Abhisaññānirodhakathāvaṇṇanā
Abhisaññānirodhakathāvaṇṇanā
411. Sukāraṇan ti sundaraṃ atthāvahaṃ hitāvahaṃ kāraṇaṃ .
411.‘‘ Tiṭṭhatesā ’’ ti etassa āpannamatthaṃ dassento ‘‘ sace ’’ tiādimāha .
Sukāraṇan ti sundaraṃ atthāvahaṃ hitāvahaṃ kāraṇaṃ .
Nānātitthesu nānāladdhīsu niyuttāti nānātitthikā , te eva nānātitthiyā ka-kārassa ya-kāraṃ katvā .
Kutūhalamettha atthīti kotūhalā , sā eva sālāti kotūhalasālā , tenāha ‘‘ kotūhaluppattiṭṭhānato ’’ ti .
Yatthāti aññatarissaṃ
M2.373 sālāyaṃ .
Nānātitthasaṅkhātāsu laddhīsu niyuttāti nānātitthiyā ṇiyasaddena .
Ṇikasaddena vā ka-kārassa ya-kāraṃ katvā yathā ‘‘ antiyo ’’ ti .
‘‘ Ayaṃ kiṃ vadati ayaṃ kiṃ vadatī ’’ ti kutūhalaṃ kolāhalamettha atthīti kotūhalā , sā eva sālā kotūhalasālāti āha ‘‘ kotūhaluppattiṭṭhānato ’’ ti .Saññānirodheti saññāsīsenāyaṃ desanā , tasmā saññāsahagatā sabbepi dhammā saṅgayhanti , tattha pana cittaṃ padhānanti āha ‘‘ cittanirodhe ’’ ti .
Accantanirodhassa pana tehi anadhippetattā , avisayattā ca ‘‘ khaṇikanirodhe ’’ ti āha .
Kāmaṃ sopi tesaṃ avisayova , atthato pana nirodhakathā vuccamānā tattheva tiṭṭhatīti tathā vuttaṃ .
Upasaggamattaṃ dhātvatthānuvattanato .
Saññāsīsenāyaṃ desanā , tasmā saññāsahagatā sabbepi dhammā gayhanti , tattha pana cittaṃ padhānanti vuttaṃ ‘‘ cittanirodhe ’’ ti .
Pahānavasena pana accantanirodhassa tehi anadhippetattā , avisayattā ca ‘‘ khaṇikanirodhe ’’ ti āha .
Kāmaṃ sopi tesaṃ avisayova , atthato pana nirodhakathā vuccamānā tattheva tiṭṭhati , tasmā atthāpattimattaṃ pati tathā vuttanti veditabbaṃ .
Tassāti abhisaññānirodhakathāya .
Kittighosoti ‘‘ aho buddhānubhāvo bhavantarapaṭicchannaṃ kāraṇaṃ evaṃ hatthāmalakaṃ viya paccakkhato dasseti , sāvake ca edise
M1.364 saṃvarasamādāne patiṭṭhāpetī ’’ ti thutighoso yāva bhavaggā pattharati .
‘‘ Kittighoso ’’ ti ‘ aho buddhānubhāvo , bhavantarapaṭicchannampi kāraṇaṃ evaṃ hatthāmalakaṃ viya paccakkhato dasseti , sāvake ca edise saṃvarasamādāne patiṭṭhāpetī ’ ti thutighoso yāva bhavaggā pattharatīti .
Ācariyena vuttaṃ .
Idāni pana ‘‘ sakalajambudīpe bhagavato kathākittighoso pattharatī ’’ ti pāṭho dissati .Paṭibhāgakiriyan ti paḷāsavasena paṭibhāgabhūtaṃ payogaṃ karonto .
Bhavantarasamayan ti tatra tatra vuṭṭhanasamayaṃ abhūtaparikappitaṃ kiñci uppādiyaṃ vatthuṃ attano samayaṃ katvā .
Paṭibhāgakiriyan ti paḷāsavasena paṭibhāgabhūtaṃ payogaṃ .
Bhavantarasamayan ti tatra tatra vuṭṭhānasamayaṃ abhūtaparikappitaṃ kiñci ussāriyavatthuṃ attano samayaṃ katvā kathenti .
