Ekaṃsikadhammavaṇṇanā
Ekaṃsikadhammavaṇṇanā
425.‘‘ Kasmā ārabhī ’’ ti kāraṇaṃ pucchitvā ‘‘ aniyyānikabhāvadassanatthan ’’ ti payojanaṃ vissajjitaṃ .
Sati hi phalasiddhiyaṃ hetusiddhoyeva hotīti .
425.‘‘ Kasmā ārabhī ’’ ti kāraṇaṃ pucchitvā ‘‘ aniyyānikabhāvadassanatthan ’’ ti payojanaṃ vissajjitaṃ .
Phale hi siddhe hetupi siddho hotīti , ayaṃ ācariyamati ( dī . ni . ṭī .1.425) apare pana ‘‘ edisesu atthasaddo kāraṇe vattati , hetvatthe ca paccattavacanaṃ , tasmā aniyyānikabhāvadassanan ti ettha aniyyānikabhāvadassanakāraṇā ’’ ti atthamicchanti .
Paññāpitaniṭṭhāyāti paveditavimuttimaggassa .
Vaṭṭadukkhapariyosānaṃ gacchati etāyāti niṭṭhāti hi vimutti vuttā ‘‘ goṭṭhā paṭṭhitagāvo ’’ ti ( ma . ni .1.156) mahāsīhanādasuttapade viya ṭhā-saddassa gatiatthe pavattanato .
Niṭṭhāmaggo ca idha uttarapadalopena ‘‘ niṭṭhā ’’ ti adhippeto .
Tasseva hi niyyānikatā , aniyyānikatā
M2.392 ca vuccati , na niṭṭhāya .
Niyyātīti niyyānikā ya-kārassa ka-kāraṃ katvā .
Anīyasaddo hi bahulaṃ kattutthābhidhāyako , na niyyānikā aniyyānikā , tassā bhāvo tathā .
Niyyānaṃ vā niggamanaṃ nissaraṇaṃ , vaṭṭadukkhassa vūpasamoti attho , niyyānameva niyyānikaṃ , na niyyānikaṃ aniyyānikaṃ , so eva bhāvo sabhāvo aniyyānikabhāvo , tassa dassanatthanti yojetabbaṃ .Paññāpitaniṭṭhāyāti paveditavimuttimaggassa , vaṭṭadukkhapariyosānaṃ gacchati etāyāti ‘‘ niṭṭhā ’’ ti vimutti vuttā .
Niṭṭhāmaggo hi idha uttarapadalopena ‘‘ niṭṭhā ’’ ti vutto .
Tassa hi aniyyānikatā , niyyānikatā ca vuccati , na niṭṭhāya .
Niyyānaṃ vā niggamanaṃ nissaraṇaṃ , vaṭṭadukkhassa vupasamoti attho .
Niyyānameva niyyānikaṃ , na niyyānikaṃ aniyyānikaṃ , so eva bhāvo aniyyānikabhāvo , tassa dassanatthanti yojetabbaṃ .
‘‘ Evan ’’ ti ‘‘ nibbānaṃ nibbānan ’’ ti vacanamattasāmaññaṃ gahetvā vadati , na pana paramatthato tesaṃ samaye nibbānapaññāpanassa labbhanato , tena vuttaṃ ‘‘ sā ca na niyyānikā ’’ tiādi .
Lokathūpikādivasenāti
P1.493 ettha ādi -saddena ‘‘ añño puriso , aññā pakatī ’’ ti pakatipurisantarāvabodho mokkho , buddhiādiguṇavinimuttassa attano sakattani avaṭṭhānaṃ mokkho , kāyapavattigatijātibandhānaṃ appamajjanavasena appavatto mokkho , yaññehi jutena parena purisena salokatā mokkho , samīpatā mokkho , sahayogo mokkhoti evamādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .
Yathāpaññattāti paññattappakārā hutvā na niyyāti , yenākārenaM1.378 ‘‘ niṭṭhā pāpuṇīyatī ’’ ti tehi paveditā , tenākārena tassā appattabbato na niyyāti .
Paṇḍitehi paṭikkhittāti ‘‘ nāyaṃ niṭṭhā paṭipadā vaṭṭassa anatikkamanato ’’ ti buddhādīhi paṇḍitehi paṭikkhittā .
Nivattatīti paṭikkhepassa kāraṇavacanaṃ , tasmā tehi paññattā niṭṭhā paṭipadā na niyyāti , aññadatthu taṃsamaṅginaṃ puggalaṃ saṃsāre eva paribbhamāpentī nivattati .
‘‘ Sabbe hī ’’ tiādi tadatthavivaraṇaṃ .
Amataṃ nibbānaṃ niṭṭhamiti paññapeti yathāti sambandho .
