Oṭṭhaddhalicchavīvatthuvaṇṇanā
Oṭṭhaddhalicchavivatthuvaṇṇanā
361. Addhoṭṭhatāyāti tassa kira uttaroṭṭhaṃ appakatāya tiriyaṃ phāletvā apanītaddhaṃ viya khāyati cattāro dante , dve ca dāṭhā na chādeti , tena naṃ ‘‘ oṭṭhaddho ’’ ti voharanti .
361. Addhoṭṭhatāyāti upaḍḍhoṭṭhatāya .
Tassa kira uttaroṭṭhassa appakatāya tiriyaṃ phāletvā addhamapanītaṃ viya khāyati cattāro dante , dve ca dāṭhā na chādeti , tena naṃ ‘‘ oṭṭhaddho ’’ ti voharati .
Keci pana ‘‘ adho-saddena pāṭhaṃ parikappetvā heṭṭhā oṭṭhassa olambakatāya ‘‘ oṭṭhādho ’’ ti atthaṃ vadanti , tadayuttameva tathā pāṭhassa adissanato , ācariyena
V2.290 ( dī . ni . ṭī .1.361) ca avaṇṇitattā .Ayaṃ
V1.299 kira upāsako saddho pasanno dāyako dānapati buddhamāmako dhammamāmako saṅghamāmako , tenāha purebhattan tiādi .
Ayaṃ kira uposathiko dāyako dānapatiM2.331 saddho pasanno buddhamāmako dhammasaṅghamāmako .
Tenāha ‘‘ purebhattan ’’ tiādi .
Khandhake ,( mahāva .289) mahāparinibbānasutte ( dī . ni .2.161) ca āgatanayena ‘‘ nīlapītādi … pe … tāvatiṃsaparisasappaṭibhāgāyā ’’ ti vuttaṃ .
Ayaṃ pana vesālī bhagavato kāle iddhā ceva vepullappattā ca ahosi .
Tattha hi rājūnameva satta sahassāni , satta satāni , satta ca rājāno ahesuṃ , tathā yuvarājasenāpatibhaṇḍāgārikapabhutīnampi , pāsādakūṭāgāraārāmapokkharaṇiādayopi tapparimāṇāyeva , bahujanā , ākiṇṇamanussā , subhikkhā ca .
Tena vuttaṃ ‘‘ mahatiyā licchaviparisāyā ’’ ti .
Tassa pana kulassa ādibhūtānaṃ yathāvuttānaṃ maṃsapesiyā nibbattadārakānaṃ tāpasena pāyitaṃ yaṃ khīraṃ udaraṃ pavisati , sabbaṃ taṃ maṇibhājanagataṃ viya dissati , carimakabhave bodhisatte kucchigate bodhisattamātu viya udaracchaviyā ativippasannatāya te nicchavī ahesuṃ .
Apare panāhu ‘‘ sibbetvā ṭhapitā viya nesaṃ aññamaññaṃ līnā chavi ahosī ’’ ti .
Evaṃ te nicchavitāya vā līnacchavitāya vā licchavīti paññāyiṃsu , niruttinayena cettha padasiddhi , tabbaṃse uppannā sabbepi licchavayo nāma jātā .
Tenāha ‘‘ licchaviparisāyā ’’ ti , licchavirājūnaṃ , licchavivaṃsabhūtāya vā parisāyāti attho .Mahantaṃ yasaṃ lāti gaṇhātīti mahāli yathā ‘‘ bhaddālī ’’ ti .
Mūlanāman ti mātāpitūhi katanāmaṃ .
362. Sāsane
M1.338 yuttapayuttoti bhāvanaṃ anuyutto .
362. Sāsane yuttapayuttoti bhāvanamanuyutto .
Sabbattha sīhasamānavuttinopi bhagavato parisāya mahatte sati tadajjhāsayānurūpaṃ pavattiyamānāya dhammadesanāya viseso hotīti āha ‘‘ mahantena ussāhena dhammaṃ desessatī ’’ ti .Sabbattha sīhasamānavuttinopi bhagavato parisāya mahante sati tadajjhāsayānurūpaṃ pavattiyamānāya dhammadesanāya viseso hotīti āha ‘‘ mahantena ussāhena dhammaṃ desessatī ’’ ti .