Kiñcideva sikkhāpadan ti ‘‘ elamūgena bhavitabbaṃ
P1.476 , ettakaṃ , velaṃ ekasmiṃyeva ṭhāne nisīditabban ’’ ti evamādikaṃ kiñcideva kāraṇaṃ sikkhākoṭṭhāsaṃ katvā paññapenti .
Kiñcideva sikkhāpadan ti ‘‘ ekamūlakena bhavitabbaṃ , ettakaṃ velaṃ ekasmiṃyeva ṭhāne nisīditabban ’’ ti evamādikaṃV2.329 kiñcideva kāraṇaṃ sikkhākoṭṭhāsaṃ katvā paññapenti .Nirodhakathan ti nirodhasamāpattikathaṃ .
Nirodhakathan ti nirodhasamāpattikathaṃ .
Tesūti kotūhalasālāyaṃ sannipatitesu titthiyasamaṇabrāhmaṇesu .
Ekacceti eke .
Tesūti kotūhalasālāyaṃ sannipatitesu nānātitthiyasamaṇabrāhmaṇesu .
Ekacceti eke .
Purimoti ‘‘ ahetū appaccayā ’’ ti evaṃvādī .
Yvāyaṃ idha uppajjatīti yojanā .
Samāpattin ti asaññabhāvāvahaṃ samāpattiṃ .
Nirodheti saññānirodhe .
Hetuṃ apassantoti yena hetunā asaññabhave
V1.323 saññāya nirodho sabbaso anuppādo , yena ca tato cutassa idha pañcavokārabhave tassā uppādo , taṃ avisayatāya apassanto .
Purimoti ‘‘ ahetū appaccayā purisassa saññā uppajjantipi nirujjhantipī ’’ tiādinā vuttavādī .
Etthāti catūsu vādīsu .
Yvāyaṃ idha uppajjatīti sambandho .
Samāpattin ti asaññībhavāvahaṃ vāyokasiṇaparikammaṃ , ākāsakasiṇaparikammaṃ vā rūpāvacaracatutthajjhānasamāpattiṃ , pañcamajjhānasamāpattiṃ vā .
Nirodheti heṭṭhā vuttanayena saññānirodhe .
Hetuṃ apassantoti yena hetunā asaññībhave saññāya nirodho sabbaso anuppādo , yena ca tato cutassa idha pañcavokārabhaveM2.374 saññāya uppādo , tadubhayampi hetuṃ avisayatāya apassanto .Nan ti paṭhamavādiṃ .
Nisedhetvāti ‘‘ na kho nāmetaṃ bho evaṃ bhavissatī ’’ ti evaṃ paṭikkhipitvā .
Asaññikabhāvan ti muñchāpattiyā kiriyamayasaññāvasena vigatasaññibhāvaṃ .
Vakkhati hi ‘‘ visaññī hutvā ’’ ti .
Dutiyoti ‘‘ saññā hi bho purisassa attā ’’ tiādinā vuttavādī .
Nan ti paṭhamavādiṃ .
Nisedhetvāti ‘‘ na kho pana metaṃ bho evaṃ bhavissatī ’’ ti evaṃ paṭikkhipitvā .
Vikkhambhanavasena kilesānaṃ santāpanena attantapo .
Ghoratapoti dukkaratāya bhīmatapo .
Parimāritindriyoti nibbisevanabhāvāpādanena sabbaso milāpitacakkhādindriyo .
Migasiṅgatāpasassāti evaṃnāmakatāpasassa .
Tassa kira matthake migasiṅgākārena dve cūḷā uṭṭhahiṃsu ,‘‘ isisiṅgo ’’ tipi tassa nāmaṃ .
Asaññakabhāvan ti muñchāpattiyā kiriyāmayasaññāvasena vigatasaññibhāvaṃ .
Vakkhati hi ‘‘ visaññī hutvā ’’ ti .
Cattālīsanipāte āgatanayena migasiṅgatāpasavatthuṃ saṅkhepato dassetuṃ ‘‘ migasiṅgatāpaso kirā ’’ tiādi vuttaṃ .
Vikkhambhanavasena kilesānaṃ santāpanato attantapo .
