问题
选择版本
(DN) Sīlakkhandhavaggaṭṭhakathā
(DN) Sīlakkhandhavaggaṭṭhakathā

Iddhividhañāṇādikathā

作者: _System_commentary_ @ Administrator

239. SuparikammakatamattikādayoV1.237 viya iddhividhañāṇaṃ vikubbanakiriyāya nissayabhāvato . 239. BhājanādivikatikiriyānissayabhūtāM2.151 suparikammakatamattikādayo viya vikubbanakiriyānissayabhāvato iddhividhañāṇaṃ daṭṭhabbaṃ .
241. Pubbe nīvaraṇappahānavāre viya kantāraggahaṇaṃ akatvā kevalaṃ addhānamaggaggahaṇaṃ khemamaggadassanatthaṃ .
Kasmā pana khemamaggasseva dassanaṃ , na kantāramaggassa , nanu upamādassanamattametanti codanaṃ pariharanto ‘‘ yasmā ’’ tiādimāha .
‘‘ Appaṭibhayañhī ’’ tiādi pana khemamaggasseva gahaṇakāraṇadassanaṃ .
Vātātapādinivāraṇatthaṃ sīse sāṭakaṃ katvā . Tathā tathā pana paripuṇṇavacanaṃ upamāsampattiyā upameyyasampādanatthaṃ , adhippetassa ca upameyyatthassa suviññāpanatthaṃ , hetudāharaṇabhedyabhedakādisampannavacanena ca viññūjātikānaṃ cittārādhanatthanti veditabbaṃ . Evaṃ sabbattha . Sukhaṃ vavatthapetīti akicchaṃ akasirena sallakkheti , paricchindati ca .
241. Sukhan ti akicchena , akasirenāti attho .
243. Mando uttānaseyyakadārakopi ‘‘ daharo ’’ ti vuccatīti tato visesanatthaṃ ‘‘ yuvā ’’ ti vuttaṃ . Yuvāpi koci anicchanako amaṇḍanajātiko hotīti tato visesanatthaṃ ‘‘ maṇḍanakajātiko ’’ tiādi vuttaṃ , tenāha ‘‘ yuvāpīti ’’ ādi . 243. Mando uttānaseyyakadārakopi ‘‘ daharo ’’ ti vuccatīti tato visesanatthaṃ ‘‘ yuvā ’’ tiV2.131 vuttanti mantvā yuvasaddena visesitabbameva daharasaddassa atthaṃ dassetuṃ ‘‘ taruṇo ’’ ti vuttaṃ . Tathā yuvāpi koci anicchanako , anicchanato ca amaṇḍanajātikoti tato visesanatthaṃ ‘‘ maṇḍanajātiko ’’ tiādi vuttanti mantvā maṇḍanajātikādisaddena visesitabbameva yuvasaddassa atthaṃ dassetuṃ ‘‘ yobbannena samannāgato ’’ ti vuttaṃ . Pāḷiyañhi yathākkamaṃ padattayassa visesitabbavisesakabhāvena vacanato tathā saṃvaṇṇanā katā , itarathā ekakenāpi padena adhippetatthādhigamikā saparivārā saṃvaṇṇanāva kātabbā siyāti .
Kāḷatilappamāṇā bindavo kāḷatilakāni kāḷā vā kammāsā , tilappamāṇā bindavo tilakāni . Vaṅgaṃ nāma viyaṅgaṃ . Yobbanapīḷakādayo mukhadūsipīḷakā . MukhagatoM1.268 doso mukhadoso , lakkhaṇavacanañcetaṃ mukhe adosassāpi pākaṭabhāvassa adhippetattā . Yathā vā mukhe doso , evaṃ mukhe adosopi mukhadoso saralopena . Mukhadoso ca mukhadoso ca mukhadosoti ekasesanayenapettha attho daṭṭhabbo . Evañhi ‘‘ paresaṃ soḷasavidhaṃ cittaṃ pākaṭaṃ hotī ’’ ti vacanaṃ samatthitaṃ hoti . ‘‘ Maṇḍanapakatiko ’’ ti vuttameva vivarituṃ ‘‘ divasassā ’’ tiādimāha .
Kaṇika saddo dosapariyāyo , doso ca nāma kāḷatilakādīti dasseti ‘‘ kāḷatilakā ’’ tiādinā . Kāḷatilappamāṇā bindavo kāḷatilakāni , kāḷā vā kammāsā , ye ‘‘ sāsapabījikā ’’ tipi vuccanti . Tilappamāṇā bindavo tilakāni . Vaṅgaṃ nāma viyaṅgaṃ vipariṇāmitamaṅgaṃ . Yobbannapīḷakādayo mukhadūsipīḷakā , ye ‘‘ kharapīḷakā ’’ tipi vuccanti .
