Ambaṭṭhavaṃsakathāvaṇṇanā
Ambaṭṭhavaṃsakathāvaṇṇanā
274. Gaṅgāya dakkhiṇatoti gaṅgāya nadiyā dakkhiṇadisāya .
274. Gaṅgāya dakkhiṇatoti gaṅgāya nāma nadiyā dakkhiṇadisābhāge .
Brāhmaṇatāpasāti brahmakulino tāpasā .
Āvudhaṃ na parivattatīti saraṃ vāsattiādiṃ vā parassa upari khipitukāmassa hatthaṃ na parivattati , hatthe pana aparivattente kuto āvudhaparivattananti āha ‘‘ āvudhaṃ na parivattatī ’’ ti .
So kira ‘‘ kathaṃ nāmāhaṃ disāya dāsiyā kucchimhi nibbatto ’’ ti taṃ hīnaṃ jātiṃ jigucchanto ‘‘ handāhaṃ yathā tathā
V1.269 imaṃ jātiṃ sodhessāmī ’’ ti niggato , tenāha ‘‘ idāni me manorathaṃ pūressāmī ’’ tiādi .Ambaṭṭhaṃ nāma vijjan ti sattānaṃ sarīre abbhaṅgaṃ ṭhapetīti ambaṭṭhāti evaṃ
P1.396 laddhanāmaṃ vijjaṃ , mantanti attho .
Saraṃ vā sattiādayo vā parassa upari khipitukāmassa mantānubhāvena hatthaṃ na parivattati , hatthe pana aparivattante kuto āvudhaṃ parivattissatīti tathā aparivattanaṃ sandhāya ‘‘ āvudhaṃ na parivattatī ’’ ti vuttaṃ .
Bhadraṃ bhoti sampaṭicchanaṃ , sādhūti attho .
Dhanunā khittasarena agamanīyaṃ sasambhārakathānayena ‘‘ dhanu agamanīyan ’’ ti vuttaṃ yathā ‘‘ dhanunā vijjhati , cakkhunā passatī ’’ ti .
Ambaṭṭhaṃ nāma vijjan ti sattānaṃ sarīre abbhaṅgaṃ ṭhapetīti ambaṭṭhā niruttinayena , evaṃladdhanāmaṃ mantavijjanti attho .
Yato ambaṭṭhā vijjā etasmiṃ atthīti katvāV2.227 kaṇho isi ‘‘ ambaṭṭho ’’ ti paññāyittha , tabbaṃsajātatāya panāyaṃ māṇavo ‘‘ ambaṭṭho ’’ ti voharīyati .
So kira ‘‘ kathaṃ nāmāhaṃ disāya dāsiyā kucchimhi nibbatto ’’ ti taṃ hīnaṃ jātiṃ jigucchanto ‘‘ handāhaṃ yathā tathā imaṃ jātiṃ sodhessāmī ’’ ti niggato .
Tena vuttaṃ ‘‘ idāni me manorathaṃ pūressāmī ’’ ti .
Ayañhissa manoratho – vijjābalena rājānaṃ tāsetvā tassa dhītaraṃ laddhakālato paṭṭhāya myāyaṃ dāsajāti sodhitā bhavissatīti .Vijjābalena rājānaṃ tāsetvā tassa dhītuyā laddhakālato paṭṭhāya myāyaṃ jātisodhitā
M1.304 bhavissatīti tassa adhippāyo .Seṭṭhamante vedamanteti adhippāyo .
Seṭṭhamanteti seṭṭhabhūte vedamante .
Yato ambaṭṭhā etasmiṃ atthīti ambaṭṭhoti kaṇho isi paññāyittha , taṃbaṃsajātatāya ayaṃ māṇavo ‘‘ ambaṭṭho ’’ ti voharīyati .
Ko nu kiṃ kāraṇā dāsiputto samāno maddarūpiṃ dhītaraṃ yācatīti attho .
Mantānubhāvena rañño bāhukkhambhamattaṃ jātaṃ tena panassa bāhukkhambhena rājā ,‘‘ ko jānāti , kiṃ bhavissatī ’’ ti bhīto ussaṅkī utrāso ahosi , tenāha ‘‘ bhayena vedhamāno aṭṭhāsī ’’ ti .
Khurati chindati , khuraṃ vā pāti pivatīti khurappo , khuramassa agge appīyati ṭhapīyatīti vā khurappo , saro .