Dukkaratapatāya ghoratapo tibbatapo .
Nibbisevanabhāvāpādanena sabbaso milāpitacakkhāditikkhindriyatāya paramadhitindriyo .
Sakkavimānan ti paṇḍukambalasilāsanaṃ sandhāyāha .
Tañhi tathārūpapaccayā kadāci uṇhaṃ , kadāci thaddhaṃ , kadāci calitaṃ hoti .
‘‘ Sakka … pe … patthetī ’’ ti ayoniso cintetvā pesesi .
Bhaggoti bhañjitakusalajjhāsayo .
Bhaggoti bhañjitakusalajjhāsayo , adhunā pana ‘‘ laggo ’’ ti pāṭhaṃ likhanti .
Tena dibbaphassenāti hatthaggahaṇamattadibbaphassena .
Evamāhāti ‘‘ evaṃ saññā hi bho purisassa attā ’’ tiādiākārena saññānirodhamāha .
Iminā nayena ito paresu dvīsu ṭhānesu yathārahaṃ yojanā veditabbā .
Tan ti tathā saññāpaṭilābhaṃ .
Evamāhāti evaṃ ‘‘ saññā hi bho purisassa attā ’’ tiādinā ākārena saññānirodhamāha .
Imināva nayena ito paresupi dvīsu ṭhānesu pāḷimāharitvā yojanā veditabbā .
Āthabbaṇapayogan ti āthabbaṇavedavihitaṃ āthabbaṇikānaṃ visaññibhāvāpādanapayogaṃ .
Tatiyoti ‘‘ santi hi bho samaṇabrāhmaṇā ’’ tiādinā vuttavādī .
Āthabbaṇapayogan ti āthabbaṇavedavihitaṃ āthabbaṇikānaṃ visaññibhāvāpādanappayogaṃ .
Upakaḍḍhanaṃ āharaṇaṃ .
Apakaḍḍhanaṃ apaharaṇaṃ
V2.330 .Āthabbaṇaṃ payojetvāti
P1.477 āthabbaṇavede āgataaggijuhanapubbakaṃ mantajappanaṃ payojetvā sīsacchinnatādidassanena saññānirodhamāha .
Āthabbaṇaṃ payojetvāti āthabbaṇavede āgataṃ aggijuhanapubbakaṃ mantapadaṃ payojetvā sīsacchinnatādidassanena saññānirodhamāha .Tassāti yassa sīsacchinnatādi dassitaṃ , tassa .
Tassāti yassa sīsacchinnatādi dassitaṃ , tassa .
Yakkhadāsīnan ti
M1.365 devadāsīnaṃ , yā ‘‘ devatābhatiyotipi ’’ vuccanti .
Madaniddan ti surāmadanimittakaṃ supanaṃ devatūpahāran ti naccanagāyanādinā devatānaṃ pūjaṃ .
Catutthoti ‘‘ santi hi bho devatā mahiddhikā ’’ tiādinā vuttavādī .
Yakkhadāsīnan ti devadāsīnaṃ , yā ‘‘ yogavatiyo ’’ tipi vuccanti , yoginiyotipiM2.375 pākaṭā .
Madaniddan ti surāmadanimittakaṃ supanaṃ .
Devatūpahāran ti naccanagāyanādinā devatānaṃ pūjaṃ .
Surāpātin ti pātipuṇṇaṃ suraṃ .
Divāti atidivā , ussūreti attho .Surāpātin ti pātipuṇṇaṃ suraṃ .
Divāti atidivā ussūre .
Tan ti tathā supitvā vuṭṭhahanaṃ .
Suttakāle devatānaṃ saññāpakaḍḍhanavasena nirodhaṃ samāpannā , pabuddhakāle saññupakaḍḍhanavasena nirodhā vuṭṭhitāti maññamānoti adhippāyo .
Elamūgakathā viyāti imesaṃ paṇḍitamānīnaṃ kathā andhabālakathāsadisī .
Cattāro nirodheti aññamaññavidhure cattāro nirodhe ete paññapenti .
Na ca aññamaññaviruddhanānāsabhāvena tena bhavitabbaṃ , atha kho ekasabhāvena , tenāha ‘‘ iminā cā ’’ tiādi .
