti kājo yathā ‘‘ kālavaṇan ’’ ti ;
kacati bhāraṃ bandhati etthāti vā kāco .
Duvidhampi hi padamicchanti saddavidū .
Khāribharitan ti khārīhi paripuṇṇaṃ .
Ekena vi-kārena padaṃ vaḍḍhetvā ‘‘ khārivividhan ’’ ti paṭhantānaṃ vāde samuccayasamāsena atthaṃ dassento ‘‘ ye panā ’’ tiādimāha .
Nanu upasampannassa bhikkhuno sāsanikopi yo koci anupasampanno atthato paricārakova , kiṃ aṅgaṃ pana bāhirakapabbajiteti tattha visesaṃ dassetuṃ ‘‘ kāmañcā ’’ tiādi vuttaṃ .
Vuttanayenāti ‘‘ kappiyakaraṇa … pe … vattakaraṇavasenā ’’ ti evaṃ vuttena nayena .
Paricārako hoti upasampannabhāvassa visiṭṭhabhāvato .
‘‘ Navakoṭisahassānī ’’ tiādinā ( visuddhi .1.20; paṭi . ma . aṭṭha .37) vuttappabhedānaṃ anekasahassānaṃ saṃvaravinayānaṃ samādiyitvā vattanena uparibhūtā aggabhūtā sampadāti hi ‘‘ upasampadā ’’ ti vuccatīti .
Guṇādhikopīti guṇehi ukkaṭṭhopi .
Ayaṃ panāti vuttalakkhaṇo tāpaso .
Nanu upasampannassa bhikkhuno sāsanikopi yo koci anupasampanno atthato paricārakova hoti api khīṇāsavasāmaṇero , kimaṅgaṃ pana bāhirakapabbajiteti anuyogaṃ pati tattha visesaṃ dassetuṃ ‘‘ kāmañcā ’’ tiādi vuttaṃ .
Vuttanayenāti ‘‘ kappiya … pe … vattakaraṇavasenā ’’ ti
M2.268V2.232 evaṃ vuttanayena .
Anekasatasahassasaṃvaravinayasamādānavasena upasampannabhāvassa visiṭṭhabhāvato khīṇāsavasāmaṇeropi puthujjanabhikkhuno paricārakoti vutto .
‘‘ Navakoṭisahassāni , asītisatakoṭiyo ;
Paññāsasatasahassāni , chattiṃsa ca punāpare ;
Ete saṃvaravinayā , sambuddhena pakāsitā ;
Peyyālamukhena niddiṭṭhā , sikkhā vinayasaṃvare ’’ ti .( visuddhi .1.20; apa . aṭṭha .2.55; paṭi . ma . aṭṭha .1.2.37);
Evaṃ vuttappabhedānaṃ anekasatasahassānaṃ saṃvaravinayānaṃ samādāya sikkhanena uparibhūtā aggabhūtā sampadāti hi upasampadā , tāya cesa upasampadāya puthujjanabhikkhu upasampannoti .
Ayaṃ panāti yathāvuttalakkhaṇo tāpaso .
Tāpasā hi kammavādikiriyavādino , na sāsanassa paṭāṇībhūtā , yato nesaṃ pabbajitumāgatānaṃ vināva titthiyaparivāsena khandhake pabbajjā anuññātā .
Tapo etesamatthīti tāpasā ta-kārassa dīghaṃ katvā .
‘‘ Lomasā ’’ tiādīsu viya hi sa-paccayamicchanti saddavidū .
Idaṃ vuttaṃ hoti – kāmaṃ khīṇāsavopi sāmaṇero puthujjanassa bhikkhuno atthato paricārakova hoti , so pana vattakaraṇamatteneva paricārako , na lāmakabhāvena .
Tāpaso tu guṇavasena ceva veyyāvaccakaraṇavasena ca lāmakabhāveneva paricārako , na vattakaraṇamattena , evamimesaṃ nānākaraṇaṃ sandhāya tāpasasseva paricārakatā vuttāti .Tāpasā nāma kammavādikiriyāvādino , na sāsanassa paṭāṇībhūtā , yato nesaṃ pabbajituṃ āgatānaṃ titthiyaparivāsena vināva pabbajjā anuññātāti katvā ‘‘ kasmā panā ’’ ti codanaṃ samuṭṭhapeti codako .
