402. AnaññasādhāraṇatāyaP1.466 , anaññasādhāraṇatthavisayatāya ca anuttaraṃ buddhasīhanādaṃ nadanto . 402. Anuttaran ti anaññasādhāraṇatāya , anaññasādhāraṇatthavisayatāya ca anuttaraṃ . Mahāsīhanādan ti mahantaṃ buddhasīhanādaṃ .

Ativiya accantavisuddhatāya paramavisuddhaṃ . Paraman ti ukkaṭṭhaṃ , tenāha ‘‘ uttaman ’’ ti . Sīlameva lokiyasīlattā . Yathā anaññasādhāraṇaṃ bhagavato lokuttarasīlaṃ savāsanaṃ paṭipakkhaviddhaṃsanato , evaṃ lokiyasīlampi tassa anucchavikabhāvena sambhūtattā , samena samanti samasaman ti ayamettha atthoti āha ‘‘ mama sīlasamena sīlena mayā saman ’’ ti . ‘‘ Yadidaṃ adhisīlan ’’ ti lokiyaṃ , lokuttarañcāti duvidhampi buddhasīlaṃ ekajjhaṃ katvā vuttaṃ . Tenāha ‘‘ sīlepī ’’ ti . Iti iman ti evaṃ imaṃ sīlavisayaṃ . Paṭhamaṃ pavattattā paṭhamaṃ . Ativiya accantavisuddhatāya paramavisuddhaṃ .

‘‘ Paraman ti ukkaṭṭhaṃ . Tenāha ‘ uttaman ’ ti ’’ ācariyena vuttaṃ , ukkaṭṭhapariyāyo ca parama saddo atthīti tassādhippāyo .

Sīlamevāti lokiyasīlamattattā sīlasāmaññameva . Yathā anaññasādhāraṇaṃ bhagavato lokuttarasīlaṃ savāsanapaṭipakkhadhammaviddhaṃsanato , evaṃ lokiyasīlampi anaññasādhāraṇameva tadanucchavikabhāvena pavattattā . Evañhi ‘‘ nāhaṃ tatthā ’’ ti pāḷivacanaṃ upapannaṃ hoti . ‘‘ Yāvatā kassapa ariyaṃ paramaṃ sīlan ’’ ti idaṃ ‘‘ sīlassa vaṇṇaṃ bhāsantī ’’ ti ettha ākāradassanaṃ . ‘‘ Yadidaṃ adhisīlan ’’ ti idaṃ pana ‘‘ tatthā ’’ ti padadvaye aniyamavacanaṃV2.317 . ‘‘ Yadidaṃ adhisīlan ’’ ti ca lokiyalokuttaravasena duvidhampi buddhasīlaṃ ekajjhaṃ katvā vuttaṃ , tasmā ta-saddenapi ubhayasseva parāmasananti dassetuṃ ‘‘ tattha sīlepi paramasīlepī ’’ tiādimāha .

Samasaman ti samena visesanabhūtena sīlena samanti atthaṃ viññāpetuṃ ‘‘ mama sīlasamena sīlena mayā saman ’’ ti vuttaṃ .

Tasmiṃ sīleti duvidhepi sīle .

Iti iman ti evaṃ imaṃ sīlavisayaṃ . Paṭhaman ti uppattikkamato paṭhamaṃ pavattattā paṭhamabhūtaṃ .

Tapatīti santappati , vidhamatīti attho . Jigucchatīti hīḷeti lāmakato ṭhapeti . Niddosattā ariyā ārakā kilesehīti . Maggaphalasampayuttā vīriyasaṅkhātā tapojigucchāti ānetvā sambandho . Paramā nāma sabbukkaṭṭhabhāvato . Yathā yuvino bhāvo yobbanaṃ , evaṃ jigucchino bhāvo jegucchaṃ . Tapatīti kilese santappati , vidhamatīti attho . ‘‘ Tadevā ’’ ti iminā tulyādhikaraṇasamāsamāha . Jigucchatīti hīḷeti lāmakato ṭhapeti .

