Saññīvādavaṇṇanā
Saññīvādavaṇṇanā
75. Uddhamāghātanāti pavatto vādo uddhamāghātano , so etesaṃ atthīti uddhamāghātanikā .
Yasmā pana te diṭṭhigatikā ‘‘ uddhaṃ maraṇā attā nibbikāro ’’ ti vadanti , tasmā ‘‘ uddhamāghātanā attānaṃ vadantīti uddhamāghātanikā ’’ ti vuttaṃ .
75. Āghātanā uddhanti uddhamāghātanaṃ , maraṇato uddhaṃ pavatto attāti attho .
‘‘ Uddhamāghātanan ’’ ti pavatto vādo uddhamāghātano sahacaraṇavasena , taddhitavasena ca , antalopaniddeso vā esa .
So etesanti uddhamāghātanikā .
Evaṃ saddato nipphannaṃ atthato eva dassetuṃ ‘‘ uddhamāghātanā attānaṃ vadantī ’’ ti vuttaṃ , āghātanā uddhaṃ uparibhūtaṃ attabhāvanti attho .
Te hi diṭṭhigatikā ‘‘ uddhaṃ maraṇato attā nibbikāro ’’ ti vadanti .
‘‘ So etesan ’’ tiādinā assatthiyatthaṃ dasseti yathā ‘‘ buddhamassa atthīti buddho ’’ ti .
Saññīvādo etesaṃ atthīti saññīvādā ‘‘ buddhaṃ assa atthīti buddho ’’ ti yathā .
Atha vā saññīti pavatto vādo saññī sahacaraṇanayena , saññī vādo etesanti saññīvādā .
Ayaṃ aṭṭhakathāto aparo nayo – saññīti pavatto vādo saññī sahacaraṇādinayena , saññī vādo etesanti saññīvādā samāsavasena .
Saññīvādo eva vādo etesanti hi attho .
76-77.
76-77.
Rūpī attāti ettha nanu rūpavinimuttena attanā bhavitabbaṃ saññāya viya rūpassapi attaniyattā .
Na hi ‘‘ saññī attā ’’ ti ettha saññā attā .
Teneva hi ‘‘ tattha pavattasaññañcassa saññāti gahetvā ’’ ti vuttaṃ .
Evaṃ sati kasmā kasiṇarūpaṃ ‘‘ attā ’’ ti gahetvā vuttanti ?
Na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ ‘‘ rūpaṃ assa atthīti rūpī ’’ ti , atha kho ‘‘ ruppanasīlo rūpī ’’ ti .
Ruppanañcettha rūpasarikkhatāya kasiṇarūpassa vaḍḍhitāvaḍḍhitakālavasena visesāpatti , sā ca ‘‘ natthī ’’ ti na sakkā vattuṃ parittavipulatādivisesasabbhāvato .
Yadi evaṃ imassa vādassa sassatadiṭṭhisaṅgaho na yujjatīti ?
No na yujjati kāyabhedato uddhaṃ attano nibbikāratāya tena adhippetattā .
Tathā hi vuttaṃ ‘‘ arogo
P1.223 paraṃ maraṇā ’’ ti .
Atha vā ‘‘ rūpaṃ assa atthīti rūpī ’’ ti vuccamānepi na doso .
Kappanāsiddhenapi hi bhedena abhedassāpi niddesadassanato , yathā ‘‘ silāputtakassa sarīran ’’ ti .
Ruppanaṃ vā rūpasabhāvo rūpaṃ , taṃ etassa atthīti rūpī , attā ‘‘ rūpino dhammā ’’ tiādīsu ( dha . sa . dukamātikā 11) viya .
Evañca katvā rūpasabhāvattā attano ‘‘ rūpī attā ’’ ti vacanaṃ ñāyāgatamevāti ‘‘ kasiṇarūpaṃ ‘ attā ’ ti gahetvā ’’ ti vuttaṃ .
Niyatavāditāya kammaphalapaṭikkhepato natthi ājīvakesu jhānasamāpattilābhotiM1.171 āha ‘‘ ājīvakādayo viya takkamatteneva vā rūpī attā ’’ ti .
Tathā hi kaṇhābhijātiādīsu chaḷābhijātīsu aññataraṃ attānaṃ ekacce ājīvakā paṭijānanti .