‘‘ Kasmā ’’ tiādinā codako kāraṇaṃ codeti .
Ācariyo ‘‘ yasmā ’’ tiādinā codanaṃ pariharati .
‘‘ Osakkissatī ’’ ti saṅkhepato vuttamatthaṃ vivarituṃ ‘‘ imasmiñhī ’’ tiādi vuttaṃ .
‘‘ Yasmā ’’ tiādinā ācariyo kāraṇaṃ dassetvā pariharati .
Evaṃ saṅkhepato pariharitamatthaṃ vivarituṃ ‘‘ imasmiñhī ’’ tiādi vuttaṃ .
Asakkontan ti asamatthanena vippaṭipajjantaṃ alajjiṃ .
Khuradhārūpaman ti khuradhārānaṃ matthakeneva akkamitvā gamanūpamaṃ .
Khuradhārūpaman ti khuradhārānaṃ matthakeneva akkamitvā gamanūpamaṃ .
Bahujanasammatāti mahājanena seṭṭhasammatā .
Aññeti aññe bhikkhū .
Aññeti apare bhikkhū .
Idhāti tāpasapabbajjāya .
Chandena saha carantīti sachandacārino , yathākāmaṃ paṭipannakāti vuttaṃ hoti .
Anusikkhantoti diṭṭhānugatiyā sikkhanto .
Tāpasāva bahukā honti , na bhikkhū .
Kudālapiṭakānaṃ
M2.269 nibbacanaṃ heṭṭhā vuttameva .Aggisālan ti aggihuttasālaṃ .
Nānādārūhīti palāsadaṇḍādinānāvidhasamidhādārūhi .
Bahujanakuhāpanatthan ti bahuno janassa vimhāpanatthaṃ
V2.233 .
Aggisālan ti aggihuttasālaṃ .
Nānādārūhīti palāsarukkhadaṇḍādīhi nānāvidhasamidhādārūhi .
Homakaraṇavasenāti yaññakaraṇavasena .Idan ti ‘‘ catudvāraṃ āgāraṃ katvā ’’ tiādinā vuttaṃ .
Udakavasenettha pānāgāraṃ .
Tenāha ‘‘ pānīyaṃ upaṭṭhapetvā ’’ tiādi .
Yaṃ bhattapuṭaṃ vā yāni taṇḍulādīni vāti sambandho .
Ambilayāgu nāma takkādiambilasaṃyuttā yāgu .
Taṇhādīhi āmasitabbato cīvarādi āmisaṃ nāma .
Vaḍḍhiyāti diguṇatiguṇādivaḍḍhiyā .
Kuṭumbaṃ saṇṭhapetīti dhanaṃ patiṭṭhāpeti .
Assāti assa catutthassa puggalassa .
Paṭipattimukhan ti kohaññapaṭipattiyā mukhamattaṃ .
So hi nānāvidhena kohaññena lokaṃ vimhāpento tattha acchati , tenāha ‘‘ iminā hi mukhena so evaṃ paṭipajjatī ’’ ti .
Yathāvuttamatthaṃ pāḷiyaṃ nidassanamattena vuttanti āha ‘‘ idaṃ panassa paṭipattimukhan ’’ ti , idaṃ pana pāḷivacanaṃ assa catutthassa puggalassa kohaññapaṭipattiyā mukhamattanti attho .
Kasmāti ce ?
So hi nānāvidhena kohaññena lokaṃ vimhāpayanto tattha acchati .
Tenāha ‘‘ iminā hī ’’ tiādi .
Evan ti ‘‘ tattha pānīyaṃ upaṭṭhapetvā ’’ tiādinā vuttanayena .
‘‘ Sabbāpi tāpasapabbajjā niddiṭṭhā ’’ ti dhammādhiṭṭhānanayena dassitameva puggalādhiṭṭhānanayena vivarituṃ ‘‘ aṭṭhavidhā hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Khalādīsu
P1.400 manussānaṃ santike upatiṭṭhitvā vīhimuggatilamāsādīni bhikkhācariyāniyāmena saṅkaḍḍhitvā uñchanaṃ uñchā , sā eva cariyā vutti etesanti uñchācariyā .
Aggipakkena jīvantīti aggipakkikā , na aggipakkikā anaggipakkikāM1.307 .