Ārakā kilesehīti katvā niddosattā ariyā . Ārambhavatthuvasenāti aṭṭhārambhavatthuvasena . Vipassanāvīriyasaṅkhātāti vipassanāsampayuttavīriyasaṅkhātā . Lokiyamattattā tapojigucchāva . Maggaphalasampayuttā vīriyasaṅkhātā tapojigucchāti adhikāravasena sambandho . SabbukkaṭṭhabhāvatoM2.361 paramā nāma .

Yathā yuvino bhāvo yobbanaṃ , evaṃ jigucchino bhāvo jegucchaṃ . Yadidaṃ adhijegucchan ti sīle viya lokiyalokuttaravasena duvidhampi buddhajegucchaṃ . Tatthāti jegucchepi adhijegucchepi .

Kammassakatāpaññāti ‘‘ atthi dinnaṃ , atthi yiṭṭhan ’’ tiādi ( ma . ni .1.441; vibha .793) nayappavattaṃ ñāṇaṃ . Yathāha vibhaṅge – ‘‘ Tattha kataraṃ kammassakatāñāṇaṃ , atthi dinnaṃ , atthi yiṭṭhaṃ , atthi hutaṃ , atthi sukaṭadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko … pe … ṭhapetvā saccānulomikaṃ ñāṇaṃ sabbāpi sāsavā kusalā paññā kammassakatāñāṇan ’’ ti ( vibha .793). Sabbampi hi akusalaṃ attano vā hotu , parassa vā , na sakaṃ nāma . Kasmā ? Atthabhañjanato , anatthajananato ca . Tathā sabbampi kusalaṃ sakaṃ nāma . Kasmā ? Anatthabhañjanato , atthajananato ca . Evaṃ kammassakabhāve pavattā paññā kammassakatāpaññā nāma . Vipassanāpaññāti maggasaccassa , paramatthasaccassa ca anulomanato saccānulomikasaññitā vipassanāpaññā , lokiyamattato paññāva .

Itthiliṅgassa napuṃsakaliṅgavipariyāyo idha liṅgavipallāso . Yāyaṃ adhipaññāti sīle viya lokiyalokuttaravasena duvidhāpi buddhapaññā . Tatthāti paññāyapi adhipaññāyapi .

Kilesānaṃ samucchindanapaṭippassambhanāni samucchedapaṭipassaddhivimuttiyo . Nissaraṇavimutti nibbānaṃ . Atha vā sammāvācādīnaṃ adhisīlaggahaṇena , sammāvāyāmassa adhijegucchaggahaṇena , sammādiṭṭhiyā adhipaññāggahaṇena gahitattā aggahitaggahaṇena sammāsaṅkappasatisamādhayo maggaphalapariyāpannā samucchedapaṭipassaddhivimuttiyo daṭṭhabbā . Nissaraṇavimutti pana nibbānameva . Yathārahaṃ parittamahaggatabhāvato vimutti yeva nāma . Maggaphalavasena kilesānaṃ samucchindanapaṭippassambhanāni samucchedapaṭippassaddhivimuttiyo . Atha vā sammāvācādiviratīnaṃ adhisīlaggahaṇena , sammāvāyāmassa adhijegucchaggahaṇena , sammādiṭṭhiyā adhipaññāggahaṇena gahitattā aggahitaggahaṇenaV2.318 sammāsaṅkappasatisamādhayo maggaphalapariyāpannā samucchedapaṭippassaddhivimuttiyo daṭṭhabbā . Nissaraṇavimutti pana nibbānameva .

Yā ayaṃ adhivimuttīti sīle vuttanayena duvidhāpi adhivimutti . Tatthāti vimuttiyāpi adhivimuttiyāpi .

403. Yaṃ kiñci janavivittaṃ ṭhānaṃ idha ‘‘ suññāgāran ’’ ti adhippetaṃ . Tattha nadantena vinā nādo natthīti āha ‘‘ ekatova nisīditvā ’’ ti . 403. Yaṃ kiñci janavivittaṭṭhānaṃ suññāgāra midhādhippetaṃ . Tattha nadantena vinā añño jano natthīti dassetuṃ ‘‘ ekakovā ’’ tiādi vuttaṃ .