Lokathūpikādivasena niṭṭhaṃ paññapentīti ‘‘ nibbānaṃ nibbānan ’’ ti vacanasāmaññamattaṃ gahetvā tathā paññapenti .
Lokathūpikā nāma brahmabhūmi vuccati lokassa thūpikasadisatāparikappanena .
Keci pana ‘‘ nevasaññānāsaññāyatanabhūmiṃ lokathūpikā ’’ ti vadanti , tadayuttaṃ aṭṭhakathāsu tathā avacanato .
Ādi saddena cettha ‘‘ añño puriso , aññā pakatī ’’ ti pakatipurisantarāvabodho mokkho , buddhiādiguṇavinimuttassa attano asakattani avaṭṭhānaṃ mokkho , kāyavipattikati jātibandhānaṃ apavajjanavasena appavatto mokkho , parena purisenaV2.345 palokatā mokkho , taṃsamīpatā mokkho , taṃsamāyogo mokkhoti evamādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .
Tasmiṃ tasmiñhi samaye niṭṭhaṃ apaññapento nāma natthi .
Brāhmaṇānaṃ paṭhamajjhānabrahmaloko niṭṭhā .
Tattha hi nesaṃ niccābhiniveso yathā taṃ bakassa brahmuno ,( ma . ni .1.501) vekhanasāditāpasānaṃ ābhassarā , sañcayādiparibbājakānaṃ subhakiṇhā , ājīvakānaṃ ‘‘ anantamānaso ’’ ti parikappito asaññībhavo .
Imasmiṃ pana sāsane arahattaṃ niṭṭhā , sabbepi cete diṭṭhivasena brahmalokādīni arahattamaññanāya ‘‘ nibbānaṃ nibbānan ’’ ti vacanasāmaññamattaṃ gahetvā tathā paññapenti , na pana paramatthato nesaṃsamaye nibbānapaññāpanassa labbhanatoti āha ‘‘ sā ca na niyyānikā ’’ tiādi .
Yathāpaññattāti yena yena pakārena paññattā , paññattappakārā hutvāti attho .
Na niyyātīti ‘‘ yenākārena niṭṭhā pāpuṇīyatī ’’ ti tehi paveditā , tenākārena tassā apattabbatāya na niyyāti .
Paṇḍitehi paṭikkhittāti ‘‘ nāyaṃ niṭṭhā paṭipadā vaṭṭassa anatikkamanato ’’ ti buddhādīhi paṇḍitehi paṭikkhittā .
Nivattatīti paṭikkhepakāraṇavacanaṃ , yasmā tehi paññattā niṭṭhā paṭipadāM2.393 na niyyāti na gacchati , aññadatthu taṃsamaṅginaṃ puggalaṃ saṃsāre eva paribbhamāpentī nivattati , tasmā paṇḍitehi paṭikkhittāti attho .
Tan ti aniyyānikabhāvaṃ .Jānaṃ , passan ti ca puthuvacanavipariyāyoti āha ‘‘ jānantā passantā ’’ ti .
Gacchantādisaddānañhi ‘‘ yā pana bhikkhunī jānaṃ sabhikkhukaṃ ārāmaṃ anāpucchā paviseyyā ’’ tiādīsu ( pāci .1024) liṅgavasena vipariyāyo , jānantīti attho .
‘‘ Yācaṃ adadamappiyo ’’ tiādīsu ( pārā .346; jā .1.7.55) vibhattivasena , yācantassāti attho .
Idha pana puthuvacanavasenāti veditabbaṃ .
Padhānaṃ jānanaṃ nāma paccakkhato jānanaṃ tassa jeṭṭhabhāvato , dassanamappadhānaṃ tassa saṃsayānubandhattāti ayaṃ kamo vutto ‘‘ jānaṃ passan ’’ ti .
Tenettha jānanena dassanaṃ viseseti .
Evañhi diṭṭhapubbāni kho tasmiṃ loke manussānaṃ sarīrasaṇṭhānādīnīti ekato adhippāyadassanaṃ sūpapannaṃ hoti .
Ayañhetthādhippāyo ‘‘ kiṃ tumhākaṃ ekantasukhe loke paccakkhato ñāṇadassanaṃ atthī ’’ ti .
Jānan ti vā tassa lokassa anumānavisayataṃ vuccati , passan ti paccakkhato visayataṃ .
Idaṃ vuttaṃ hoti ‘‘ api tumhākaṃ loko paccakkhato ñāto , udāhu anumānato ’’ ti .
Yasmā pana loke paccakkhabhūto attho indriyagocarabhāvena pākaṭo , tasmā pākaṭena atthena adhippāyaṃ dassetuṃ ‘‘ diṭṭhapubbānī ’’ tiādi vuttaṃ .
