Paṭhamaibbhavādavaṇṇanā
Paṭhamaibbhavādavaṇṇanā
263. Tīsu iriyāpathesūti ṭhānagamananisajjāsu .
Kathāpaḷāsan ti
P1.388 kathāvasena yugaggāhaṃ .
SayānenaV1.263 ācariyena saddhiṃ sayānassa kathā nāma ācāro na hoti , taṃ itarehi sadisaṃ katvā kathanaṃ idha kathāpaḷāso .
Tassa pana yaṃ anācārabhāvavibhāvanaṃ satthārā ambaṭṭhena saddhiṃ kathentena kataṃ , taṃ saṅgītianāruḷhaṃ paramparābhatanti upari pāḷiyā sambandhabhāvena dassento ‘‘ tato kirā ’’ tiādimāha .
263. Kiñcāpi ‘‘ sayāno vā ’’ tiādivacanaṃ na vattabbaṃ , mānavasena pana yugaggāhaṃ karonto vadatīti dassento ‘‘ kāmaṃ tīsū ’’ tiādimāha .
Tattha tīsu iriyāpathesūti ṭhānagamananisajjāsu .
Tesveva hi ācariyena saddhiṃ sallapitumarahati , na tu sayane garukaraṇīyānaṃ sayānānampi sammukhā garukārehi sayanassa akattabbabhāvato .Kathāsallāpan ti kathāvasena yugaggāhakaraṇatthaṃ sallapanaṃ .
Sayānena hi ācariyena saddhiṃ sayānassa kathā nāma ācāro na hoti , tathāpetaṃ itarehi sadisaṃ katvā kathanaṃ idha kathāsallāpo .
Yaṃ
V2.215 panetaṃ ‘‘ sayāno vā hi bho gotama brāhmaṇo sayānena brāhmaṇena saddhiṃ sallapitumarahatī ’’ ti vuttassa sallāpassa anācārabhāvavibhāvanaṃ satthārā ambaṭṭhena saddhiṃ kathentena kataṃ , taṃ pāḷivasena saṅgītimanāruḷhampi agarahitāya ācariyaparamparāya yāvajjatanā samābhatanti ‘‘ ye ca kho te bho gotamā ’’ tiādikāya uparipāḷiyā sambandhabhāvena dassento ‘‘ tato kirā ’’ tiādimāha .Gorūpan ti go nūna rūpakavasena vuttattā , rūpasaddassa ca tabbhāvavuttito .
Yadi ahīḷento bhaveyya ,‘‘ muṇḍā samaṇā ’’ ti vadeyya , hīḷento pana garahatthena ka-saddena padaṃ vaḍḍhetvā ‘‘ muṇḍakā samaṇakā ’’ ti vadatīti dassetuṃ ‘‘ muṇḍe muṇḍā ’’ tiādi vuttaṃ .
Muṇḍakā samaṇakāti ca garahāyaṃ ka -saddo , tenāha ‘‘ hīḷento ’’ ti .
Ibhassa payogo ibho uttarapadalopena , taṃ ibhaṃ arahantīti ibbhā .
Kiṃ vuttaṃ hoti ?
Yathā ibho hatthivāhanabhūto parassa vasena vattati , na attano , evaṃ etepi brāhmaṇānaṃ sussusakā suddā parassa vasena
M1.298 vattanti , na attano , tasmā ibhasadisapayogatāya ibbhāti .
Te pana kuṭumbikatāya gharavāsino gharassāmikā hontīti āha ‘‘ gahapatikā ’’ ti .
Ibbhāti gahapatikāti atthamattavacanaṃ , saddato pana ibhassa payogo ibho uttarapadalopena , taṃ ibhaṃ arahantīti ibbhā dvittaṃ katvā .
Kiṃ vuttaṃ hoti – yathā sobhanaṃ gamanato ibhasaṅkhāto hatthivāhanabhūto parassa vasena pavattati , na attano , evametepi brāhmaṇānaṃ sussūsakā suddā parassa vasenaM2.250 pavattanti , na attano , tasmā ibhasadisapayogatāya ibbhāti .
Te pana kuṭumbikatāya gharavāsino gharasāmikā hontīti atthamattaṃ dasseti ‘‘ gahapatikā ’’ ti iminā .Kaṇhāti kaṇhajātikā .
