Pubbakaisibhāvānuyogavaṇṇanā
Pubbakaisibhāvānuyogavaṇṇanā
283. Dīyatīti datti , dattiyeva dattikan ti āha ‘‘ dinnakan ’’ ti .
283. Dīyateti datti , sā eva dattikan ti āha ‘‘ dinnakan ’’ ti .
Yadi brāhmaṇassa sammukhībhāvo rañño na dātabbo , kasmāssa upasaṅkamanaṃ na paṭikkhittanti āha ‘‘ yasmā panā ’’ tiādi .
Adātukāmampi dātukāmaṃ katvā sammukhā paramāvaṭṭeti sammūḷhaṃ karoti etāyāti sammukhāvaṭṭanī .
Tenāha ‘‘ na demīti vattuṃ na sakkotī ’’ ti .
Khettavijjāyāti nītisatthe .
Puna tassāti brāhmaṇassa .
Kāraṇānurūpaṃ rājūnaṃ puṇṇapattanti āha ‘‘ kasmā me
M2.272 dinno ’’ ti .Saṅkhapalitakuṭṭhan ti dhotasaṅkhamiva setakuṭṭhaṃ .
Setapokkhararajatato guṇasamānakāyattā evamāha .
Anugacchatīti paramanubandhati .
Yadi duvidhenapi kāraṇena rājā brāhmaṇassa sammukhābhāvaṃ na deti , atha kasmā tadupasaṅkamanaṃ na paṭikkhittanti āha ‘‘ yasmā panā ’’ tiādi .
‘‘ Khettavijjāyāti nītisatthe ’’ ti ( dī . ni . ṭī .1.283) ācariyena vuttaṃ .
Heṭṭhāpi brahmajālavaṇṇanāyaṃ evaṃ vuttaṃ ‘‘ khettavijjāti abbheyyamāsurakkharājasatthādinītisatthan ’’ ti .( Dī . ni . aṭṭha .1.21) dussa mettha tirokaraṇiyaṃ .
Tenāha ‘‘ sāṇipākārassa anto ṭhatvā ’’ ti .
Antasaddena pana tabbhāvena pade vaḍḍhiyamāne dussantaṃ yathā ‘‘ vananto ’’ ti .
Payātan ti saddhaṃ , sassatikaṃ vā , tenāha ‘‘ abhiharitvā dinnan ’’ ti .
‘‘ Payātan ti saddhaṃ , sassatikaṃ vā .
Tenāha abhiharitvā dinnan ’’ ti ācariyena vuttaṃ , tasmā matakabhattasaṅkhepena vā niccabhattasaṅkhepena vā abhiharitvā dinnaṃ bhikkhanti attho veditabbo .
‘‘ Ayaṃ panā ’’ tiādi atthāpattivacanaṃ .
Niṭṭhan ti nicchayaṃ .
Kasmā bhagavā ‘‘ rañño pasenadissa kosalassa dattikaṃ bhuñjatī ’’ tiādinā brāhmaṇassa mammavacanaṃ avocāti tattha kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘ idaṃ pana kāraṇan ’’ tiādi vuttaṃ .
Kasmā pana bhagavā brāhmaṇassa evarūpaṃ amanāpaṃ mammavacanaṃ avocāti codanaṃ
V2.236 kāraṇaṃ dassetvā sodhetuṃ ‘‘ idaṃ panā ’’ tiādi vuttaṃ .
Rahassampi paṭicchannampi mammavacanaṃ pakāsesīti sambandho . 284. Rājāsanaṃ nāma hatthikkhandhapadesaṃ sandhāya ‘‘ hatthigīvāya vā nisinno ’’ ti pāḷiyaṃ vuttaṃ .
284. Rathūpatthareti
M1.308 rathassa upari attharitapadese .
Pākaṭamantanan ti pakāsabhūtaṃ mantanaṃ .
Tañhi suddādīhi ñāyatīti na rahassamantanaṃ .
Bhaṇatīti api nu bhaṇati .
Rathūpatthareti rathassa upari attharitapadese .
Tenāha ‘‘ rathamhī ’’ tiādi .Uggatuggatehīti uggatānamatisayena uggatehi .
Na hi vicchāsamāso lokikehi abhimatoti .
Rañño apaccaṃ rājañño , bahukattaṃ pati , ekasesanayena vā ‘‘ rājaññehī ’’ ti vuttaṃ .
Pākaṭamantanan ti pakāsabhūtaṃ mantanaṃ .
Tadevidhādhippetaṃ , na rahassamantanaṃ suddādīhipi suyyamānassa icchitattā .