Mantānubhāvena rañño bāhukkhambhamattaṃ jātaṃ , tena pana bāhukkhambhena ‘‘ ko jānāti , kiṃ bhavissatī ’’ ti rājā bhīto ussaṅkī utrasto ahosi .
Tathā ca vuttaṃ ‘‘ bhayena vedhamāno aṭṭhāsī ’’ ti .
Sotthi bhaddanteti ādivacanaṃ avocuṃ .
‘‘ Ayaṃ mahānubhāvo isī ’’ ti maññamānā .
Sarabhaṅgajātake
M2.263 ( jā .2.17.52) āgatānaṃ daṇḍakīrājādīnaṃ pacchā okkākarājā ahosi , tesaṃ pavatti ca sabbattha cirakālaṃ pākaṭāti āha ‘‘ daṇḍakīrañño ’’ tiādi .
Aparaddhassa daṇḍakīrañño , aparaddho nāḷikero , ajjuno cāti sambandho .
Satipi vālukādivasse āvudhavasseneva vināsoti vuttaṃ ‘‘ āvudhavuṭṭhiyā ’’ ti .
‘‘ Ayampi īdiso mahānubhāvo ’’ ti maññamānā evaṃ cintayantā bhayena avocun ti daṭṭhabbaṃ .Undriyissatīti vippakiriyissati , tenāha ‘‘ bhijjissatī ’’ ti .
Undriyissatīti bhindiyissati .
Kammarūpañhetaṃ ‘‘ pathavī ’’ ti kammakattuvasena vuttattā yathā ‘‘ kusulo bhijjatī ’’ ti .
Tenāha ‘‘ bhijjissatī ’’ ti .
Thusamuṭṭhīti palāsamuṭṭhi , bhusamuṭṭhi vā .
Kasmāti āha ‘‘ sarasanthambhanamatte ’’ tiādi .
Bhītatasitā bhayavasena chambhitasarīrā uddhaggalomā honti haṭṭhalomā , abhītatasitā pana bhayupaddavābhāvato acchambhitasarīrā patitalomā honti ahaṭṭhalomā , khemena sotthinā tiṭṭhanti , tāya pana patitalomatāya tassa sotthibhāvo pākaṭo hotīti phalena kāraṇaṃ vibhāvetuṃ pāḷiyaṃ ‘‘ pallomo ’ ti vuttanti dasseti ‘‘ pannalomo ’’ tiādinā .
Niruttinayena padasiddhi yathā taṃ bhayabheravasutte ‘‘ bhiyyo pallomamāpādiṃ araññe vihārāyā ’’ ti ( ma . ni .1.36 ādayo ).
Idan ti osānavacanaṃ .
‘‘ Sace me rājā taṃ dārikaṃ dasseti , kumāro sotthi pallomo bhavissatī ’’ ti paṭiññākaraṇaṃ pakaraṇatoyeva pākaṭaṃ .
Mante parivattiteti bāhukkhambhakamantassa paṭippassambhakavijjāsaṅkhāte mante ‘‘ saro otaratū ’’ ti parivattite .
Evarūpānañhi mantānaṃ ekaṃseneva paṭippassambhakavijjā hontiyeva yathā taṃ kusumārakavijjānaṃ .
Tenāti kaṇhena .
Manteti bāhukkhambhakamantassa paṭippassambhakavijjāsaṅkhāte mante .
Evarūpānañhi bhayupaddavakarānaṃ mantānaṃ ekaṃseneva
V2.228 paṭippassambhakamantāhonti yathā taṃ kusumārakavijjādīnaṃ .
Parivattiteti pajappite .Attano dhītu apavādamocanatthaṃ tassa bhujissakaraṇaṃ .
Tassānurūpe issariye ṭhapanatthaṃ uḷāre ca naṃ ṭhāne ṭhapesi .
Attano dhītuyā apavādamocanatthaṃ taṃ adāsaṃ bhujissaṃ karoti .
Tassā anurūpe issariye ṭhapanatthaṃ uḷāre ca naṃ ṭhāne ṭhapesi .
Ekena pakkhenāti mātupakkhena .
Karuṇāyanto samassāsanatthaṃ āha , na pana uccākulīnabhāvadassanatthaṃ .
Tenāha ‘‘ atha kho bhagavā ’’ tiādi .