Dijā eva hi suddhajātikā , na itareti tassa adhippāyo , tenāha ‘‘ kāḷakā ’’ ti .
Kaṇhāti kaṇhajātikā .
Dvijā eva hi suddhajātikā , na itareti tassādhippāyo .
Tenāha ‘‘ kāḷakā ’’ ti .
Mukhato nikkhantāti brāhmaṇānaṃ pubbapurisā brahmuno mukhato nikkhantā , ayaṃ tesaṃ paṭhamuppattīti adhippāyo .
Sesapadesupi eseva nayo .
‘‘ Samaṇā piṭṭhipādato ’’ ti idaṃ panassa ‘‘ mukhato nikkhantā ’’ tiādivacanatopi ativiya asamavekkhitavacanaṃ catuvaṇṇapariyāpannasseva samaṇabhāvasambhavato .
Pitāmahabhāvena ñātibandhavattā bandhu .
Tenāha ‘‘ pitāmahoti voharantī ’’ ti .
Apaccāti puttā .
Mukhato nikkhantāti brāhmaṇānaṃ pubbapurisā brahmuno mukhato nikkhantā , ayaṃ tesaṃ paṭhamuppattīti adhippāyo .
Sesapadesupi eseva nayo .
Ayaṃ panettha viseso –
‘‘ ibbhā kaṇhā ’’ ti vatvā ‘‘ bandhupādāpaccā ’’ ti vadanto kulavasena samaṇā vessakulapariyāpannā , paṭhamuppattivasena pana brahmuno piṭṭhipādato nikkhantā , na pakativessā viya nābhitoti dassetīti , idaṃ panassa ‘‘ mukhato nikkhantā ’’ tiādivacanatopi ativiya asamavekkhitapubbavacanaṃ catuvaṇṇapariyāpannasseva samaṇabhāvasambhavato .
Aniyametvāti avisesetvā , anuddesikabhāvenāti attho .
Mānussayavasena kathetīti mānussayaṃ avassāya attānaṃ ukkaṃsento , pare ca vambhento ‘‘ muṇḍakā ’’ ti ādiṃ katheti .
Aniyametvāti avisesetvā , anuddesikabhāvenāti attho .
Mānameva nissāya kathesīti mānamevāpassayaṃ katvā attānaṃ ukkaṃsento , pare ca vambhento ‘‘ muṇḍakā samaṇakā ’’ tiādivacanaṃ kathesi .
Jānāpemīti jātigottassa pamāṇaṃ
P1.389 yāthāvato vibhāvanena pamāṇaṃ jānāpemīti .
Jānāpessāmīti attano gottapamāṇaṃ yāthāvato vibhāvanena viññāpessāmi .Attho etassa atthīti atthikaṃ daṇḍikañāyena .
Atthoti hitaṃ , icchitavatthu vā , taṃ pana kattabbakiccamevāti vuttaṃ ‘‘ āgantvā kattabbakiccasaṅkhāto attho ’’ ti , so etassa atthīti atthikaṃ yathā ‘‘ daṇḍiko ’’ ti .
Dutiyassapi puggalavācakassa tadassatthipaccayassa vijjamānattā paṭhamena
V2.216 tadārammaṇikacittameva viññāyatīti āha ‘‘ tassa māṇavassa cittan ’’ ti .Atthikamassa atthīti atthikavā yathā ‘‘ guṇavā ’’ ti .
‘‘ Yāyeva kho panatthāyā ’’ ti itthiliṅgavasena vuttanti vadanti , taṃ parato ‘‘ purisaliṅgavasenevā ’’ ti vakkhamānattā yuttaṃ .
Yāya atthāyāti vā pulliṅgavaseneva tadatthe sampadānavacanaṃ , yassa atthassa atthāyāti attho .
‘‘ Yāyeva kho panatthāyā ’’ ti liṅgavipallāsavasena vuttanti dasseti ‘‘ yeneva kho panatthenā ’’ ti iminā .
Tenevāha ‘‘ tameva atthanti idaṃ purisaliṅgavaseneva vuttan ’’ ti .
Tattha hi sābhāvikaliṅgatādassanena idha asābhāvikaliṅgatāsiddhīti .