Aṭṭhasu parisāsūti khattiyaparisā , brāhmaṇaparisā , gahapatiparisā , samaṇaparisā , cātumahārājikaparisā , tāvatiṃsaparisā , māraparisā , brahmaparisātiP1.467 imāsu aṭṭhasu parisāsu . Aṭṭhasu parisāsūti khattiyaparisā , brāhmaṇagahapatisamaṇacātumahārājikatāvatiṃsamārabrahmaparisāti imāsu aṭṭhasu parisāsu .

VesārajjānītiV1.317M1.357 visāradabhāvā ñāṇappahānasampadānimittaṃ kutoci asantassanabhāvā nibbhayabhāvāti attho . Āsabhaṃ ṭhānan ti seṭṭhaṃ ṭhānaṃ , uttamaṃ ṭhānanti attho . Āsabhā vā pubbabuddhā , tesaṃ ṭhānanti attho . Apica usabhassa idanti āsabhaṃ , āsabhaṃ viyāti āsabhaṃ . Yathā hi nisabhasaṅkhāto usabho attano usabhabalena catūhi pādehi pathaviṃ uppīḷetvā acalaṭṭhānena tiṭṭhati , evaṃ tathāgatopi dasahi tathāgatabalehi samannāgato catūhi vesārajjapādehi aṭṭhaparisāpathaviṃ uppīḷetvā sadevake loke kenaci paccatthikena akampiyo acalena ṭhānena tiṭṭhati . Evaṃ tiṭṭhamānova taṃ āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti upagacchati na paccakkhāti attani āropeti . Tena vuttaṃ ‘‘ āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānātī ’’ ti . Sīhanādaṃ nadatīti yathā migarājā parissayānaṃ sahanato , vanamahiṃsamattavāraṇādīnaṃ hananato ca ‘‘ sīho ’’ ti vuccati , evaṃ tathāgato lokadhammānaṃ sahanato , parappavādānaṃ hananato ca ‘‘ sīho ’’ ti vuccati . Evaṃ vuttassa sīhassa nādaṃ sīhanādaṃ . Tattha yathā sīho sīhabalena samannāgato sabbattha visārado vigatalomahaṃso sīhanādaṃ nadati , evaṃ tathāgatasīhopi dasahi tathāgatabalehi samannāgato aṭṭhasu parisāsu visārado vigatalomahaṃso ‘‘ iti rūpan ’’ tiādinā ( saṃ . ni .3.78; a . ni .8.2) nayena nānāvilāsasampannaṃ sīhanādaṃ nadati . TadatthaṃM2.362 majjhimāgamavare mahāsīhanādasuttapadena ( ma . ni .1.150) sādhento ‘‘ cattārimānī ’’ tiādimāha . Tattha vesārajjānīti visāradabhāvā , ñāṇappahānaantarāyikaniyyānikadhammadesanānimittaṃ kutocipi asantassanabhāvā nibbhayabhāvāti attho . ‘‘ Vesārajjan ’’ ti hi catūsu ṭhānesu sārajjābhāvaṃ paccavekkhantassa uppannasomanassamayañāṇassetaṃ nāmaṃ . Aññehi pana asādhāraṇataṃ dassetuṃ ‘‘ tathāgatassa tathāgatavesārajjānī ’’ ti vuttaṃ . ‘‘ Yathā vā pubbabuddhānaṃ vesārajjāni puññussayasampattiyā āgatāni , tathā āgatavesārajjānī ’’ ti vā dutiyassa tathāgatasaddassa tulyādhikaraṇattā evaṃ vuttaṃ . Ayaṃ aṭṭhakathānayo . Neruttikā pana vadanti ‘‘ samāse siddhe sāmaññattā , saññāsaddattā ca tathā vuttan ’’ ti . Āsabhaṃ ṭhānan ti seṭṭhaṭṭhānaṃ uttamaṭṭhānaṃ . Sabbaññutaṃ paṭijānanavasena abhimukhaṃ gacchanti , aṭṭhaparisaṃ upasaṅkamantīti vā āsabhā , buddhā , tesaṃ ṭhānantipi attho . Apica tayo puṅgavā – gavasatajeṭṭhako usabho , gavasahassajeṭṭhako vasabho . Vajasatajeṭṭhako vā usabho , vajasahassajeṭṭhako vasabho . Ekagāmakhette vā jeṭṭho usabho , dvīsu gāmakhettesu jeṭṭho vasabho , sabbagavaseṭṭho sabbattha jeṭṭho sabbaparissayasaho seto pāsādiko mahābhāravaho asanisatasaddehipi akampanīyo nisabhoti . Nisabhova idha ‘‘ usabho ’’ ti adhippeto . Idampi hi tassa pariyāyavacanaṃ . Usabhassa idanti āsabhaṃ , idaṃ pana āsabhaṃ viyāti āsabhaṃ . Yatheva hi nisabhasaṅkhāto usabho usabhabalena samannāgato catūhi pādehi pathaviṃ uppīḷetvā acalaṭṭhānena tiṭṭhati , evaṃ tathāgatopi dasatathāgatabalena samannāgato catūhi vesārajjapādehi aṭṭhaparisāpathaviṃ uppīḷetvā sadevake loke kenaci paccatthikena paccāmittena akampiyo acalaṭṭhānena tiṭṭhati . Evaṃ tiṭṭhamānova taṃ āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭivijānāti upagacchati na paccakkhāti attani āropeti . Tena vuttaṃ ‘‘ āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānātī ’’ ti . SīhanādaṃV2.319 nadatīti ‘‘ seṭṭhanādaṃ abhītanādaṃ nadatī ’’ ti vuttovāyamattho . Atha vā sīhanādasadisaṃ nādaṃ nadati . Ayamattho khandhavaggasaṃyutte āgatena sīhanādasuttena ( saṃ . ni .3.78) dīpetabbo . Yathā vā sīho migarājā parissayānaṃM2.363 sahanato , goṇamahiṃ samattavāraṇādīnaṃ hananato ca ‘‘ sīho ’’ ti vuccati , evaṃ tathāgato munirājā lokadhammānaṃ sahanato , parappavādānaṃ hananato ca ‘‘ sīho ’’ ti vuccati . Evaṃ vuttassa sīhassa nādaṃ nadati . Tattha yathā migasīho sīhabalena samannāgato sabbattha visārado vigatalomahaṃso sīhanādaṃ nadati , evaṃ tathāgatasīho dasatathāgatabalena samannāgato aṭṭhasu parisāsu visārado vigatalomahaṃso ‘‘ iti rūpan ’’ tiādinā ( saṃ . ni .3.78; a . ni .8.2) nayena nānāvidhadesanāvilāsasampannaṃ sīhanādaṃ nadati . Tena vuttaṃ ‘‘ parisāsu sīhanādaṃ nadatī ’’ ti .