Eḷamūgakathā viyāti imesaṃ paṇḍitamānīnaṃ kathā andhabālakathāsadisī .
Cattāro nirodheti aññamaññavidhure cattāropi nirodhe .
Ekena bhavitabban ti ekasabhāveneva bhavitabbaṃ .
Na bahunāti na ca aññamaññaviruddhena bahuvidhena nānāsabhāvena bhavitabbaṃ .
Aññenevāti imehi vuttākārato aññākāreneva bhavitabbaṃ .
Tenāpi ekenāti ekasabhāvabhūtena tenāpi nirodhena .
Aññenevāti tehi vuttākārato aññākāreneva bhavitabbaṃ .
Soti ekasabhāvabhūto nirodho .
Aññatra sabbaññunāti sabbaññubuddhaṃ ṭhapetvā .
Idhāti kotūhalasālāyaṃ .
Ayaṃ nirodho ayaṃ nirodhoti dvikkhattuṃ byāpanicchāvacanaṃ satthā attano desanāvilāsena anekākāravokāraṃ nirodhaṃ vibhāvessatīti dassanatthaṃ kataṃ .
‘‘ Ayaṃ nirodho , ayaṃ nirodho ’’ ti āmeḍitavacanaṃ satthā attano desanāvilāsena anekākāravokāraṃ nirodhaṃ vibhāvessatīti dassanatthaṃ kataṃ aho nūnāti ettha ahoti acchariye , nūnāti anussaraṇe nipāto .
Tasmā aho nūna bhagavā anaññasādhāraṇadesanattā nirodhampi aho acchariyaṃ katvā katheyya maññeti adhippāyo .
‘‘ Aho nūna sugato ’’ ti etthāpi eseva nayo .
Acchariyavibhāvanato eva cettha dvikkhattuṃ vacanaṃ , acchariyatthopi cettha aho -saddo .
So yasmā anussaraṇamukheneva tena gahito , tasmā vuttaṃ ‘‘ aho nūnāti anussaraṇatthe ’’ ti .
Aho nūnāti ettha ahoti acchariye nipāto , nūnāti anussaraṇe .
Tasmā aho nūna bhagavāti anaññasādhāraṇadesanattā bhagavā nirodhampi aho acchariyaṃ katvā ārādheyya maññeti adhippāyo .
Aho nūna sugatoti etthāpi eseva nayo .
Acchariyavibhāvanato eva cettha dvikkhattuṃ āmeḍitavacanaṃ .
Acchariyatthopi hesa aho saddo anussaraṇamukheneva poṭṭhapādena gahito .
Tasmā vuttaṃ ‘‘ anussaraṇatthe nipātadvayan ’’ ti .
Tenāti anussaraṇatthamukhena pavattanato .
‘‘ Aho … pe … sugato ’’ ti vacanena etadahosīti yojanā .
Kālapuggalādivibhāgena bahubhedattā imesaṃ nirodhadhammānan ti bahuvacanaṃ , kusala-saddayogena sāmivacanaṃ bhummatthe daṭṭhabbaṃ .
‘‘ Yaṃtaṃsaddā niccasambandhā ’’ ti sādhippāyaṃ yojanaṃ dassetuṃ ‘‘ yo etesan ’’ tiādimāha .
Kāladesapuggalādivibhāgena bahubhedattā imesaṃ nirodhadhammānan ti bahutte sāmivacanaṃ , kusalasaddayoge cetaṃ bhummatthe daṭṭhabbaṃ .
Kusalo nipuṇo chekoti pariyāyavacanametaṃ .
Aho nūna katheyyāti acchariyaṃ katvā katheyya maññe .
So sugatoti sambandho .
Ciṇṇavasitāyāti nirodhasamāpattiyaṃ
V1.324 vasībhāvassa ciṇṇattā .
Sabhāvaṃ jānātīti nirodhassa sabhāvaṃ yāthāvato jānāti .
Ciṇṇavasitāyāti nirodhasamāpattiyaṃ ciṇṇavasībhāvattā .
Sabhāvaṃ jānātīti nirodhasabhāvaṃ yāthāvato jānāti .