Tena vuttaṃ ‘‘ atha āgaccheyya suddo vā suddadāso vā ’’ tiādi .
Tādisehiyevāti rañño ākārasadiseheva .
Tassatthassa sādhanasamatthaṃ vacanaṃ raññā bhaṇitaṃ yathā , tathā sopi tassatthassa sādhanasamatthameva bhaṇitaṃ vacanaṃ apinu bhaṇatīti yojetabbaṃ .
285. Pavattāroti
V1.273 pāvacanabhāvena vattāro , yasmā te tesaṃ mantānaṃ pavattakā , tasmā āha ‘‘ pavattayitāro ’’ ti .
285.‘‘ Pavattāro ’’ ti etassa pāvacanabhāvena vattāroti saddato attho .
Yasmā pana te tathābhūtā mantānaṃ pavattakā nāma , tasmāM2.273 adhippāyato atthaṃ dassetuṃ ‘‘ pavattayitāro ’’ ti vuttaṃ .
Vadasaddena , hi tupaccayena ca ‘‘ vattāro ’’ ti padasiddhi , tathā vatusaddena ‘‘ pavattayitāro ’’ ti .
Idaṃ ācariyassa ( dī . ni . ṭī .1.285) ca ācariyasāriputtattherassa ca mataṃ .
Vatusaddeneva ‘‘ pavattāro ’’ ti padasiddhiṃ dassetītipi keci vadanti .Padadvayassa tulyādhikaraṇattā ‘‘ mantamevā ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Sudde bahi katvā raho bhāsitabbaṭṭhena mantā eva taṃ taṃ atthapaṭipattihetutāya padan ’’ ti hi tulyādhikaraṇaṃ hoti , anupanītāsādhāraṇatāya rahassabhāvena vattabbāya mantanakiriyāya padamadhigamupāyantipi mantapadan ti aṭṭhakathāmuttako nayo .
Sudde bahi katvā raho bhāsitabbaṭṭhena mantā eva , taṃtaṃatthapaṭipattihetutāya padanti mantapadaṃ , anupanītāsādhāraṇatāya vā rahassabhāvena vattabbaṃ hitakiriyāya adhigamupāyaṃ .
Gītan ti gāyanavasena sajjhāyitaṃ , gāyanampidha udattānudattādisarasampādanavaseneva adhippetanti vuttaṃ ‘‘ sarasampattivasenā ’’ ti .
Sajjhāyitan ti gāyanavasena sajjhāyitaṃ , taṃ pana udattānudattādīnaṃ sarānaṃ sampādanavaseneva icchitanti āha ‘‘ sarasampattivasenā ’’ ti .
Pāvacanabhāvena aññesaṃ vuttaṃ .
Aññesaṃ vuttan ti pāvacanabhāvena aññesaṃ vuttaṃ .
Tamaññesaṃ vādāpanavasena vācitaṃ .
Samupabyūḷhan ti saṅgahetvā uparūpari saññūḷhaṃ .
Rāsikatan ti iruvedayajuvedasāmavedādivasena
P1.402 , tatthāpi paccekaṃ mantabrahmādivasena , ajjhāyānuvākādivasena ca rāsikataṃ .
Saṅgahetvā uparūpari saññūḷhāvasena samupabyūḷhaṃ .
Iruvedayajuvedasāmavedādivasena , tatthāpi paccekaṃ mantabrahmādivasena , ajjhāyānuvākādivasena ca rāsikataṃ .
Yathāvuttanayeneva piṇḍaṃ katvā ṭhapitaṃ .Tesan ti mantānaṃ kattūnaṃ .
Aññesaṃ vācitaṃ anuvācentīti aññesaṃ kammabhūtānaṃ tehi vācāpitaṃ mantapadaṃ etarahi brāhmaṇā aññesaṃ anuvācāpenti .
Tesan ti mantakattūnaṃ .
Dibbacakkhuparibhaṇḍaṃ yathākammūpagañāṇaṃ , paccakkhato dassanaṭṭhena dibbacakkhusadisañca pubbenivāsānussatiñāṇaṃ sandhāya ‘‘ dibbena cakkhunā ’’ ti vuttaṃ .
Ato dibbacakkhuparibhaṇḍena
V2.237 yathākammūpagañāṇena sattānaṃ kammassakatādīni ceva dibbacakkhusadisena pubbenivāsānussatiñāṇena atītakappe brāhmaṇānaṃ mantajjhenavidhiñca oloketvāti attho gahetabbo .
Rūpameva hi paccuppannaṃ dibbacakkhussa ārammaṇanti tamidha aṭṭhānagataṃ hoti .