Pañhaṃ abhisaṅkharitvāti ñātuṃ icchitamatthaṃ attano ñāṇabalānurūpaṃ abhiracitvā taṅkhaṇaṃyevāti pucchitakkhaṇeyevaP1.468 ṭhānuppattikapaṭibhānena vissajjeti . Pañhaṃ abhisaṅkharitvāti ñātumicchitaṃ atthaṃ attano ñāṇabalānurūpaṃ abhisaṅkharitvā .

Taṅkhaṇaññevāti pucchitakkhaṇeyeva ṭhānuppattikapaṭibhānena vissajjeti .

Cittaṃ paritosetiyeva ajjhāsayānurūpaṃ vissajjanato . Ajjhāsayānurūpaṃ , atthadhammānurūpañca vissajjanato cittaṃ paritosetiyeva .

Sotabbañcassa maññanti aṭṭhakkhaṇavajjitena navamena khaṇena labbhamānattā . ‘‘ Yaṃ no satthā bhāsati , taṃ no sossāmā ’’ ti ādaragāravajātā mahantena ussāhena sotabbaṃ sampaṭicchitabbaṃ maññanti . Assāti samaṇassa gotamassa . Sotabbaṃ maññantīti aṭṭhakkhaṇavajjitena navamena khaṇena labbhamānattā ‘‘ yaṃ no satthā sāsati , taṃ mayaṃ sossāmā ’’ ti ādarabhāvajātā mahanteneva ussāhena sotabbaṃ sampaṭicchitabbaṃ maññati .

