Paṭhamajjhānakathāvaṇṇanā
Paṭhamajjhānakathāvaṇṇanā
226.‘‘ Cittaṃ
P1.341 samādhiyatī ’’ ti etena upacāravasenapi appanāvasenapi cittassa samādhānaṃ kathitaṃ .
Evaṃ sante ‘‘ so vivicceva kāmehī ’’ tiādikā desanā kimatthiyāti āha ‘‘ so vivicceva kāmehi … pe … vuttan ’’ ti .
Tattha uparivisesadassanatthan ti paṭhamajjhānādiuparivattabbavisesadassanatthaṃ .
Na hi upacārasamādhisamadhigamena vinā paṭhamajjhānādiviseso samadhigantuṃ sakkā .
Pāmojjuppādādīhi kāraṇaparamparā dutiyajjhānādisamadhigamepi icchitabbāva paṭipadāñāṇadassanavisuddhi viya dutiyamaggādisamadhigameti daṭṭhabbaṃ .
Tassa samādhinoti ‘‘ sukhino cittaṃ samādhiyatī ’’ ti evaṃ sādhāraṇavasena vutto yo appanālakkhaṇo , tassa samādhino .
Pabhedadassanatthan ti dutiyajjhānādivibhāgassa ceva abhiññādivibhāgassa ca pabhedadassanatthaṃ .
226. Yadevaṃ ‘‘ sukhino cittaṃ samādhiyatī ’’ ti eteneva upacāravasenapi appanāvasenapi cittassa samādhānaṃ kathitaṃ siyā , evaṃ sante ‘‘ so vivicceva kāmehī ’’ tiādikā desanā kimatthiyāti codanāya ‘‘ so vivicceva … pe … vuttanti veditabban ’’ ti vuttaṃ .
Tattha ‘‘ samāhite ’’ ti padadvayaṃ ‘‘ dassanatthaṃ vuttan ’’ ti imehi sambandhitvā samāhitattā tathā dassanatthaṃ vuttanti adhippāyo veditabbo .
Uparivisesadassanatthan ti upacārasamādhito , paṭhamajjhānādisamādhito ca upari pattabbassa paṭhamadutiyajjhānādivisesassa dassanatthaṃ .
Upacārasamādhisamadhigameneva hi paṭhamajjhānādiviseso samadhigantuṃ sakkā , na pana tena vinā , dutiyajjhānādisamadhigamepi pāmojjuppādādikāraṇaparamparā icchitabbā , dutiyamaggādisamadhigame paṭipadāñāṇadassanavisuddhi viyāti daṭṭhabbaṃ .
Appanāsamādhināti paṭhamajjhānādiappanāsamādhinā .
Tassa samādhinoti yo appanālakkhaṇo samādhi ‘‘ sukhino cittaṃ samādhiyatī ’’ ti sabbasādhāraṇavasena vutto , tassa samādhino .
Pabhedadassanatthan ti dutiyajjhānādivibhāgassa ceva paṭhamābhiññādivibhāgassa ca pabhedadassanatthaṃ .Karo vuccati pupphasambhavaṃ gabbhāsaye karīyatīti katvā , karato jāto kāyo karajakāyo , tadupasanissayo catusantatirūpasamudāyo .
Kāmaṃ nāmakāyopi vivekajena pītisukhena tathāladdhupakāro ,‘‘ abhisandetī ’’ tiādivacanato pana rūpakāyo idhādhippetoti āha ‘‘ imaṃ karajakāyan ’’ ti .
Karajakāyan ti catusantatirūpasamudāyabhūtaṃ cātumahābhūtikakāyaṃ .
So hi gabbhāsaye karīyatīti katvā karasaṅkhātato pupphasambhavato jātattā karajoti vuccati .
Karoti hi mātu soṇitasaṅkhātapupphassa , pitu sukkasaṅkhātasambhavassa ca nāmaṃ , tato jāto pana aṇḍajajalābujavasena gabbhaseyyakakāyova .
Kāmaṃ opapātikādīnampi hetusampannānaṃ yathāvuttasamādhisamadhigamo sambhavati , tathāpi yebhuyyattā , pākaṭattā ca sveva kāyo vuttoti .
Karoti putte nibbattetīti karo , sukkasoṇitaṃ , karena jāto karajo tipi vadanti .
Nanu ca nāmakāyopi vivekajena pītisukhena tathā laddhūpakārova siyā , atha kasmā yathāvutto rūpakāyova idha gahitoti ?
Saddantarābhisambandhena adhigatattā .
‘‘ Abhisandetī ’’ tiādisaddantarābhisambandhato hi rūpakāyo
M2.136 eva idha bhagavatā vuttoti adhigamīyati tasseva abhisandanādikiriyāyogyattāti .Abhisandetīti abhisandanaṃ karoti .