Pāvacanena saha saṃsanditvāti yaṃ kassapasammāsambuddhena vuttaṃ vaṭṭasannissitaṃ vacanaṃ , tena saha saṃsanditvā aviruddhaṃ katvā .
Na hi tesaṃ vivaṭṭasannissito attho paccakkhato hoti .
Ganthiṃsūti pajjagajjabandhavasena sakkatabhāsāya bandhiṃsu .Dibbena cakkhunā oloketvāti dibbacakkhuparibhaṇḍena yathākammūpagañāṇena sattānaṃ kammassakatādiṃ paccakkhato dassanaṭṭhena dibbacakkhusadisena pubbenivāsañāṇena atītakappe brāhmaṇānaṃ mantajjhenavidhiñca oloketvā .
Pāvacanena saha saṃsanditvāti kassapasammāsambuddhassa yaṃ vacanaṃ vaṭṭasannissitaṃ , tena saha aviruddhaṃ katvā .
Na hi tesaṃ vivaṭṭasannissito attho paccakkho hoti .
Aparā pareti aṭṭhakādīhi aparā aññepi pare pacchimā okkākarājakālādīsu uppannā .
Pāṇātipātādīni pakkhipitvāti aṭṭhakādīhi ganthitamantapadesveva pāṇātipātādikilesasannissitapadānaṃ tattha tattha pakkhipanaṃ katvā .
Viruddhe akaṃsūti suttanipāte brāhmaṇadhammikasuttādīsu ( su . ni . brāhmaṇadhammikasutta ) āgatanayena saṃkilesikatthadīpanato
M2.274 paccanīkabhūte akaṃsu .Aparāpare panāti aṭṭhakādīhi aparā pare pacchimā okkākarājakālādīsu uppannā .
Pakkhipitvāti aṭṭhakādīhi ganthitamantapadesu kilesasannissitapadānaṃ tattha tattha pade pakkhipanaṃ katvā .
Viruddhe akaṃsūti brāhmaṇadhammikasuttādīsu āgatanayena saṃkilesikatthadīpanato paccanīkabhūte akaṃsu .
Isīti nidassanamattaṃ .
‘‘ Isi vā isitthāya paṭipanno vā ’’ ti hi vattabbaṃ .
Kasmā panettha paṭiññāgahaṇavasena desanāsotapatitaṃ na karotīti āha ‘‘ idha bhagavā ’’ tiādi .
Idhāti ‘‘ tyāhaṃ mante adhīyāmi ,‘ sācariyako ’ ti tvaṃ maññasī ’’ ti vuttaṭṭhāne .
Paṭiññaṃ aggahetvāti yathā heṭṭhā paṭiññā gahitā , tathā ‘‘ taṃ kiṃ maññasi ambaṭṭha , tāvatā tvaṃ bhavissasi isi vā isitthāya vā paṭipanno sācariyakoti , no hidaṃ bho gotamā ’’ ti evaṃ idha paṭiññaṃ aggahetvā .
Idhāti ‘‘ tyāhaṃ mante adhīyāmī ’’ ti etasmiṃ ṭhāne .
Paṭiññaṃ aggahetvāti ‘‘ taṃ kiṃ maññasī ’’ ti evaṃ paṭiññaṃ aggahetvāva .
286. Nirāmagandhāti kilesāsucivasena vissagandharahitā .
Anitthigandhāti itthīnaṃ gandhamattassapi avisahanena itthigandharahitā .
Ettha ca ‘‘ nirāmagandhā ’’ ti
M1.309 etena tesaṃ porāṇānaṃ brāhmaṇānaṃ vikkhambhitakilesataṃ dasseti ,‘‘ anitthigandhā brahmacārino ’’ ti etena ekavihāritaṃ ,‘‘ rajojalladharā ’’ ti etena maṇḍanavibhūsanānuyogābhāvaṃ ,‘‘ araññāyatane pabbatapādesu vasiṃsū ’’ ti etena manussūpacāraṃP1.403 pahāya vivittavāsaṃ ,‘‘ vanamūlaphalāhārā vasiṃsū ’’ ti etena sālimaṃsodanādipaṇītāhārapaṭikkhepaṃ ,‘‘ yadā ’’ tiādinā yānavāhanapaṭikkhepaṃ ,‘‘ sabbadisāsū ’’ tiādinā rakkhāvaraṇapaṭikkhepaṃ , evañca vadanto micchāpaṭipadāpakkhikaṃ sācariyassa ambaṭṭhassa vuttiṃ upādāya sammāpaṭipadāpakkhikāpi tesaṃ brāhmaṇānaṃ vutti ariyavinaye sammāpaṭipattiṃ upādāya micchāpaṭipadāyeva .
