Antānantavādavaṇṇanā
53. Antānantikāti ettha amati gacchati ettha sabhāvo osānanti anto , mariyādā .
Tappaṭisedhena ananto , anto ca ananto ca antānanto ca nevantānānanto ca antānantā sāmaññaniddesena , ekasesena vā ‘‘ nāmarūpapaccayā saḷāyatanan ’’ tiādīsu ( ma . ni .3.176; saṃ . ni .2.1; udā .1) viya .
Kassa pana antānantoti ?
Lokīyati saṃsāranissaraṇatthikehi diṭṭhigatikehi , lokīyanti vā ettha tehi puññāpuññaṃ tabbipāko
V1.142 cāti lokoti saṅkhyaṃ gatassa attano .
Tenāha bhagavā ‘‘ antānantaṃ lokassa paññapentī ’’ ti .
Ko pana eso attāti ?
Jhānavisayabhūtakasiṇanimittaṃ .
Tattha hi ayaṃ diṭṭhigatiko lokasaññī .
Tathā ca vuttaṃ ‘‘ taṃ lokoti gahetvā ’’ ti .
Keci pana ‘‘ jhānaṃ taṃsampayuttadhammā ca idha ‘ attāM1.161 , loko ’ ti ca gahitā ’’ ti vadanti .
Antānantasahacaritavādo antānanto , yathā ‘‘ kuntā pacarantī ’’ ti antānantasannissayo vā yathā ‘‘ mañcā ghosantī ’’ ti .
So etesaṃ atthīti antānantikā .
Te pana yasmā yathāvuttanayena antānanto vādo diṭṭhi etesanti ‘‘ antānantavādā ’’ ti vuccanti .
Tasmā aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ antānantavādā ’’ ti vatvā ‘‘ antaṃ vā ’’ tiādinā attho vibhatto .
Etthāha – yuttaṃ tāva purimānaṃ tiṇṇaṃ vādīnaṃP1.210 antattañca anantattañca antānantattañca ārabbha pavattavādattā antānantikattaṃ , pacchimassa pana tadubhayapaṭisedhanavasena pavattavādattā katha antānantikattanti ?
Tadubhayapaṭisedhanavasena pavattavādattā eva .
Yasmā antānantapaṭisedhavādopi antānantavisayo eva taṃ ārabbha pavattattā .
Etadatthaṃyeva hi sandhāya aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ ārabbha pavattavādā ’’ ti vuttaṃ .
Atha vā yathā tatiyavāde desabhedavasena ekasseva antavantatā anantatā ca sambhavati , evaṃ takkīvādepi kālabhedavasena ubhayasambhavato aññamaññapaṭisedhena ubhayaññeva vuccati .
Kathaṃ ?
Antavantatāpaṭisedhena hi anantatā vuccati , anantatāpaṭisedhena ca antavantatā , antānantānañca na tatiyavādabhāvo kālabhedassa adhippetattā .
Idaṃ vuttaṃ hoti – yasmā ayaṃ lokasaññito attā adhigatavisesehi mahesīhi ananto kadāci sakkhidiṭṭhoti anusuyyati , tasmā nevantavā .
Yasmā pana tehiyeva kadāci antavā sakkhidiṭṭhoti anusuyyati , tasmā na pana anantoti .
Yathā ca anussutitakkīvasena , evaṃ jātissaratakkī ādīnañca vasena yathāsambhavaṃ yojetabbaṃ .
Ayañhi takkiko avaḍḍhitabhāvapubbakattā paṭibhāganimittānaṃ vaḍḍhitabhāvassa vaḍḍhitakālavasena appaccakkhakāritāya anussavādimatte ṭhatvā ‘‘ nevantavā ’’ ti paṭikkhipati .
Avaḍḍhitakālavasena pana ‘‘ na panānanto ’’ ti , na pana antatānantatānaṃ accantamabhāvena yathā taṃ ‘‘ nevasaññināsaññī ’’ ti .
Purimavādattayapaṭikkhepo ca attanā yathādhippetappakāravilakkhaṇatāya tesaṃ , avassañcetaṃ evaṃ viññātabbaṃ , aññathā vikkhepapakkhaṃyeva bhajeyya catutthavādo .