Taṃ pana jhānamayena pītisukhena karajakāyassa tintabhāvāpādanaṃ , sabbatthakameva lūkhabhāvāpanayananti āha ‘‘ temetī ’’ tiādi , tayidaṃ abhisandanaṃ atthato yathāvuttapītisukhasamuṭṭhānehi paṇītarūpehi kāyassa parippharaṇaṃ daṭṭhabbaṃ .
Abhisandetīti abhisandanaṃ karoti , so
V2.118 imameva kāyaṃ vivekajena pītisukhenāti hi bhedavasena , samudāyāvayavavasena ca parikappanāmattasiddhā hetukiriyā ettha labbhati , abhisandanaṃ panetaṃ jhānamayena pītisukhena karajakāyassa tintabhāvāpādanaṃ , sabbatthakameva ca lūkhabhāvassāpanayananti āha ‘‘ temeti snehetī ’’ ti , avassutabhāvaṃ , allabhāvañca karotīti attho .
Atthato pana abhisandanaṃ nāma yathāvuttapītisukhasamuṭṭhānehi paṇītarūpehi kāyassa parippharaṇaṃ daṭṭhabbaṃ .
Tenevāha ‘‘ sabbattha pavattapīti sukhaṃ karotī ’’ ti .
Taṃsamuṭṭhānarūpapharaṇavaseneva hi sabbattha pavattapītisukhatā .‘‘ Parisandetī ’’ tiādīsupi eseva nayo .
Parisandetītiādīsupi eseva nayo .
Sabbaṃ etassa atthīti sabbavā , tassa sabbāvato .
Avayavāvayavisambandhe avayavini sāmivacananti
M1.263 avayavīvisayo sabba -saddo , tasmā vuttaṃ ‘‘ sabbakoṭṭhāsavato ’’ ti .
Bhastaṃ nāma cammapasibbakaṃ .Aphuṭaṃ
P1.342 nāma na hoti yattha yattha kammajarūpaṃ , tattha tattha cittajarūpassa abhibyāpanato .
Tenāha ‘‘ upādinnakasantatī ’’ tiādi .
Parippharatīti suddhakiriyāpadaṃ .
Tena vuttaṃ ‘‘ samantato phusatī ’’ ti , so imameva kāyaṃ vivekajena pītisukhena samantato phuṭṭho bhavatīti attho .
Phusanakiriyāyevettha upapannā , na byāpanakiriyā bhikkhusseva suddhakattubhāvato .Sabbaṃ etassa atthīti sabbavā yathā ‘‘ guṇavā ’’ ti , tassa sabbavato ,‘‘ avayavāvayavīsambandhe avayavini sāmivacanan ’’ ti saddalakkhaṇena panetassa ‘‘ kiñcī ’’ ti avayavena sambajjhanato avayavīvisayoyevesa sabbasaddoti mantvā chavimaṃsādikoṭṭhāsasaṅkhātena avayavena avayavībhāvaṃ dassento āha ‘‘ sabbakoṭṭhāsavato kāyassā ’’ ti .
‘‘ Kiñcī ’’ ti etassa ‘‘ upā … pe … ṭhānan ’’ ti atthavacanaṃ .
Upādinnakasantatipavattiṭṭhāneti kammajarūpasantatiyā pavattiṭṭhāne aphuṭaṃ nāma na hotīti sambandho .
Chavimaṃsalohitānugatan ti chavimaṃsalohitādikammajarūpamanugataṃ .
Yattha yattha kammajarūpaṃ , tattha tattha cittajarūpassāpi byāpanato tena tassa kāyassa phuṭabhāvaṃ sandhāya ‘‘ aphuṭaṃ nāma na hotī ’’ ti vuttaṃ .
227. Chekoti
V1.233 kusalo .
Taṃ panassa kosallaṃ nhāniyacuṇṇānaṃ sannane piṇḍīkaraṇe ca samatthatāvasena veditabbanti āha ‘‘ paṭibalo ’’ tiādi .
227. Chekoti kusalo , taṃ pana kosallaṃ ‘‘ kaṃsathāle nhāniyacuṇṇāni ākiritvā ’’ tiādisaddantarasannidhānato , pakaraṇato ca nhāniyacuṇṇānaṃ karaṇe , payojane , piṇḍane ca samatthatāvasena veditabbanti dasseti ‘‘ paṭibalo ’’ tiādinā .Kaṃsa -saddo ‘‘ mahatiyā kaṃsapātiyā ’’ tiādīsu suvaṇṇe āgato .
‘‘ Kaṃso upahato yathā ’’ tiādīsu ( dha . pa .134) kittimalohe , katthaci paṇṇattimatte ‘‘ upakaṃso nāma rājāpi mahākaṃsassa atrajo ’’ tiādi ,[ jā . aṭṭha .4.10 ghaṭapaṇḍitajātakavaṇṇanāyaṃ ( atthato samānaṃ )] idha pana yattha katthaci loheti āha ‘‘ yena kenaci lohena katabhājane ’’ ti .