Uñchācariyā hi khalesu gantvā khalaggaṃ nāma manussehi diyyamānaṃ dhaññaṃ gaṇhanti , taṃ ime na gaṇhantīti anaggipakkikā nāma jātā .
Asāmapākāti asayaṃpācakā .
Asmamuṭṭhinā muṭṭhipāsāṇenaV1.272 vattantīti asmamuṭṭhikā .
Dantena uppāṭitaṃ vakkalaṃ rukkhattaco dantavakkalaṃ , tena vattantīti dantavakkalikā .
Pavattaṃ rukkhādito pātitaṃ phalaṃ bhuñjantīti pavattaphalabhojino .
Jiṇṇapakkatāya paṇḍubhūtaṃ palāsaṃ , taṃsadisañca paṇḍupalāsaṃ , tena vattantīti paṇḍupalāsikā , sayaṃpatitapupphaphalapattabhojino .
Khalādīsu manussānaṃ santike upatiṭṭhitvā vīhimuggamāsatilādīni bhikkhācariyaniyāmena saṅkaḍḍhitvā uñchanaṃ uñchā , sā eva cariyā vutti etesanti uñchācariyā .
Aggipakkikāya bhattabhikkhāya jīvantīti aggipakkikā , na aggipakkikā anaggipakkikā , taṇḍulabhikkhāya eva jīvikāti vuttaṃ hoti .
Uñchācariyā hi khalādīni gantvā upatiṭṭhitvā manussehi diyyamānaṃ khalaggaṃ nāma dhaññaṃ paṭiggaṇhanti , anaggipakkikā pana tādisamapaṭiggaṇhitvā taṇḍulameva paṭiggaṇhantīti ayametesaṃ viseso .
Na sayaṃ pacantīti asāmapākā , pakkabhikkhāya eva jīvikā .
Ayo viya kaṭṭhino muṭṭhippamāṇo pāsāṇo ayamuṭṭhi nāma , tena vattantīti ayamuṭṭhikā .
Dantena uppāṭitaṃ vakkalaṃ rukkhattaco dantavakkalaṃ , tena vattantīti dantavakkalikā .
Pavattaṃ rukkhādito pātāpitaṃ phalaṃ bhuñjanti sīlenāti pavattaphalabhojino .
Paṇḍupalāsasaddassa ekasesanayena dvidhā attho , jiṇṇatāya paṇḍubhūtaṃ palāsañceva jiṇṇapakkabhāvena taṃsadisaṃ pupphaphalādiM2.270 cāti .
Tena vakkhati ‘‘ sayaṃ patitāneva pupphaphalapaṇḍupalāsādīni khādantā yāpentī ’’ ti ,( dī . ni . aṭṭha .1.280) tena vattantīti paṇḍupalāsikā , sayaṃpatitapaṇṇapupphaphalabhojino .Idāni te aṭṭhavidhepi sarūpato dassetuṃ ‘‘ tatthā ’’ tiādi vuttaṃ .
Saṅkaḍḍhitvāti bhikkhācariyāvasena laddhadhaññaṃ ekajjhaṃ katvā .
Idāni te aṭṭhavidhepi sarūpato dassetuṃ ‘‘ tatthā ’’ tiādi vuttaṃ .
Keṇiyajaṭilavatthu khandhakavaṇṇanāya ( mahāva . aṭṭha .300) gahetabbaṃ .
Saṅkaḍḍhitvāti bhikkhācariyāvasena ekajjhaṃ katvā .
Taṇḍulabhikkhan ti
V2.234 taṇḍulameva bhikkhaṃ .
Bhikkhitabbā yācitabbā , bhikkhūnaṃ ayanti vā bhikkhāti hi bhikkhāsaddo taṇḍulādīsupi niruḷho .
Tena vuttaṃ ‘‘ pacitvā paribhuñjantī ’’ ti .Pariyeṭṭhi nāma dukkhāti paresaṃ gehato gehaṃ gantvā pariyeṭṭhi nāma dīnavuttibhāvena dukkhā .
Pāsāṇassa pariggaho dukkho pabbajitassāti vā danteheva uppāṭetvā khādanti .
Bhikkhāpariyeṭṭhi nāma dukkhāti paresaṃ gehato gehaṃ gantvā bhikkhāya pariyesanā nāma dīnavuttibhāvena dukkhā .
Ye pana ‘‘ pāsāṇassa pariggaho nāma dukkho pabbajitassā ’’ ti danteheva uppāṭetvā khādanti , te dantavakkalikā nāmāti ayaṃ aṭṭhakathāmuttakanayo .