‘‘ Vissāsiko ’’ ti vatvā tamassa vissāsikabhāvaṃ vibhāvetuṃ ‘‘ ayañhī ’’ tiādi vuttaṃ .
Thūlasarīroti vaṭharasarīro .
Therassa khīṇāsavabhāvato ‘‘ ālasiyabhāvo appahīno ’’ ti na vattabbo , vāsanālesaṃ pana upādāya ‘‘ īsakaṃ appahīno viya hotī ’’ ti vuttaṃ .
Na hi sāvakānaṃ buddhānamiva savāsanā kilesā pahīyanti .
‘‘ Vissāsiko ’’ ti vatvā tamassa vissāsikabhāvaṃ vibhāvetuṃ ‘‘ ayañhī ’’ tiādi vuttaṃ .
Therassa khīṇā savassasato ālasiyabhāvo ‘‘ appahīno ’’ ti na vattabbo , vāsanālesaṃ pana upādāyāha ‘‘ īsakaṃ appahīno viya hotī ’’ ti .
Na hi sāvakānaṃ savāsanā kilesā pahīyanti .
Yathāvuttaṃ pāsādameva sandhāya ‘‘ kūṭāgāramahāgehā ’’ ti vuttaṃ .
Pācīnamukhāti pācīnapamukhā .
363. Vineyyajanānurodhena buddhānaṃ pāṭihāriyavijambhanaṃ hotīti vuttaṃ ‘‘ atha kho bhagavā ’’ tiādi , tenevāha ‘‘ saṃsūcitanikkhamano ’’ ti .
Gandhakuṭito nikkhamanavelāyañhi chabbaṇṇā buddharasmiyo āveḷāveḷāyamalāyamalā hutvā savisesā pabhassarā vinicchariṃsu .
363. Vineyyajanānuparodhena
M2.332 buddhānaṃ bhagavantānaṃ paṭihāriyavijambhanaṃ hotīti āha ‘‘ atha kho ’’ tiādi .
Gandhakuṭito nikkhamanavelāyañhi chabbaṇṇā buddharasmiyo āveḷāveḷā yamalāV2.291 yamalā hutvā savisesaṃ pabhassarā vinicchariṃsu .
Tāhi ‘‘ bhagavā nikkhamatī ’’ ti samārocitamiva nikkhamanaṃ sañjāniṃsu .
Tena vuttaṃ ‘‘ saṃsūcitanikkhamano ’’ ti . 364. Tato paran ti ‘‘ hiyyo ’’ ti vuttadivasato anantaraṃ paraṃ purimataraṃ atisayena purimattā .
Iti imesu dvīsu vavatthito yathākkamaṃ purimapurimatarabhāvo .
Evaṃ santepi yadettha ‘‘ purimataran ’’ ti vuttaṃ , tato pabhuti yaṃ
P1.442 yaṃ oraṃ , taṃ taṃ purimaṃ , yaṃ yaṃ paraṃ , taṃ taṃ purimataraṃ , orapārabhāvassa viya purimapurimatarabhāvassa ca apekkhāsiddhito , tenāha ‘‘ tato paṭṭhāyā ’’ tiādi .Mūladivasato paṭṭhāyātiādidivasato paṭṭhāya .
Aggan ti paṭhamaṃ .
Taṃ panettha parā atītā koṭi hotīti āha ‘‘ parakoṭiṃ katvā ’’ ti .
Yaṃ -saddayogena cāyaṃ ‘‘ viharāmī ’’ ti vattamānappayogo , attho pana atītakālavaseneva veditabbo , tenāha ‘‘ vihāsinti vuttaṃ hotī ’’ ti .