Na hi antatāanantatātadubhayavinimuttoP1.211 attano pakāro atthi , takkīvādī ca yuttimaggako , kālabhedavasena ca tadubhayaṃ ekasmimpi na na yujjatīti .
KeciV1.143M1.162 pana yadi panāyaṃ attā antavā siyā , dūradese upapajjanānussaraṇādi kiccanipphatti na siyā .
Atha ananto , idha ṭhitassa devalokanirayādīsu sukhadukkhānubhavanampi siyā .
Sace pana antavā ca ananto ca , tadubhayadosasamāyogo .
Tasmā ‘‘ antavā , ananto ’’ ti ca abyākaraṇīyo attāti evaṃ takkanavasena catutthavādappavattiṃ vaṇṇenti .
Evampi yuttaṃ tāva pacchimavādīdvayassa antānantikattaṃ antānantānaṃ vasena ubhayavisayattā tesaṃ vādassa .
Purimavādīdvayassa pana kathaṃ visuṃ antānantikattanti ?
Upacāravuttiyā .
Samuditesu hi antānantavādīsu pavattamāno antānantika-saddo tattha niruḷhatāya paccekampi antānantikavādīsu pavattati , yathā arūpajjhānesu paccekaṃ aṭṭhavimokkhapariyāyo , yathā ca loke sattāsayoti .
Atha vā abhinivesato purimakālappavattivasena ayaṃ tattha vohāro kato .
Tesañhi diṭṭhigatikānaṃ tathārūpacetosamādhisamadhigamato pubbakālaṃ ‘‘ antavā nu ayaṃ loko , ananto nū ’’ ti ubhayākārāvalambino parivitakkassa vasena niruḷho antānantikabhāvo visesalābhena tattha uppannepi ekaṃsaggāhe purimasiddharuḷhiyā voharīyatīti .
53. Antānantasahacarito vādo antānanto yathā ‘‘ kuntā pacarantī ’’ ti , antānantasannissayo vā yathā ‘‘ mañcā ukkuṭṭhiṃ karontī ’’ ti , so etesanti antānantikāti atthaṃ dassetuṃ ‘‘ antānantavādā ’’ ti vuttaṃ .
Vuttanayena antānantasahacarito , tannissayo vā , antānantesu vā pavatto vādo etesanti antānantavādā .
Idāni ‘‘ antavā ayaṃ loko ’’ tiādinā vakkhamānapāṭhānurūpaṃ atthaṃ vibhajanto ‘‘ antaṃ vā ’’ tiādimāha .
Amati gacchatiV1.374 bhāvo osānametthāti hi anto , mariyādāM1.427 , tappaṭisedhanena ananto .
Anto ca ananto ca antānanto ca nevantanānanto ca antānanto tveva vutto sāmaññaniddesena , ekasesenavā ‘‘ nāmarūpapaccayā saḷāyatanan ’’ tiādīsu ( ma . ni .3.126; saṃ . ni .2.1; udā .1) viya .
Catutthapadañhettha tatiyapadena samānatthanti antānantapadeneva yathāvuttanayadvayena catudhā attho viññāyati .
Kassa panāyaṃ antānantoti ?
Lokīyati saṃsāranissaraṇatthikehi diṭṭhigatikehi avapassīyati , lokiyanti vā ettha tehi puññāpuññāni , tabbipāko cāti ‘‘ loko ’’ ti saṅkhyaṃ gatassa attano .
Tenāha pāḷiyaṃ ‘‘ antānantaṃ lokassa paññapentī ’’ ti .
Ko paneso attāti ?
Jhānavisayabhūtaṃ kasiṇanimittaṃ .
Ayañhi diṭṭhigatiko paṭibhāganimittaṃ cakkavāḷapariyantaṃ , apariyantaṃ vā vaḍḍhanavasena , tadanussavādivasena ca tattha lokasaññī viharati , tathā ca aṭṭhakathāyaṃ vakkhati ‘‘ taṃ ‘ loko ’ ti gahetvā ’’ ti ( dī . ni . aṭṭha .1.54-60) keci pana vadanti ‘‘ jhānaṃ , taṃsampayuttadhammā ca idha attā , lokoti ca gahitā ’’ ti , taṃ aṭṭhakathāya na sameti .
Etthāha – yuttaṃ tāva purimānaṃ tiṇṇampi vādīnaṃ antānantikattaṃ antañca anantañca antānantañca ārabbha pavattavādattā , pacchimassa pana takkikassa tadubhayapaṭisedhanavasena pavattavādattā kathaṃ antānantikattanti ?