Natthi etassa rogo bhaṅgoti arogoti aroga-saddassa niccapariyāyatāV1.151 veditabbā , rogarahitatāsīsena vā nibbikāratāya niccataṃ paṭijānāti diṭṭhigatikoti āha ‘‘ arogoti nicco ’’ ti .
RūpīV1.386M1.441 attāti ettha kasiṇarūpaṃ ‘‘ attā ’’ ti kasmā vuttaṃ , nanu rūpavinimuttena attanā bhavitabbaṃ ‘‘ rūpamassa atthī ’’ ti vutte saññāya viya rūpassāpi attaniyattā .
Na hi ‘‘ saññī attā ’’ ti ettha saññā eva attā , atha kho ‘‘ saññā assa atthī ’’ ti atthena attaniyāva , tathā ca vuttaṃ ‘‘ tattha pavattasaññañcassa ‘ saññā ’ ti gahetvā ’’ ti ?
Na kho panetamevaṃ daṭṭhabbaṃ ‘‘ rūpamassa atthīti rūpī ’’ ti , atha kho ‘‘ ruppanasīlo rūpī ’’ ti .
Ruppanañcettha rūpasarikkhatāya kasiṇarūpassa vaḍḍhitāvaḍḍhitakālavasena visesāpatti .
Sā hi ‘‘ natthī ’’ ti na sakkā vattuṃ parittavipulatādivisesasabbhāvato .
Yadevaṃ siyā ‘‘ ruppanasīlo rūpī ’’ ti , atha imassa vādassa sassatadiṭṭhisaṅgaho na yujjati ruppanasīlassa bhedasabbhāvatoti ?
Yujjateva kāyabhedato uddhaṃ parikappitassa attano nibbikāratāya tena adhippetattā .
Tathā hi vuttaṃ ‘‘ arogo paraṃ maraṇā ’’ ti .
Atha vā ‘‘ rūpamassa atthīti rūpī ’’ ti vuttepi na koci doso kappanāsiddhena bhedena abhedassāpi niddesadassanato yathā ‘‘ silāputtakassa sarīran ’’ ti .
Apica avayavavasena avayavino tathāniddesanidassanato yathā ‘‘ kāye kāyānupassī ’’ ti ( saṃ . ni .5.390), ruppanaṃ vā rūpaṃ , rūpasabhāvo , tadassa atthīti rūpī , attā ‘‘ rūpino dhammā ’’ tiādīsu ( dha . sa .11. dukamātikā ) viya , evañca katvā attano rūpasabhāvattā ‘‘ rūpī attā ’’ ti vacanaṃ ñāyāgatamevāti vuttaṃ ‘‘ kasiṇarūpaṃ attā ’’ ti .
‘‘ Gahetvā ’’ ti etena cetassa sambandho .
Tatthāti kasiṇarūpe .
Assāti parikappitassa attano , ājīvakādayo takkamattena paññapenti viyāti attho .
Ājīvakā hi takkikāyeva , na lābhino .
Niyatavāditāya hi kammaphalapaṭikkhepato natthi tesaṃ jhānasamāpattilābho .
Tathā hikaṇhābhijātiādīsu kāḷakādirūpaṃ ‘‘ attā ’’ ti ekacce ājīvakā paṭijānanti .
Purimanayena cettha lābhīnaṃ dasseti , pacchimanayena pana takkikaṃ .
Evamīdisesu .Kasiṇugghāṭimākāsapaṭhamāruppaviññāṇanatthibhāvaākiñcaññāyatanāni arūpasamāpattinimittaṃ nimbapaṇṇe tittakaraso viya sarīraparimāṇo arūpī attā tattha tiṭṭhatīti nigaṇṭhāti āha ‘‘ nigaṇṭhādayo viyā ’’ ti .
Roga -saddo bhaṅgapariyāyo bhaṅgassāpi rujjanabhāvato , evañca katvā aroga-saddassa niccapariyāyatā upapannā hoti , tenāha ‘‘ nicco ’’ ti .
Roga -saddo vā byādhipariyāyo .
Arogoti pana rogarahitatāsīsena nibbikāratāya niccataṃ diṭṭhigatiko paṭijānātīti dassetuṃ ‘‘ nicco ’’ ti vuttaṃ
M1.442 .Missakagāhavasenāti rūpārūpasamāpattīnaṃ nimittāni ekajjhaṃ katvā ‘‘ eko attā ’’ ti , tattha pavattasaññañcassa ‘‘ saññā ’’ ti gahaṇavasena .