Paṭhamavikappe ‘‘ viharāmī ’’ ti padassa ‘‘ yadagge ’’ ti iminā ujukaṃ sambandho dassito , dutiyavikappe pana ‘‘ tīṇi vassānī ’’ ti imināpi .
364.‘‘ Ajjā ’’ ti vuttadivasato atītamanantaraṃ hiyyodivasaṃ purimaṃ nāma , tathā ‘‘ hiyyo ’’ ti vuttadivasato paraṃ purimataraṃ atisayena purimattā .
Iti imesu dvīsu divasesu vavatthito yathākkamaṃ purimapurimatarabhāvo .
Evaṃ santepi yadettha ‘‘ purimataran ’’ ti vuttaṃ , tato pabhuti yaṃ yaṃ oraṃ , taṃ taṃ purimaṃ .
Yaṃ yaṃ paraṃ , taṃ taṃ purimataranti dassento ‘‘ tato paṭṭhāyā ’’ tiādimāha .
Orapārabhāvassa viya , hi disāvidisābhāvassa viya ca purimapurimatarabhāvassa apekkhāsiddhi .
Mūladivasatotiādidivasato .
Aggeti upayogatthe bhummavacanaṃ , upayogavacanassa vā e -kārādesoti dasseti ‘‘ aggan ’’ ti iminā , paṭhamanti attho .
Taṃ panettha parā atītā koṭiyevāti āha ‘‘ parakoṭiṃ katvā ’’ ti .
Yaṃ -saddo paricchede nipāto , tappayogena cāyaṃ ‘‘ viharāmī ’’ ti vattamānapayogo , attho pana atītavasena veditabboti dassetuṃ ‘‘ yāva vihāsin ’’ ti vuttaṃ .
Tassāti divasassa .
Paṭhamavikappe ‘‘ viharāmī ’’ ti imassa ‘‘ yadagge ’’ ti iminā ujukaṃ tāva sambandhitvā pacchā ‘‘ naciraṃ tīṇi vassānī ’’ ti pamāṇavacanaṃ yojetabbaṃ .
Dutiyavikappe pana ‘‘ naciraṃ tīṇi vassānī ’’ ti imehipi kuṭilaṃ sambandho kattabbo .
Naciran ti cetaṃ bhāvanapuṃsakaṃ , accantasaññogaṃ vā .
Tañhi pamāṇato visesetuṃ ‘‘ tīṇi vassānī ’’ ti vadati .
Tenāha ‘‘ naciraṃ vihāsiṃ tīṇiyeva vassānī ’’ ti .
Ayan ti sunakkhatto .
Piyajātikānīti iṭṭhasabhāvāni .
Sātajātikānīti madhurasabhāvāni .
Madhuraṃ viyāti hi ‘‘ madhuran ’’ ti vuccati manoramaṃ yaṃ kiñci .
Piyajātikānīti iṭṭhasabhāvāni .
Sātajātikānīti madhurasabhāvāni .
Madhurasadisatāya hi ‘‘ madhuran ’’ ti manoramaṃ vuccati .
Kāmūpasañhitānīti ārammaṇaṃ karontena kāmena upasaṃhitāni , kāmanīyānīti attho , tenāha ‘‘ kāmassādayuttānī ’’ ti , kāmassādassa yuttāni yogyānīti attho .
Ārammaṇaṃ karontena kāmena upasaṃhitānīti kāmūpasaṃhitāni , kāmanīyāni .
Tenāha ‘‘ kāmassādayuttānī ’’ ti , ārammaṇikena kāmasaṅkhātena assādena saññuttāni , kāmasaṅkhātassa vā assādassa yogyānīti attho .
Sarīrasaṇṭhāneti sarīrabimbe , ādhāre cetaṃ bhummaṃ .
Tasmā saddenāti
M1.339 taṃ nissāyaV1.300 tato uppannena saddenāti attho .
Madhurenāti iṭṭhena .
Sarīrasaṇṭhāneti sarīrabimbe , ādhāre cetaṃ bhummaṃ .