Ayaṃ panettha aṭṭhakathā to aparo nayo – yāya atthāyāti pulliṅgavaseneva tadatthe sampadānavacanaṃ , yassa kattabbakiccasaṅkhātassa atthassa atthāyāti atthoti .
Assāti ambaṭṭhassa
M2.251 dassetvāti sambandho .Assāti ambaṭṭhassa dassetvāti sambandho .
Aññesan ti aññesaṃ sādhurūpānaṃ .
Santikaṃ āgatānan ti guruṭṭhāniyānaṃ santikaṃ upagatānaṃ .
Vattan ti tehi caritabbaācāraṃ .
Aññesaṃ santikaṃ āgatānan ti garuṭṭhāniyānaṃ santikamupagatānaṃ sādhurūpānaṃ .
Vattan ti tesaṃ samāciṇṇaṃ .
Asikkhitoti ācāraṃ asikkhito .
Tato eva appassuto .
Bāhusaccañhi nāma yāvadeva upasamatthaṃ icchitabbaṃ , tadabhāvato ambaṭṭho appassuto asikkhito ‘‘ avusito ’’ ti viññāyati , tenāha ‘‘ etassa hī ’’ tiādi .
Pakaraṇatoyeva ‘‘ ācariyakule ’’ ti attho viññāyati ,‘‘ avusitavā ’’ ti ca asikkhitabhāvoyeva vohāravasena vutto yathā taṃ cīvaradānaṃ ticīvarena acchādesīti .
Tenāha ‘‘ ācariyakule avusitavā asikkhito ’’ ti .
Asikkhitattā eva appassuto ,‘‘ vusitamānī ’’ ti ca padāpekkhāya apariyositavacanattā samānoti pāṭhasesoti dasseti ‘‘ appassutova samāno ’’ ti iminā .
Bāhusaccañhi nāma yāvadeva upasamatthaṃ icchitabbaṃ , tadabhāvato panāyaṃ ambaṭṭho avusitavā asikkhito appassutoti viññāyatīti evampi atthāpattito kāraṇaṃ vibhāvento āha ‘‘ kimaññatra avusitattā ’’ ti .
Imampi sambandhaṃ dīpeti ‘‘ etassa hī ’’ tiādinā .
Yathārutato pana pharusavacanasamudācārena anupasamakāraṇadassanametaṃ .
Tatrāyaṃ yojanā –
‘‘ kimaññatra avusitattā ’’ ti idaṃ kāraṇaṃ etassa ambaṭṭhassa pharusavacanasamudācāre kāraṇanti .
‘‘ Pharusavacanasamudācārenā ’’ tipi pāṭho , tathā samudācāravasena vuttaṃ kāraṇanti attho .
Evampi yojenti – avusitattā avusitabhāvaṃ aññatra ṭhapetvā etassa evaṃ pharusavacanasamudācāre kāraṇaṃ kimaññaṃ atthīti .
Purimayojanāvettha yuttatarā yathāpāṭhaṃ yojetabbato .
‘‘ Aññatrā ’’ ti nipātayogato avusitattāti upayogatthe nissakkavacanaṃ .
Tadeva kāraṇaṃ samattheti ‘‘ ācariyakule ’’ tiādinā .
264. Kodhavasacittatāya asakamano .
264. Kodhasaṅkhātassa parassa vasānugatacittatāya asakamano .
Mānanimmadanatthan ti mānassa nimmadanatthaṃ .
Mānanimmadanatthan ti mānassa nimmadanatthaṃ abhimaddanatthaṃ , amadanatthaṃ vā , mānamadavirahatthanti attho .
Uggiletvāti
V1.264 sinehapānena kilinnaṃ ubbamanaṃ katvā .
Dosaṃ uggiletvāti sinehapānena kilinnaṃ vātapittasemhadosaṃ ubbamanaṃ katvā .Gottena gottan ti tena vuttena purātanagottena idāni taṃ taṃ anavajjasaññitaṃ gottaṃ sāvajjato uṭṭhāpetvā uddharitvā .
Gottena gottan ti ambaṭṭheneva bhagavatā puṭṭhena vuttena sāvajjena purātanagottena adhunā anavajjasaññitaṃ gottaṃ .
Kulāpadesena kulāpadesan ti etthāpi eseva nayo .