Mukhanimittan ti mukhacchāyaṃ . Mukhe gato doso mukhadosoM2.152 . Lakkhaṇavacanamattametaṃ mukhe adosassapi pākaṭabhāvassa adhippetattā , yathā vā mukhe doso , evaṃ mukhe adosopi mukhadosoti saralopena vutto sāmaññaniddesatopi anekatthassa viññātabbattā , pisaddalopena vā ayamattho veditabbo . Avuttopi hi attho sampiṇḍanavasena vutto viya viññāyati , mukhadoso ca mukhaadoso ca mukhadosoti ekadesasarūpekasesanayenapettha attho daṭṭhabbo . Evañhi atthassa paripuṇṇatāya ‘‘ paresaṃ soḷasavidhaṃ cittaṃ pākaṭaṃ hotī ’’ ti vacanaṃ samatthitaṃ hoti . Tenetaṃ vuccati – ‘‘ Vattabbassāvasiṭṭhassa , gāho nidassanādinā ; Apisaddādilopena , ekasesanayena vā . Asamāne sadde tidhā , catudhā ca samānake ; Sāmaññaniddesatopi , veditabbo vibhāvinā ’’ ti . ‘‘ Sarāgaṃ vā cittan ’’ tiādinā pāḷiyaṃ vuttaṃ soḷasavidhaṃ cittaṃ .
245. Pubbenivāsañāṇūpamāyan tiP1.348 pubbenivāsañāṇassa dassitaupamāyaṃ . Taṃ divasaṃ katakiriyā nāma pākatikasattassapi yebhuyyena pākaṭā hotīti dassanatthaṃ taṃdivasa -ggahaṇaṃ kataṃ . Taṃdivasagatagāmattaya -ggahaṇeneva mahābhinīhārehi aññesampi pubbenivāsañāṇalābhīnaṃ tīsu bhavesu katakiriyā yebhuyyena pākaṭā hotīti dīpitanti daṭṭhabbaṃ . 245. Pubbenivāsañāṇūpamāyan ti pubbenivāsañāṇassa , pubbenivāsañāṇe vā dassitāya upamāya . Kasmā pana pāḷiyaṃ gāmattayameva upamāne gahitanti codanaṃ sodhetuṃ ‘‘ taṃ divasan ’’ tiādi vuttaṃ . Taṃ divasaṃ katakiriyā nāma pākatikasattassāpi yebhuyyena pākaṭā hoti . Tasmā taṃ divasaṃ gantuṃ sakkuṇeyyaṃ gāmattayameva bhagavatā gahitaṃ , na taduttarīti adhippāyoV2.132 . Kiñcāpi pāḷiyaṃ taṃdivasaggahaṇaṃ natthi , gāmattayaggahaṇena pana tadaheva katakiriyā adhippetāti mantvā aṭṭhakathāyaṃ taṃdivasaggahaṇaṃ katanti daṭṭhabbaṃ . Taṃdivasagatagāmattayaggahaṇeneva ca mahābhinīhārehi aññesampi pubbenivāsañāṇalābhīnaṃ tīsupi bhavesu katakiriyā yebhuyyena pākaṭā hotīti dīpitanti daṭṭhabbaṃ . Etadatthampi hi gāmattayaggahaṇanti .
Tīsu bhavesu katakiriyāyāti abhisamparāyesu pubbe diṭṭhadhamme pana idāni , pubbe ca katakiccassa .
247. Aparāparaṃ sañcaranteti taṃtaṃkiccavasena ito cito ca sañcarante . 247. Pāḷiyaṃ rathikāya vīthiṃ sañcaranteti aññāya rathikāya aññaṃ rathiṃ sañcaranteti attho , tena aparāparaṃ sañcaraṇaṃ dassitanti āha ‘‘ aparāparaṃ sañcarante ’’ ti , taṃtaṃkiccavasena ito cito ca sañcaranteti vuttaṃ hoti , ayamevattho rathivīthisaddānamekatthattā .