Tadubhayapaṭisedhanavasena pavattavādattā eva .
Antānantapaṭisedhanavādopi hi so antānantavisayoyeva tamārabbha pavattattā .
Etadatthameva hi sandhāya aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ antaṃ vā antantaṃ vā antānantaṃ vā nevantānānantaṃ vā ārabbha pavattavādā ’’ ti vuttaṃ .
Atha vā yathā tatiyavāde desapabhedavasena ekasseva lokassa antavatā , anantavatā ca sambhavati , evamettha takkīvādepi kālapabhedavasena ekasseva tadubhayasambhavato aññamaññapaṭisedhena tadubhayaññeva vuccati , dvinnampi ca paṭisedhānaṃ pariyudāsatā .
Kathaṃ ?
Antavantapaṭisedhena hi anantavā vuccati , anantavantapaṭisedhena ca antavā .
Dvipaṭisedho hi pakatiyatthañāpako .
Iti paṭisedhanavasena antānantasaṅkhātassa ubhayassa vuttattā yuttoyeva tabbisayassa pacchimassāpi antānantikabhāvoti .
Yadevaṃ so antānantikavādabhāvato tatiyavādasamavarodheyeva siyāti ?
Na , kālapabhedassa adhippetattā .
Desapabhedavasena hi antānantiko tatiyavādī viya pacchimopiM1.428 takkiko kālapabhedavasena antānantiko hoti .
Kathaṃ ?
Yasmā ayaṃ lokasaññito attā ananto kadā ci sakkhidiṭṭhoti adhigatavisesehi mahesīhi anusuyyati , tasmā nevantavā .
Yasmā panāyaṃ antavā kadāci , sakkhidiṭṭhoti tehiyeva anusuyyati , tasmā nānantavāti .
Ayaṃ takkiko avaḍḍhitabhāvapubbakattā paṭibhāganimittānaṃ vaḍḍhitabhāvassa ubhayathā labbhamānassa parikappitassa attano appaccakkhakāritāyaV1.375 anussavādimatte ṭhatvā vaḍḍhitakālavasena ‘‘ nevantavā ’’ ti paṭikkhipati , avaḍḍhitakālavasena pana ‘‘ nānantavā ’’ ti , na pana antatānantatānaṃ accantamabhāvena yathā taṃ ‘‘ nevasaññānāsaññā ’’ ti .
Yathā cānussutikatakkino , evaṃ jātissaratakkiādīnampi vasena yathāsambhavaṃ yojetabbaṃ .
Keci pana yadi panāyaṃ attā antavā , evaṃ sati dūradese upapajjanānussaraṇādikiccanibbatti na siyā .
Atha anantavā , evañca idha ṭhitasseva devalokanirayādīsu sukhadukkhānubhavanaṃ siyā .
Sace pana antavā ceva anantavā ca , evampi tadubhayadosasamāyogo siyā .
Tasmā ‘‘ antavā , anantavā ’’ ti ca abyākaraṇīyo attāti evaṃ takkanavasena catutthavādappavattiṃ vaṇṇenti .
Yadi panesa vuttanayena antānantiko bhaveyya , atha kasmā ‘‘ ye te samaṇabrāhmaṇā evamāhaṃsu ‘ antavā ayaṃ loko parivaṭumo ’ ti , tesaṃ musā ’’ tiādinā ( dī . ni .1.57) tassa purimavādattayapaṭikkhepo vuttoti ?
Purimavādattayassa tena yathādhippetappakāravilakkhaṇabhāvato .
Teneva hi kāraṇena tathā paṭikkhepo vutto , na pana tassa antānantikattābhāvena , na ca pariyantarahitadiṭṭhivācāhi paṭikkhepena , avassañcetaṃ evameva ñātabbaṃ .
Aññathā hesa amarāvikkhepapakkhaññeva bhajeyya catutthavādo .
Na hi antatāanantatātadubhayavinimutto attano pakāro atthi , takkīvādī ca yuttimaggakoyeva .
Kālabhedavasena ca ekasmimpi loke tadubhayaṃ no na yujjatīti .
Bhavatu tāva pacchimavādīdvayassa antānantikabhāvo yutto antānantānaṃ vasena ubhayavisayattā tesaṃ vādassa .