Uṭṭhāpetvāti sāvajjato uṭṭhahanaṃ katvā , uddharitvāti vuttaṃ hoti .
Gottañcettha ādipurisavasena , kulāpadeso pana tadanvaye uppannābhiññātapurisavasena
V2.217 gahetabbo yathā ‘‘ ādicco māghavo ’’ ti .
Sākiyānañhi ādiccagottaṃ aditiyā nāma devadhītāya puttabhūtaṃ ādipurisaṃM2.252 pati hoti , taṃ ‘‘ gotamagottan ’’ tipi vadanti .
Yathāha pabbajjāsutte –
‘‘ Ādiccā nāma gottena , sākiyā nāma jātiyā ;
Tamhā kulā pabbajitomhi , na kāme abhipatthayan ’’ ti .( su . ni .425);
Māghavakulaṃ pana tadanvaye abhiññātaṃ macalagāmikapurisaṃ pati hotīti .
Gottamūlassa gārayhatāya amānavatthubhāvapavedanato ‘‘ mānaddhajaṃ mūle chetvā nipātessāmī ’’ ti vuttaṃ .Sesapadesupi eseva nayo .
Ghaṭṭentoti jātigottavasena omasanto .
Tattha gottaṃ ādipurisavasena , kulāpadoso , tadanvaye uppannaabhiññātapurisavasena veditabbo yathā ‘‘ ādicco , maghadevo ’’ ti .
Hīḷentoti hīḷanaṃ garahaṃ karonto .
Gottamūlassa gārayhatāya amānavatthubhāvapavedanato ‘‘ mānaddhajaṃ mūle chetvā ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Caṇḍā bho gotama sakyajātī ’’ tiādinā sākiyesu caṇḍabhāvādidosaṃ pāpitesu samaṇopi gotamo pāpito bhavissatīti adhippāyo .
Ghaṭṭentoti
P1.390 omasanto .
Yasmiṃ mānussayakodhussayā aññamaññūpatthaddhā , so ‘‘ caṇḍo ’’ ti vuccatīti dasseti ‘‘ mānanissitakodhayuttā ’’ ti iminā , pakatūpanissayārammaṇavasena cettha nissitabhāvo , na sahajātādivasena .Yasmiṃ
M1.299 mānussayakodhussayā aññamaññūpatthaddhā , so ‘‘ caṇḍo ’’ ti vuccatīti āha ‘‘ caṇḍāti mānanissitakodhayuttā ’’ ti .
Kharāti cittena , vācāya ca kakkhaḷā .Kharāti cittena , vācāya ca kakkhaḷā .
Lahukāti taruṇā avuddhakammā .
Tenāha ‘‘ appakenevā ’’ tiādi .
Alābukaṭāhan ti lābuphalassa abhejjakapālaṃ .
Lahukāti taruṇā .
Aṭṭhakathāmuttakanayaṃ dassetuṃ ‘‘ bhassāti sāhasikāti keci vadanti , sārambhakāti apare ’’ ti ( dī . ni . ṭī .1.264) ācariyena vuttaṃ .
Bhassāti ‘‘ sāhasikā ’’ ti keci vadanti ,‘‘ sārambhakā ’’ ti apare .
Samānāti hontā bhavamānāti asasaddavasenatthoti āha ‘‘ santāti purimapadasseva vevacanan ’’ ti .
Samānāti hontā , bhavamānāti atthoti āha ‘‘ santāti purimapadasseva vevacanan ’’ ti .
Na sakkarontīti sakkāraṃ na karontīti atthameva viññāpeti ‘‘ na brāhmaṇānan ’’ tiādinā .
Na sakkarontīti sakkāraṃ na karonti .
Apacitikamman ti paṇipātakammaṃ .
Apacitikamman ti paṇipātakamma nānuloman ti attano jātiyā na anucchavikanti attho .
‘‘ Yadime sakyā ’’ ti pacchimavākye ya-saddassa kiriyāparāmasanassa aniyamassa ‘‘ tayidaṃ bho gotamā ’’ ti purimavākye ta-saddena niyamanaṃ veditabbanti āha ‘‘ yaṃ ime sakyā ’’ tiādi .
Dutiyaibbhavādavaṇṇanā
Nānuloman ti attano jātiyā na anucchavikaṃ .
Dutiyaibbhavādavaṇṇanā