Ayañhi diṭṭhigatiko rūpārūpasamāpattilābhitāya tannimittaṃ rūpabhāvena arūpabhāvena ca attā upatiṭṭhati , tasmā ‘‘ rūpī ca arūpī cā ’’ ti abhinivesaṃ janesi ajjhattavādino viya , takkamatteneva vā rūpārūpadhammānaṃ missakaggahaṇavasena ‘‘ rūpī arūpī ca attā hotī ’’ ti .
Kasiṇugghāṭimākāsapaṭhamāruppaviññāṇanatthibhāvākiñcaññāyatanāni yathārahamarūpasamāpattinimittaṃ nāma .
Nimbapaṇṇe tapparimāṇo tittakaraso viya sarīrapparimāṇo arūpī attā sarīre tiṭṭhatīti takkamatteneva nigaṇṭhā ‘‘ arūpī attā saññī ’’ ti paññapentīti āha ‘‘ nigaṇṭhādayo viyā ’’ ti .
Takkagāhenevāti saṅkhārāvasesasukhumabhāvappattadhammā
P1.224 viya accantasukhumabhāvappattiyā sakiccasādhanāsamatthatāya thambhakuṭṭahatthapādādisaṅghāto viya neva rūpī , rūpasabhāvānativattanato na arūpīti evaṃ pavattatakkagāhena .
Atha vā antānantikacatukkavāde viya aññamaññapaṭikkhepavasena attho veditabbo .
Kevalaṃ pana tattha desakālabhedavasena tatiyacatutthavādā dassitā , idha kālavatthubhedavasenāti ayameva visesoti .
Kālabhedavasena cettha tatiyavādassa pavatti rūpārūpanimittānaṃ saha anupaṭṭhānato .
Catutthavādassa pana vatthubhedavasena pavatti rūpārūpadhammānaṃ samūhato ‘‘ eko attā ’’ ti takkanavasenāti tattha vuttanayānusārena veditabbaṃ .
TatiyāV1.387 panāti ‘‘ rūpī ca arūpī ca attā ’’ ti laddhi .
Missakagāhavasenāti rūpārūpasamāpattīnaṃ yathāvuttāni nimittāni ekajjhaṃ katvā ekova ‘‘ attā ’’ ti , tattha pavattasaññañcassa ‘‘ saññā ’’ ti gahaṇavasena .
Ayañhi diṭṭhigatiko rūpārūpasamāpattilābhī tāsaṃ nimittaṃ rūpabhāvena , arūpabhāvena ca ‘‘ attā ’’ ti gahetvā ‘‘ rūpī ca arūpī cā ’’ ti abhinivesaṃ janesi athetavādino viya , takkamatteneva vā rūpārūpadhammānaṃ missakagahaṇavasena ‘‘ rūpī ca arūpī ca attā ’’ ti abhinivissa aṭṭhāsi .Dutiyacatukke yaṃ vattabbaṃ , taṃ ‘‘ amati gacchati ettha bhāvo osānan ’’ tiādinā antānantikavāde vuttanayena veditabbaṃ .
Catutthāti ‘‘ neva arūpī ca nārūpī ca attā ’’ ti laddhi .
Takkagāhenevāti saṅkhārasesasukhumabhāvappattadhammā viya accantasukhumabhāvappattiyā sakiccasādhanāsamatthatāya khambhakucchi [ thambhakuṭṭa ( dī . ni . ṭī .176-77)] hatthapādādisaṅghāto viya neva rūpī , rūpasabhāvānativattanato na ca arūpīti evaṃ pavattatakkagāheneva .
Ayaṃ aṭṭhakathāmuttako nayo – nevarūpī nārūpīti ettha hi antānantikacatutthavāde viya aññamaññapaṭikkhepavasena attho veditabbo .
Satipi ca tatiyavādena imassa samānatthabhāve tattha desakālabhedavasena viya idha kālavatthubhedavasena tatiyacatutthavādānaṃ viseso daṭṭhabbo .
Kālabhedavasena hi idha tatiyavādassa pavatti rūpārūpanimittānaṃ sahaanupaṭṭhānato .