Yathāvutta pāsādoviya bhikkhuno karajakāyo daṭṭhabbo tattha patiṭṭhitassa daṭṭhabbadassanasiddhito . Cakkhumato hi dibbacakkhusamadhigamo . Yathāha ‘‘ maṃsacakkhussa uppādo , maggo dibbassa cakkhuno ’’ ti ( itivu .61). Cakkhumā puriso viya ayameva dibbacakkhuṃ patvā ṭhito bhikkhu daṭṭhabbassa dassanato . Gehaṃ pavisantā viya etaṃ attabhāvagehaṃ okkamantā , upapajjantāti attho . Gehā nikkhamantā viya etasmā attabhāvagehato pakkantā , cavantāti attho . Evaṃ vā ettha attho daṭṭhabbo . Aparāparaṃ sañcaraṇakasattāti pana punappunaṃ saṃsāre paribbhamantā sattā . ‘‘ Tattha tattha nibbattasattā ’’ ti pana iminā tasmiṃ bhave jātasaṃvaddhe satte vadati . Siṅghāṭakamhīti vīthicatukke . Pāsādo viya bhikkhussa karajakāyo daṭṭhabboM2.153 tattha patiṭṭhitassa daṭṭhabbadassanasiddhito . Maṃsacakkhumato hi dibbacakkhusamadhigamo . Yathāha ‘‘ maṃsacakkhussa uppādo , maggo dibbassa cakkhuno ’’ ti ( itivu .61). Cakkhumā puriso viya ayameva dibbacakkhuṃ patvā ṭhito bhikkhu daṭṭhabbassa dassanato . Gehaṃ pavisanto , tato nikkhamanto viya ca mātukucchiṃ paṭisandhivasena pavisanto , tato ca vijātivasena nikkhamanto mātukucchiyā gehasadisattā . Tathā hi vuttaṃ ‘‘ mātaraṃ kuṭikaṃ brūsi , bhariyaṃ brūsi kulāvakan ’’ ti ( saṃ . ni .1.19). Ayaṃ aṭṭhakathāmuttako nayo – gehaṃ pavisanto viya attabhāvaṃ upapajjanavasena okkamanto , gehā nikkhamanto viya ca attabhāvato cavanavasena apakkamanto attabhāvassa gehasadisattā . Vuttañhi ‘‘ gahakāraka diṭṭhosi , puna gehaṃ na kāhasī ’’ ti ( dha . pa .154). Aparāparaṃ sañcaraṇakasattāti punappunaṃ saṃsāre paribbhamanakasattā . Abbhokāsaṭṭhāneti ajjhokāsadesabhūte . Majjheti nagarassa majjhabhūte siṅghāṭake . Tattha tatthāti tasmiṃ tasmiṃ bhavekadese . Nibbattasattāti uppajjamānakasattā . Iminā hi tasmiṃ tasmiṃ bhave jātasaṃvaddhe satte vadati ,‘‘ aparāparaṃ sañcaraṇakasattā ’’ ti pana etena tathā aniyamitakālike sādhāraṇasatte . Evañhi tesaṃ yathākkamaṃ sañcaraṇakasannisinnakajanopamatā upapannā hotīti . Tīsu bhavesu nibbattasattānaṃ āvibhūtakāloti ettha pana vuttappakārānaṃ sabbesampi sattānaṃ aniyamato gahaṇaṃ veditabbaṃ . Nanu cāyaṃ dibbacakkhukathā , atha kasmā ‘‘ tīsu bhavesū ’’ ti catuvokārabhavassāpi saṅgaho kato . Na hi so arūpadhammārammaṇoti anuyogaṃ pariharanto ‘‘ idañcā ’’ tiādimāha . TatthaV2.133 ‘‘ idan ti tīsu bhavesu nibbattasattānanti idaṃ vacanan ’’ ti ( dī . ni . ṭī .1.247) ayamettha ācariyassa mati , evaṃ sati aṭṭhakathācariyehi aṭṭhakathāyameva yathāvutto anuyogo pariharitoti . Ayaṃ panettha amhākaṃ khanti – nanu cāyaṃ dibbacakkhukathā , atha kasmā ‘‘ dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne ’’ tiādinā avisesato catuvokārabhavūpagassāpi saṅgaho kato . Na hiM2.154 so arūpadhammārammaṇoti anuyogaṃ pariharanto ‘‘ idañcā ’’ tiādimāha . Tattha idan ti ‘‘ satte passati cavamāne upapajjamāne ’’ tiādivacanaṃ . Evañhi sati aṭṭhakathācariyehi pāḷiyameva yathāvutto anuyogo pariharitoti . Yadaggena so pāḷiyaṃ pariharito , tadaggena aṭṭhakathāyampi tassā atthavaṇṇanābhāvato . Desanāsukhatthamevāti kevalaṃ desanāsukhatthaṃ eva avisesena vuttaṃ , na pana catuvokārabhavūpagānaṃ dibbacakkhussa āvibhāvasabbhāvato . ‘‘ Ṭhapetvā arūpabhavan ’’ ti vā ‘‘ dvīsu bhavesū ’’ ti vā satte passati kāmāvacarabhavato , rūpāvacarabhavato ca cavamāneti vā kāmāvacarabhave , rūpāvacarabhave ca upapajjamāneti vā vuccamānā hi desanā yathārahaṃ bhedyabhedakādivibhāvanena sukhāsukhāvabodhā ca na hoti , avisesena pana evameva vuccamānā sukhāsukhāvabodhā ca . Desetuṃ , avabodhetuñca sukaratāpayojanañhi ‘‘ desanāsukhatthan ’’ ti vuttaṃ . Kasmāti āha ‘‘ āruppe … pe … natthī ’’ ti , dibbacakkhugocarabhūtānaṃ rūpadhammānamabhāvatoti vuttaṃ hoti .
Nanu cāyaṃ dibbacakkhuñāṇakathā , ettha kasmā ‘‘ tīsu bhavesū ’’ ti catuvokārabhavassāpi saṅgaho katoti āhaV1.238 ‘‘ idañcā ’’ tiādi . Tattha idan ti ‘‘ tīsu bhavesu nibbattasattānan ’’ ti idaṃ vacanaṃ . Desanāsukhatthamevāti kevalaṃ desanāsukhatthaṃ , na catuvokārabhave nibbattasattānaṃ dibbacakkhuno āvibhāvasabbhāvato . Na hi ‘‘ ṭhapetvā arūpabhavan ’’ ti vā ‘‘ dvīsuP1.349 bhavesū ’’ ti vā vuccamāne desanā sukhāvabodhā ca hotīti .