Suppasannā pasādābhibuddhiyā vigatupakkilesatāya kallacittā muducittā honti . Kallacittā muducittāti pasādābhivuddhiyā vigatupakkilesatāya kallacittā muducittā honti .

Pasannakāran ti pasannehi kātabbasakkāraṃ , dhammāmisapūjanti attho . Tattha āmisapūjaṃ dassento ‘‘ paṇītānī ’’ tiādimāha . Muddhappasannāti tucchappasannā niratthakappasannā . Pasannākāro nāma pasannehi kātabbasakkāro , so duvidho dhammāmisapūjāvasena , tattha āmisapūjaṃ dassento ‘‘ paṇītānī ’’ tiādimāha .

Dhammapūjā pana ‘‘ tathattāyā ’’ ti iminā dassitā . Tathābhāvāyāti yathattāya yassa vaṭṭadukkhanissaraṇatthāyaM1.358 dhammo desito , tathābhāvāya , tenāha ‘‘ dhammānudhammapaṭipattipūraṇatthāyā ’’ ti . Dhammapūjā pana pāḷiyameva ‘‘ tathattāya paṭipajjantī ’’ ti iminā dassitā . Tathābhāvāyāti yathābhāvāya yassa vaṭṭadukkhanissaraṇassa atthāya dhammo desito , tathābhāvāya . Tadevatthaṃ dassetuṃ ‘‘ dhammānudhammapaṭipattipūraṇatthāyā ’’ ti vuttaṃ .

Sā ca dhammānudhammapaṭipatti yāya anupubbiyā paṭipajjitabbā , paṭipajjantānañca sati ajjhattikaṅgasamavāye ekaṃsikā tassā pāripūrīti taṃ anupubbiṃ dassetuṃ ‘‘ keci saraṇesū ’’ tiādi vuttaṃ . Dhammānudhammapaṭipatti hi vaṭṭadukkhanissaraṇapariyosānā , sā ca dhammānudhammapaṭipatti yāya anupubbiyā paṭipajjitabbā , paṭipajjantānañca sati ajjhattikaṅgasamavāye ekaṃsikā tassā pāripūrīti taṃ anupubbiṃ dassento ‘‘ keci saraṇesū ’’ tiādimāha .

Yathā pūrentā pūretuṃ sakkoti nāma , tathā pūraṇaṃ dassetuṃ ‘‘ sabbākārena pana pūrentī ’’ ti vuttaṃ .

ImasmiṃV1.318 panokāse ṭhatvāti ‘‘ paṭipannā ca ārādhentī ’’ ti etasmiṃ sīhanādakiccapāripūridīpane pāḷipadese ṭhatvā . Samodhānetabbāti saṅkalitabbā . Imasmiṃ panokāseti ‘‘ paṭipannā ca ārādhentī ’’ ti sīhanādakiccapāripūriṭṭhapane pāḷipadese . Samodhānetabbāti saṅkalayitabbā .

Eko sīhanādo asādhāraṇo aññehi appaṭivattiyo seṭṭhanādo abhītanādoti katvā . Esa nayo sesesupi . Ekaccaṃ … pe … passāmīti bhagavato eko sīhanādo asādhāraṇo aññehiM2.364 appaṭivattiyo seṭṭhanādo abhītanādoti katvā .

Esa nayo sesesupi . Aparaṃ tapassinti adhikāro .

Purimānaṃ dasannan tiādito paṭṭhāya yāva ‘‘ vimuttiyā mayhaṃ sadiso natthī ’’ ti etesaṃ purimānaṃ dasannaṃ sīhanādānaṃ , niddhāraṇe cettha sāmivacanaṃ , tenāha ‘‘ ekekassā ’’ ti . Purimānaṃ dasannan ti ‘‘ ekaccaṃ tapassiṃ niraye nibbattaṃ passāmī ’’ tiV2.320 vuttasīhanādato paṭṭhāya yāva ‘‘ vimuttiyā mayhaṃ sadiso natthī ’’ ti vuttasīhanādā purimakānaṃ dasannaṃ sīhanādānaṃ , niddhāraṇe cetaṃ sāmivacanaṃ . Tenāha ‘‘ ekekassā ’’ ti .