Kutassa sallekhapaṭipattiyuttatāti .
286. Nirāmagandhāti kilesāsucivasena vissagandharahitā .
Anitthigandhāti itthīnaṃ gandhamattassapi avisahanena itthigandharahitā .
Rajojalladharāti pakatirajasedādijalladharā .
Pākārapurisaguttīti pākārāvaraṇaṃ , purisāvaraṇañca .
Ettha pana ‘‘ nirāmagandhā ’’ ti etena tesaṃ dasannaṃ brāhmaṇānaṃ vikkhambhitakilesataṃ dasseti ,‘‘ anitthigandhā , brahmacārino ’’ ti ca etena ekavihāritaṃ ,‘‘ rajojalladharā ’’ ti etena maṇḍanavibhūsanābhāvaṃ ,‘‘ araññāyatane pabbatapādesu vasiṃsū ’’ ti etena manussūpacāraṃ pahāya vivittavāsaṃ ,‘‘ vanamūlaphalāhārā vasiṃsū ’’ ti etena sālimaṃsodanādipaṇītāhāra paṭikkhepaṃ ,‘‘ yadā ’’ tiādinā yānavāhanapaṭikkhepaṃ ,‘‘ sabbadisāsū ’’ tiādinā rakkhāvaraṇapaṭikkhepaṃ .
Evañca dassento micchāpaṭipadāpakkhikaṃ sācariyakassa ambaṭṭhassa vuttiṃ upādāya sammāpaṭipadāpakkhikāpi tesaṃ brāhmaṇānaṃ vutti ariyavinaye sammāpaṭipattiṃ upādāya micchāpaṭipadāyeva .
Kathañhi nāma te bhavissati sallekhapaṭipattiyuttatāti .
‘‘ Evaṃ su te ’’ tiādinā bhagavā ambaṭṭhaṃ santajjento niggaṇhātītipi vibhāveti .
Idañhi vakkhamānāya pāḷiyā piṇḍatthadassananti .‘‘ Evaṃ sute ’’ tiādinā bhagavā ambaṭṭhaṃ santajjento niggaṇhātīti dasseti .
Dussapaṭṭikā dussapaṭṭaṃ .
Dussakalāpo dussaveṇī .
Veṭhakehīti veṭhakapaṭṭakehi , dussehi saṃveṭhetvā
V2.238 katanamitaphāsukāhīti vuttaṃ hoti .
Kappetun ti kattarikāya chindituṃ .
Kappitavālehīti etthāpi eseva nayo .
‘‘ Na bhikkhave massu kappāpetabban ’’ tiādīsu ( cūḷava .275) viya hi kapu saddo chedane vattati .
Yuttaṭṭhānesūti gīvāsīsavāladhīsu .
Vālāti tesu ṭhānesu jāyamānā lomā .
Sahacaraṇavasena , ṭhānīnāmena vā ‘‘ kuttavālā ’’ tiM2.275 vuttā .
Keci pana ‘‘ vāḷayuttattā ’’ ti pāṭhaṃ kappetvā vāḷarūpayuttattāti atthaṃ vadanti , pāḷiyānapekkhanameva tesaṃ doso .
‘‘ Kuttavālehi vaḷavārathehī ’’ ti pāḷiyaṃ vuttaṃ .Samantānagaran ti nagarassa samantato .
Pākārassa adhobhāge katasudhākammaṃ ṭhānaṃ nagarassa samīpe kattabbato , upakārakaraṇato ca ‘‘ upakārikā ’’ ti vuccati .
Nagarassa upakārikā etāsanti nagarūpakārikāyo , rājadhānīapekkhāya itthiliṅganiddeso .
Tenāha ‘‘ idha panā ’’ tiādi .
Veṭhakehīti
V1.274 veṭhakapaṭṭakāhi .
Matīti vicikicchāvasena anekaṃsikajānanā .Samantānagaran ti nagarassa samantato .
Upari desanāya avaḍḍhakāraṇaṃ dassento ‘‘ idaṃ bhagavā ’’ tiādimāha .
Pāḷiyaṃ so maṃ pañhenāti so jano maṃ pucchāvasena sodheyya .
Ahaṃ veyyākaraṇena sodhessāmīti ahampimaṃ vissajjanāvasena sodhessāmīti yathārahamadhikāravasena attho veditabbo .
Katasudhākammaṃ pākārassa adhobhāge ṭhānaṃ vuccatīti adhippāyo .
Dvelakkhaṇadassanavaṇṇanā