Paṇḍupalāsasaddo pupphaphalavisayopi sadisatākappanenāti dasseti ‘‘ pupphaphalapaṇḍupalāsādīnī ’’ ti iminā .
Teti paṇḍupalāsikā .
Nidassanamattametaṃ aññesampi tathā bhedasambhavato .
Pāpuṇanaṭṭhāneti gahetuṃ sampāpuṇanaṭṭhāne .
Ekarukkhatoti paṭhamaṃ upagatarukkhato .
Imāhi catūhiyevāti ‘‘ khārividhaṃ ādāyā ’’ tiādinā vuttāhi catūhi eva tāpasapabbajjāhīti .
Kathamettāvatā sabbāpi tāpasapabbajjā niddiṭṭhāti codanā na tāva visodhitāti āha ‘‘ imā panā ’’ tiādi .
Catūhiyevāti ‘‘ khārividhamādāyā ’’ tiādinā vuttāhi pavattaphalabhojanikā , kandamūlaphalabhojanikā , agyāgārikā , āgārikā ceti catūhi eva tāpasapabbajjāhi .
Agāraṃ bhajantīti agāraṃ nivāsabhāvena upagacchanti .
Iminā hi ‘‘ catudvāraṃ agāraṃ karitvā acchatī ’’ tiādinā idha vuttāya catutthāya tāpasapabbajjāya tesamavarodhataṃ dasseti .
Evamitaresupi paṭilomato yojanā veditabbā .
Aggiparicaraṇavasena agyāgāraṃ bhajanti
M2.271 .
Evaṃ pana tesamavarodhataṃ vadanto tadanurūpaṃ imesampi paccekaṃ duvidhataṃ dassetīti daṭṭhabbaṃ . 281. Ācariyena pokkharasātinā saha pavattatīti sācariyako , tassa .
Apāyamukhampīti vināsakāraṇampi .
Pageva vijjācaraṇasampadāya sandissaneti pi-saddo garahāyaṃ .
Tena vuttaṃ ‘‘ api nu tvaṃ imāya anuttarāya vijjācaraṇasampadāya sandissasi sācariyako ’’ tiādi .
Tatrāyamaṭṭhakathāmuttakanayo –
‘‘ no hidaṃ bho gotamā ’’ ti sandissanaṃ paṭikkhipitvā asandissanākārameva vibhāvetuṃ ‘‘ ko cāhan ’’ tiādi vuttaṃ .
Sācariyako ahaṃ ko ca kīdiso hutvā anuttarāya vijjācaraṇasampadāya sandissāmi , anuttarā vijjācaraṇasampadā
V2.235 kā ca kīdisā hutvā sācariyake mayi sandissati , ārakā ahaṃ … pe … sācariyakoti saha pāṭhasesena yojanā . 282. Apāye vināsanupāye niyutto āpāyiko .
Tabbhāvaṃ na paripūreti paripūretuṃ na sakkotīti aparipūramāno , tabbhāvena aparipuṇṇoti attho .
Attanā āpāyikena hontenāpi tabbhāvaṃ aparipūramānena pokkharasātinā esā vācā bhāsitāti atthato sambandhattā katvatthe cetaṃ paccattavacananti āha ‘‘ āpāyikenāpi aparipūramānenā ’’ ti .
Apica attanā aparipūramānena āpāyikenāpi sayaṃ aparipūramānāpāyikena hutvāpi pokkharasātinā esā vācā bhāsitāti atthayuttito itthambhūtalakkhaṇe cetaṃ paccattavacanantipi evaṃ vuttaṃ .
Añño hi saddakkamo , añño atthakkamoti .
Keci pana ‘‘ karaṇatthameva dassetuṃ evaṃ vuttan ’’ ti vadanti , tadayuttameva padadvayassa kattupadena samānatthattā , samānatthānañca padānaṃ aññamaññaṃ karaṇabhāvānupapattito , alamatipapañcena .
282. Apāye vināse niyutto āpāyiko .
Tabbhāvaṃ paripūretuṃ asakkonto tena aparipuṇṇo aparipūramāno
P1.401 , karaṇe cetaṃ paccattavacanaṃ , tenāha ‘‘ āpāyikenāpi aparipūramānenā ’’ ti .