Catutthavādassa pana vatthubhedavasena pavatti rūpārūpadhammasamūhabhāvatoti .
Yadipi aṭṭhasamāpattilābhino diṭṭhigatikassa vasena samāpattibhedena saññābhedasambhavato ‘‘ nānattasaññī attā ’’ ti ayampi vādo samāpannakavasena
M1.172 labbhati .
Tathāpi samāpattiyaṃ ekarūpeneva saññāya upaṭṭhānato samāpannakavasena ‘‘ ekattasaññī ’’ ti āha .
Tenevettha samāpannakaggahaṇaṃ kataṃ .
Ekasamāpattilābhino eva vā vasena attho veditabbo .
Samāpattibhedena saññābhedasambhavepi bahiddhā puthuttārammaṇe saññānānattena oḷārikena nānattasaññitaṃ dassetuṃ ‘‘ asamāpannakavasena nānattasaññī ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Parittakasiṇavasena parittasaññī ’’ ti iminā satipi saññāvinimutte dhamme ‘‘ saññāyeva attā ’’ ti vadatīti dassitaṃV1.152 hoti .
Kasiṇaggahaṇañcettha saññāya visayadassanaṃ , evaṃ vipulakasiṇavasenāti etthāpi attho veditabbo .
Evañca katvā antānantikavādeP1.225 , idha ca antānantikacatukke paṭhamadutiyavādehi imesaṃ dvinnaṃ vādānaṃ viseso siddho hoti , aññathā vuttappakāresu vādesu pubbantāparantakappanabhedena satipi kehici visese kehici natthi yevāti .
Atha vā ‘‘ aṅguṭṭhappamāṇo attā , yavappamāṇo , aṇumatto vā attā ’’ ti ādidassanavasena paritto saññī cāti parittasaññī , kapilakaṇādādayo viya attano sabbagatabhāvapaṭijānanavasena appamāṇo saññī cāti appamāṇasaññīti evampettha attho daṭṭhabbo .
Dutiyacatukkaṃ antānantikavāde vuttanayena veditabbaṃ sabbathā saddatthato samānatthattā .
Yaṃ panettha vattabbaṃ , tampi ‘‘ amati gacchati bhāvo osānametthā ’’ tiādinā amhehi vuttameva , kevalaṃ pana tattha pubbantakappanāvasena pavatto , idha aparantakappanāvasenāti ayaṃ viseso pākaṭoyeva .Dibbacakkhuparibhaṇḍatāya yathākammūpagañāṇassa dibbacakkhupabhāvajanitena yathākammūpagañāṇena dissamānāpi sattānaṃ sukhādisamaṅgitā dibbacakkhunāva diṭṭhā hotīti āha ‘‘ dibbena cakkhunā ’’ tiādi .
Nanu ca ‘‘ ekantasukhī attā ’’ tiādivādānaṃ aparantadiṭṭhibhāvato ‘‘ nibbattamānaṃ disvā ’’ ti vacanaṃ anupannanti ?
Nānupapannaṃ , anāgatassa ekantasukhibhāvādikassa pakappanaṃ paccuppannāya nibbattiyā dassanena adhippetanti .
Tenevāha ‘‘ nibbattamānaṃ disvā ‘ ekantasukhī ’ ti gaṇhātī ’’ ti .
Ettha ca tassaṃ tassaṃ bhūmiyaṃ bahulaṃ sukhādisahitadhammappavattidassanena tesaṃ ‘‘ ekantasukhī ’’ ti gāho daṭṭhabbo .
Atha vā hatthidassakaandhā viya diṭṭhigatikā yaṃ yadeva passanti , taṃ tadeva abhinivissa voharantīti na ettha yutti maggitabbā .
Kāmañca nānattasaññī attāti ayampi vādo samāpannakavasena labbhati .
Aṭṭhasamāpattilābhino diṭṭhigatikassa vasena saññābhedasambhavato .
Tathāpi samāpattiyaṃ
M1.443 ekarūpeneva saññāya upaṭṭhānato lābhīvasena ekattasaññitā sātisayaṃ yuttāti āha ‘‘ samāpannakavasena ekattasaññī ’’ ti .
Ekasamāpattilābhino eva vā vasena attho veditabbo .