Tasmā saddenāti taṃ nissāya tato uppannena saddenātiM2.333 attho .
Apica vinā pāṭhasesaṃ bhavitabba padeneva sambandhitabbaṃ .
Madhurenāti iṭṭhena sātena .Kaṇṇasakkhaliyan ti kaṇṇapaṭṭikāyaṃ .
Ettāvatāti dibbasotañāṇaparikammassa akathanamattena .
‘‘ Attanā ñātampi na katheti , kiṃ imassa sāsane adhiṭṭhānenā ’’ ti kujjhanto bhagavati āghātaṃ bandhitvā , saha kujjhaneneva cesa jhānābhiññā parihāyi .
Ettāvatāti dibbasotañāṇassa parikammākathanamattena .
‘‘ Attanā ñātampi na katheti , kimassa sāsane adhiṭṭhānenā ’’ ti kujjhanto āghātaṃ bandhitvā saha kujjhaneneva jhānābhiññāhi parihāyi .
Cintesīti ‘‘ kasmā nu kho so mayhaṃ taṃ parikammaṃ na kathesī ’’ ti
V2.292 parivicārento ayoniso ummujjanavasena cintesi .Cintesīti ‘‘ kasmā nu kho mayhaṃ taṃ parikammaṃ na kathesī ’’ ti parivitakkento ayoniso ummujjanavasena cintesi .
Anukkamenāti pāthikasutte āgatanayena
P1.443 taṃ taṃ ayuttameva cintento , bhāsanto , karonto ca anukkamena .Bhagavati baddhāghātatāya sāsane patiṭṭhaṃ alabhanto gihibhāvaṃ patvā .
Ekaṃsabhāvitasamādhivaṇṇanā
Anukkamenāti pāthikasutte ,( dī . ni .3.3 ādayo ) mahāsīhanādasutte ( dī . ni .1.381) ca āgatanayena taṃ taṃ ayuttameva cintento , bhāsanto , karonto ca anukkamena bhagavati baddhāghātatāya sāsane patiṭṭhaṃ alabhanto gihibhāvaṃ patvā tamatthaṃ katheti .
Ekaṃsabhāvitasamādhivaṇṇanā
366-371.
366-371.
Ekaṃsāyāti tadattheyeva catutthī , tasmā ekaṃsatthanti attho .
Aṃsa -saddo cettha koṭṭhāsapariyāyo , so ca adhikārato dibbarūpadassanadibbasaddassavanavasena veditabboti āha ‘‘ ekakoṭṭhāsāyā ’’ tiādi .
Ekaṃsāyāti tadatthe catutthīvacanaṃ , ekaṃsatthanti attho .
Aṃsa saddo cettha koṭṭhāsapariyāyo , so ca adhikārato dibbarūpadassanadibbasaddasavanavasena veditabboti āha ‘‘ ekakoṭṭhāsāyā ’’ tiādi .
Vā -saddo cettha vikappane ekaṃsassevādhippetattā .
Anudisāyāti puratthimadakkhiṇādibhedāya catubbidhāya anudisāya .
Anudisāyāti puratthimadakkhiṇādibhedāya catubbidhāya anudisāya .
Ubhayakoṭṭhāsāyāti dibbarūpadassanatthāya , dibbasaddassavanatthāya ca .
Bhāvitoti yathā dibbacakkhuñāṇaṃ , dibbasotañāṇañca samadhigataṃ hoti , evaṃ bhāvito .
Tayidaṃ visuṃ visuṃ parikammakaraṇena ijjhantīsu vattabbaṃ natthi , ekajjhaṃ ijjhantīsupi kameneva kiccasiddhi ekajjhaṃ kiccasiddhiyā asambhavato .
Pāḷiyampi ekassa ubhayasamatthatāsandassanatthameva ‘‘ dibbānañca rūpānaṃ dassanāya , dibbānañca saddānaṃ savanāyā ’’ ti vuttaṃ , na ekajjhaṃ kiccasiddhisambhavato .