Kathaṃ pana purimavādīdvayassa paccekaṃ antānantikabhāvo yutto siyāM1.429 ekekavisayattā tesaṃ vādassāti ?
Vuccate – samudāye pavattamāna-saddassa avayavepi upacāravuttito .
Samuditesu hi antānantavādīsu pavattamāno antānanti ka-saddo tattha niruḷhatāya tadavayavesupi paccekaṃ antānantikavādīsu pavattati yathā ‘‘ arūpajjhānesu paccekaṃ aṭṭhavimokkhapariyāyo ’’, yathā ca ‘‘ loke sattāsayo ’’ ti .
Atha vā abhinivesato purimakāle pavattavitakkavasena ayaṃ tattha vohāro kato .
Tesañhi diṭṭhigatikānaṃ tathārūpacetosamādhisamadhigamato pubbakāle ‘‘ antavā nu kho ayaṃ loko , udāhu anantavā ’’ ti ubhayākārāvalambino vitakkassa vasena niruḷho antānantikabhāvo pacchā visesalābhena tesu antānantavādesu ekasseva vādassa saṅgahe uppannepi purimasiddharuḷhiyā vohārīyati yathā ‘‘ sabbe sattā maraṇadhammā ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .1.133) arahati sattapariyāyo , yathā ca bhavantaragatepi maṇḍūkādivohāroti . 54-60.
54-60.
Vuttanayenāti ‘‘ takkayatīti takkī ’’ tiādinā ( dī . ni . aṭṭha .1.34) saddato ,‘‘ catubbidho takkī ’’ tiādinā
P1.212 ( dī . ni . aṭṭha .1.34) atthato ca sassatavāde vuttavidhinā .
Diṭṭhapubbānusārenāti dassanabhūtena viññāṇena upaladdhapubbassa antavantādino anussaraṇena .
Evañca katvā anussutitakkīsuddhatakkīnampi idha saṅgaho siddho hoti .
Atha vā diṭṭhaggahaṇeneva ‘‘ naccagītavāditavisūkadassanā ’’ tiādīsu ( dī . ni .10,194) viya sutādīnampi gahitatā veditabbā .
‘‘ Antavā ’’ tiādinā icchitassa attano sabbadā bhāvaparāmasanavaseneva imesaṃ vādānaṃ pavattanato sassatadiṭṭhisaṅgaho daṭṭhabbo .
Tathā hi vakkhati ‘‘ sesā sassatadiṭṭhiyo ’’ ti ( dī . ni . aṭṭha .97-98).
PaṭibhāganimittavaḍḍhanāyaV1.376 heṭṭhā , upari , tiriyañca cakkavāḷapariyantagatāgatavasena antānantabhāvoti dassetuṃ ‘‘ paṭibhāganimittan ’’ tiādi vuttaṃ .
Nti paṭibhāganimittaṃ .Uddhamadho avaḍḍhetvā tiriyaṃ vaḍḍhetvāti etthāpi ‘‘ cakkavāḷapariyantaṃ katvā ’’ ti adhikāravasena yojetabbaṃ .
Vuttanayenāti ‘‘ takkayatīti takkī ’’ tiādinā ( dī . ni . aṭṭha .1.34) saddato ,‘‘ catubbidho takkī ’’ tiādinā ( dī . ni . aṭṭha .1.34) atthato ca sassatavāde vuttanayena .
Diṭṭhapubbānusārenāti dassanabhūtena viññāṇena upaladdhapubbassa antavantādino anussaraṇena , evañca katvā anussutitakkīsuddhatakkīnampi idha saṅgaho siddho hoti .
Atha vā diṭṭhaggahaṇeneva ‘‘ naccagītavāditavisūkadassanā ’’ tiādīsu ( dī . ni .1.10,194) viya sutādīnampi gahitabhāvo veditabbo .
‘‘ Antavā ’’ tiādinā icchitassa attano sabbadābhāvaparāmasanavaseneva imesaṃ vādānaṃ pavattanato sassatadiṭṭhisaṅgaho daṭṭhabbo .
Tathā hi vakkhati ‘‘ satteva ucchedadiṭṭhiyo , sesā sassatadiṭṭhiyo ’’ ti ( dī . ni . aṭṭha .1.97,98).