Satipi ca samāpattibhedato saññābhedasambhave bahiddhā puthuttārammaṇeyeva saññānānattassa oḷārikassa sambhavato takkīvaseneva nānattasaññitaṃ dassetuṃ ‘‘ asamāpannakavasena nānattasaññī ’’ ti vuttaṃ .
Parittakasiṇavasenāti avaḍḍhitattā appakakasiṇavasena , kasiṇa ggahaṇañcettha saññāya visayadassanaṃ .
Visayavasena hi saññāya parittatā , iminā ca satipi saññāvinimuttadhamme ‘‘ saññāyeva attā ’’ ti vadatīti dasseti .
Esa nayo vipulakasiṇavasenāti etthāpi .
Evañca katvā antānantikavāde ceva idha ca antānantacatukke paṭhamadutiyavādesu saddatthamattato samānesupi sabhāvato tehi dvīhi vādehi imesaṃ dvinnaṃ vādānaṃ viseso siddho hoti , aññathāV1.388 vuttappakāresu vādesu satipi pubbantāparantakappanabhedamattena kehici visese kehici avisesoyeva siyāti .
Ayaṃ pana aṭṭhakathāmuttako nayo –
‘‘ aṅguṭṭhappamāṇo attā , aṇumatto attā ’’ tiādiladdhivasena paritto ca so saññī cāti parittasaññī kāpilakāṇādapabhutayo [ kapilakaṇādādayo ( dī . ni . ṭī .1.76-77)] viya .
Attano sabbagatabhāvapaṭijānanavasena appamāṇo ca so saññī cāti appamāṇasaññīti .Dibbacakkhuparibhaṇḍattā yathākammūpagañāṇassa dibbacakkhupabhāvajanitena yathākammūpagañāṇena dissamānāpi sattānaṃ sukhādisamaṅgitā dibbacakkhunāva diṭṭhā nāmāti āha ‘‘ dibbena cakkhunā ’’ tiādi .
Catukkanayaṃ , pañcakanayañca sandhāya tikacatukkajjhānabhūmiyan ’’ ti vuttaṃ .
Diṭṭhigatikavisayāsu hi pañcavokārajhānabhūmīsu vehapphalabhūmiṃ ṭhapetvā avasesā yathārahaṃ catukkanaye tikajjhānassa , pañcakanaye ca catukkajjhānassa vipākaṭṭhānattā tikacatukkajjhānabhūmiyo nāma .
Suddhāvāsā pana tesamavisayā .
Nibbattamānan ti uppajjamānaṃ .
Nanu ca ‘‘ ekantasukhī attā ’’ tiādinā pavattavādānaṃ aparantadiṭṭhibhāvato ‘‘ nibbattamānaṃ disvā ’’ ti paccuppannavacanaṃ anupapannameva siyā .
Anāgatavisayā hi ete vādāti ?
Upapannameva anāgatassa ekantasukhībhāvādikassa pakappanāya
M1.444 paccuppannanibbattidassanena adhippetattā .
Tenevāha ‘‘ nibbattamānaṃ disvā ‘ ekantasukhī ’ ti gaṇhātī ’’ ti .
Ettha ca tassaṃ tassaṃ bhūmiyaṃ bāhullena sukhādisahitadhammappavattidassanaṃ paṭicca tesaṃ ‘‘ ekantasukhī ’’ tiādigahaṇato tadanurūpāyeva bhūmi vuttāti daṭṭhabbaṃ .
Saddantarābhisambandhavasena viya hi atthapakaraṇādivasenapi atthaviseso labbhati .
‘‘ Ekantasukhī ’’ tiādīsu ca ekantabhāvo bahulaṃ pavattimattaṃ pati payutto .
Tathāpavattimattadassanena tesaṃ evaṃ gahaṇato .
Atha vā hatthidassakaandhā viya diṭṭhigatikā yaṃ yadeva passanti , taṃ tadeva abhinivissa voharanti .
Vuttañhetaṃ bhagavatā udāne ‘‘ aññatitthiyā bhikkhave , paribbājakā andhā acakkhukā ’’ tiādi ,( udā .55) tasmā alamettha yuttimagganāti .‘‘ Dibbena cakkhunā disvā ’’ ti vuttamatthaṃ samatthetuṃ ‘‘ visesato hī ’’ tiādi vuttaṃ .