‘‘ Parisāsu ca nadatī ’’ ti ādayo parivārā ‘‘ ekaccaṃ tapassiṃ niraye nibbattaṃ passāmī ’’ ti sīhanādaṃ nadanto bhagavā parisāyaṃ nadati visārado nadati yāva ‘‘ paṭipannā ārādhentī ’’ ti atthayojanāya sambhavatoP1.469 . Tathā sesesupi navasu . ‘‘ Parisāsu ca nadatī ’’ ti ādayo ‘‘ paṭipannā ca maṃ ārādhentī ’’ ti pariyosānā dasa dasa sīhanādā parivārā . ‘‘ Ekaccaṃ tapassiṃ niraye nibbattaṃ passāmī ’’ ti hi sīhanādaṃ nadanto bhagavā parisāsu nadati visārado hutvā nadati , tattha ca pañhaṃ pucchanti , pañhaṃ vissajjeti , vissajjanena parassa cittaṃ ārādheti , sutvā sotabbaṃ maññanti , sutvā ca bhagavato pasīdanti , pasannā ca pasannākāraṃ karonti , yaṃ paṭipattiṃ deseti , tathattāya paṭipajjanti , paṭipannā ca maṃ ārādhentīti evaṃ parivāretvā atthayojanā sambhavati . Ayameva nayo sesesupi navasu .

‘‘ Evan ’’ tiādi yathāvuttānaṃ tesaṃ saṅkaletvā dassanaṃ . Te dasāti te ‘‘ parisāsu ca nadatī ’’ ti ādayo sīhanādā . Purimānaṃ dasannan ti yathāvuttānaṃ purimānaṃ dasannaṃ . Parivāravasenāti paccekaṃ parivāravasena yojiyamānā sataṃ sīhanādā . Purimā ca dasāti tathā ayojiyamānā purimā ca dasāti evaṃ dasādhikaṃ sīhanādasataṃ hoti . ‘‘ Evan ’’ tiādinā yathāvuttānaṃ sīhanādānaṃ saṅkalayitvā dassanaṃ . Te dasāti ‘‘ parisāsu ca nadatī ’’ ti ādayo dasa sīhanādā . Purimānaṃ dasannan ti yathāvuttānaṃ mūlabhūtānaṃ purimakānaṃ dasasīhanādānaṃ . Parivāravasenāti mūliṃ katvā paccekaṃ parivāravasena yojiyamānā sataṃ sīhanādā . Purimā ca dasāti mūlamūliyo katvā parivāravasena ayojiyamānā purimakā ca dasāti evaṃ dasādhikaṃ sīhanādasataṃ hoti .

Aññasmiṃ pana sutteti majjhimāgama cūḷasīhanādasuttādimhi ( ma . ni .1.193) tenāti saṅkhyāmahattena . Mahāsīhanādattā idaṃ suttaṃ ‘‘ mahāsīhanādan ’’ ti vuccati , na pana majjhimanikāye mahāsīhanādasuttamiva cūḷasīhanādasuttamupādāyāti adhippāyo .

Evaṃ vādīnaṃ vādan ti evaṃ pavattavādānaṃ titthiyānaṃ vādaṃ . Paṭisedhetvāti tathābhāvābhāvadassanena paṭikkhipitvā . Yaṃ bhagavā udumbarikasutte ‘‘ idha nigrodha tapassī ’’ tiādinā ( dī . ni .3.33) upakkilesavibhāgaṃ , pārisuddhivibhāgañca dassento saparisassa nigrodhassa paribbājakassa purato sīhanādaṃ nadi , taṃ dassetuṃ ‘‘ idāni parisati naditapubbaṃ sīhanādaṃ dassento ’’ tiādi vuttaṃ .