Ubhayakoṭṭhāsāyāti dibbarūpadassanatthaṃ , dibbasaddasavanatthañca .
Bhāvitoti yathā dibbacakkhuñāṇaṃ , dibbasotañāṇañca samadhigataṃ hoti , evaṃ bhāvito .
Tayidaṃ visuṃ visuṃ parikammakaraṇena ijjhantīsu vattabbaṃ natthi , ekajjhaṃ ijjhantīsupi kameneva kiccasiddhi bhavati ekajjhaṃ kiccasiddhiyā asambhavato .
Pāḷiyampi hi ‘‘ dibbānañca rūpānaṃ dassanāya , dibbānañca saddānaṃ savanāyā ’’ ti idaṃ ekassa ubhayasamatthatāsandassanameva , na ekajjhaṃ kiccasiddhisambhavasandassanaṃ .
‘‘ Ekaṃsabhāvito samādhihetū ’’ ti iminā sunakkhatto dibbacakkhuñāṇāya eva parikammassa katattā vijjamānampi dibbasaddaṃ nāssossīti dasseti .
‘‘ Ekaṃsabhāvito samādhi hetū ’’ ti iminā sunakkhatto dibbacakkhuñāṇāya eva parikammassa katattā vijjamānampi dibbasaddaṃ nāssosīti dasseti .
Apaṇṇakan ti avirajjhanakaṃ , anavajjanti vā attho .
Apaṇṇakan ti avirajjhanakaṃ , anavajjanti vā attho .
372.‘‘ Samādhi eva ’’ bhāvetabbaṭṭhena samādhibhāvanā .
‘‘ Dibbasotañāṇaṃ seṭṭhan ’’ ti maññamānenāpi mahālinā dibbacakkhuñāṇampi tena saha gahetvā ‘‘ etāsaṃ nūna bhante ’’ tiādinā pucchitanti ‘‘ ubhayaṃsabhāvitānaṃ samādhīnanti attho ’’ ti vuttaṃ .
372. Dibbacakkhuñāṇato dibbasotañāṇameva seṭṭhanti maññamāno mahāli etamatthaṃ pucchatīti āha ‘‘ idaṃ dibbasotena … pe … maññe ’’ ti .
Bāhirā
P1.444 etā samādhibhāvanā aniyyānikattā .
Tā hi ito bāhirakānampi ijjhanti .
Na ajjhattikā bhagavato sāmukkaṃsikabhāvenaM1.340 appaveditattā .
Apaṇṇakanti avirajjhanakaṃ , anavajjaṃ vā .
Samādhiyeva bhāvetabbaṭṭhena samādhibhāvanāM2.334 .
‘‘ Dibbasotañāṇaṃ seṭṭhan ’’ ti maññamānena ca tena dibbacakkhuñāṇampi dibbasoteneva saha gahetvā ‘‘ etāsaṃ nūna bhante ’’ tiādinā puthuvacanena pucchitanti dassetuṃ ‘‘ ubhayaṃsabhāvitānaṃ samādhīnan ’’ ti vuttaṃ .Yadatthan ti yesaṃ atthāya .
Teti te ariyaphaladhamme .
Te hi sacchikātabbāti .
Bāhirā etā samādhibhāvanā aniyyānikattā .
Tā hi ito bāhirakānampi ijjhanti .
Na ajjhattikā bhagavatā sāmukkaṃsikabhāvena appaveditattā .
Na hi te saccāni viya sāmukkaṃsikā .
Yadatthan ti yesaṃ atthāya , abhedepi bhedavacanametaṃ , yassa vā visesanabhūtassa atthāya .
Teti ariyaphaladhamme .
‘‘ Tan ’’ tipi adhunā pāṭho .
Te hi sacchikātabbā ,‘‘ atthi kho mahāli aññeva dhammā … pe … yesaṃ sacchikiriyāhetu bhikkhū mayi brahmacariyaṃ carantī ’’ ti sacchikātabbadhammā ca idha vuttā .