Kaṃsa saddo pana ‘‘ mahatiyā kaṃsapātiyā ’’ tiādīsu
M2.137 ( ma . ni .1.61) suvaṇṇe āgato ,‘‘ kaṃso upahato yathā ’’ tiādīsu ( dha . pa .134) kittimalohe ,‘‘ upakaṃso nāma rājā mahākaṃsassa atrajo ’’ tiādīsu [ jā . aṭṭha .4.10.164( atthato samānaṃ )] paṇṇattimatte .
Idha pana yattha katthaci loheti āha ‘‘ yena kenaci lohena katabhājane ’’ ti .
Nanu upamākaraṇamattamevidaṃ , atha kasmā kaṃsathālakassa savisesassa gahaṇaṃ katanti anuyogaṃ pariharati ‘‘ mattikābhājanan ’’ tiādinā .‘‘ Sandentassā ’’ ti parimaddetvā piṇḍaṃ karontasseva bhijjati , na pana sandanakkhamaṃ hoti , anādaralakkhaṇe cetaṃ sāmivacanaṃ .
Kiriyantarassa pavattanakkhaṇeyeva kiriyantarassa pavattanañhi anādaralakkhaṇaṃ .
‘‘ Paripphosakaṃ paripphosakan ’’ ti idaṃ bhāvanapuṃsakanti
V2.119 dasseti ‘‘ siñcitvā siñcitvā ’’ ti iminā .
Phusasaddo cettha parisiñcane yathā taṃ vātavuṭṭhisamaye ‘‘ devo ca thokaṃ thokaṃ phusāyatī ’’ ti ,( pāci .362) tasmā tato tato nhāniyacuṇṇato upari udakena byāpanakaraṇavasena parisiñcitvā parisiñcitvāti attho .
Anupasaggopi hi saddo saupasaggo viya pakaraṇādhigatassa atthassa dīpako ,‘‘ siñcitvā siñcitvā ’’ ti pana vacanaṃ ‘‘ paripphosakaṃ paripphosakan ’’ ti etassa ‘‘ sandeyyā ’’ ti ettha visesanabhāvaviññāpanatthaṃ .
Evamīdisesu .‘‘ Sandeyyā ’’ ti ettha sanda-saddo piṇḍakaraṇeti vuttaṃ ‘‘ piṇḍaṃ kareyyā ’’ ti .
Snehānugatāti udakasinehena anupavisanavasena gatā upagatā .
Snehaparetāti udakasinehena parito gatā samantato phuṭṭhā , tato eva santarabāhirā phuṭṭhā sinehena , etena sabbaso udakena temitabhāvamāha .
Anugatāti anupavisanavasena gatā upagatā .
Pariggahitāti parito gahitā samantato phuṭṭhā .
Antaro ca bāhiro ca padeso , tehi saha pavattatīti santarabāhirā , nhāniyapiṇḍi ,‘‘ samantarabāhirā ’’ tipi pāṭho , ma-kāro padasandhivasena āgamo .
Yathāvuttena pariggahitatākāraṇeneva santarabāhiro nhāniyapiṇḍi phuṭā udakasnehenāti āha ‘‘ sabbatthakameva udakasinehena phuṭā ’’ ti .
Sabbattha pavattanaṃ sabbatthakaṃ , bhāvanapuṃsakañcetaṃ , sabbapadese hutvā eva phuṭāti attho .
‘‘ Santarabāhirā phuṭā ’’ ti ca iminā nhāniyapiṇḍiyā sabbaso udakena temitabhāvamāha ,‘‘ na ca paggharaṇī ’’ ti pana iminā tintāyapi tāya ghanathaddhabhāvaṃ .
‘‘ Na ca paggharaṇī ’’ ti etena tintassapi tassa ghanathaddhabhāvaṃ vadati .
Tenāha ‘‘ na ca binduṃ bindun ’’ tiādi .
Tenāha ‘‘ na ca binduṃ bindun ’’ tiādi .
Udakassa phusitaṃ phusitaṃ ,
M2.138 na ca paggharaṇī sūdanīti attho ,‘‘ binduṃ udakaṃ ’’ tipi katthaci pāṭho , udakasaṅkhātaṃ bindunti tassattho .
Bindusaddo hi ‘‘ byālambambudharabindū ’’ tiādīsu viya dhārāvayave .
Evaṃ pana apaggharaṇato hatthenapi dvīhipi tīhipi aṅgulehi gahetuṃ , ovaṭṭikāya vā kātuṃ sakkā .
Yadi hi sā paggharaṇī assa , evaṃ sati snehavigamanena sukkhattā thaddhā hutvā tathā gahetuṃ , kātuṃ vā na sakkāti vuttaṃ hoti .
Ovaṭṭikāyāti parivaṭṭulavasena , guḷikāvasena sā piṇḍi kātuṃ sakkāti attho .