Diṭṭhapadena vā dassanaṃ , tadanugatañca jānanaṃ gahetvā tadubhayeneva atthena adhippāyaṃ vibhāvetuṃ evaṃ vuttantipi daṭṭhabbaṃ .
Diṭṭhapubbānīti hi
V2.346 dassanena , tadanugatena ca ñāṇena gahitapubbānīti attho .
Evañca katvā ‘‘ sarīrasaṇṭhānādīnī ’’ ti samariyādavacanaṃ samatthitaṃ hoti .‘‘ Appāṭihīrakatan ’’ ti ayaṃ anunāsikalopaniddesoti āha ‘‘ appāṭihīrakaṃ tan ’’ ti .
Taṃ vacanaṃ appāṭihīrakaṃ sampajjatīti sambandho .
Appāṭihīrapade anunāsikalopo ,‘‘ katan ’’ ti ca ekaṃ padanti keci , tadayuttaṃ samāsasambhavato , anunāsikalopassa ca avattabbattā .
Evamettha vaṇṇayanti – paṭipakkhaharaṇato paṭihāriyaṃ , tadeva pāṭihāriyaṃ .
Attanā uttaravirahitavacanaṃ .
Pāṭihāriyamevettha ‘‘ pāṭihīrakan ’’ ti vuttaṃ parehi vuccamānauttarehi sauttarattā , na pāṭihīrakanti appāṭihīrakaṃ .
Virahattho
M2.394 cettha a -saddo .
Tenāha ‘‘ paṭiharaṇavirahitan ’’ ti .
Sauttarañhi vacanaṃ tena uttaravacanena paṭiharīyati viparivattīyati , tasmā uttaravacanaṃ paṭiharaṇaṃ nāma , tato virahitanti attho .
Tasmā eva niyyānassa paṭiharaṇamaggassa abhāvato ‘‘ aniyyānikan ’’ ti vattabbataṃ labhati .
Tena vuttaṃ ‘‘ aniyyānikan ’’ ti .Padhānaṃ jānanaṃ nāma paccakkhato jānanaṃ tassa pamāṇajeṭṭhabhāvato , itarassa saṃsayānubaddhattāti vuttaṃ ‘‘ jānaṃ passan ’’ ti .
Tenettha dassanena jānanaṃ viseseti .
Idaṃ vuttaṃ hoti – tumhākaṃ ekantasukhe loke paccakkhato ñāṇadassanaṃ atthīti .
Jānan ti vā tassa lokassa
V1.335 anumānavisayataṃ pucchati , passan ti paccakkhato gocarataṃ .
Ayañhettha attho – api tumhākaṃ loko paccakkhato ñāto , udāhu anumānatoti .
Yasmā loke paccakkhabhūto attho indriyagocarabhāvena pākaṭo , tasmā vuttaṃ ‘‘ diṭṭhapubbānī ’’ tiādi .
Diṭṭhapubbānīti diṭṭhavā , dassanabhūtena , tadanugatena ca ñāṇena gahitapubbānīti attho .
Evañca katvā ‘‘ sarīrasaṇṭhānādīnī ’’ ti vacanaṃ samatthitaṃ hoti .‘‘ Appāṭihīraka tan ’’ ti
P1.494 anunāsikalopaṃ katvā niddesoti āha ‘‘ appāṭihīrakaṃ tan ’’ ti ‘‘ appāṭihīraṃ katan ’’ ti evamettha vaṇṇenti .
Paṭipakkhaharaṇato paṭihāriyaṃ , tadeva pāṭihāriyaṃ , uttaravirahitaṃ vacanaṃ .
Pāṭihāriyamevettha ‘‘ pāṭihīrakan ’’ ti vā vuttaṃ .
Na pāṭihīrakaṃ appāṭihīrakaṃ parehi vuccamānauttarehi sauttarattā , tenāha ‘‘ paṭiharaṇavirahitan ’’ ti .
Sauttarañhi vacanaṃ tena uttarena paṭihārīyati ativiparivattīyati .
Tato eva niyyānassa paṭiharaṇamaggassa abhāvato ‘‘ aniyyānikan ’’ ti vattabbataṃ labhati . 426. Vilāso līḷā .
Ākappo kesabandhavatthaggahaṇaṃ ādiākāraviseso , vesasaṃvidhānaṃ vā .
Ādi -saddena bhāvādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .
‘‘ Bhāvo ’’ ti ca cāturiyaṃ veditabbaṃ .
426. Vilāso itthilīḷā , yo ‘‘ siṅgārabhāvajā kiriyā ’’ tipi vuccati .
Ākappo kesabandhavatthaggahaṇādiākāraviseso , vesasaṃvidhānaṃ vā .
Ādi saddena hāvādīnaṃ saṅgaho .
Hāvāti hi cāturiyaṃ vuccati .