Issues
Select Version
(DN) Sīlakkhandhavaggaṭṭhakathā
(DN) Sīlakkhandhavaggaṭṭhakathā

Dvelakkhaṇadassanavaṇṇanā

Author: _System_commentary_ @ Administrator

Dvelakkhaṇadassanavaṇṇanā

287. Na sakkoti saṅkucite iriyāpathe anavasesato tesaṃ dubbibhāvanato . 287.‘‘ Nisinnānan ’’ tiādi anādare sāmivacanaṃ , visesanaṃ vā . Saṅkucite iriyāpathe anavasesato lakkhaṇānaṃ dubbibhāvanato ‘‘ na sakkotī ’’ ti vuttaṃ , tathā suvibhāvanato pana ‘‘ sakkotī ’’ ti . Pariyesanasukhatthameva tadāciṇṇatā daṭṭhabbā . Tenāti duvidhenapi kāraṇena .
Gavesīti ñāṇena pariyesanamakāsi . Gavesīti ñāṇena pariyesanamakāsi . Gaṇayantoti ñāṇeneva saṅkalayanto . Samānayīti sammā ānayi samāhari .
Samānayīti ñāṇena saṅkalento sammā ānayi samāhari .
‘‘ Kaṅkhatī ’’ ti padassa ākaṅkhatīti ayamatthoti āha ‘‘ aho vata passeyyanti patthanaṃ uppādetī ’’ ti . Kicchatīti kilamati . ‘‘ Kaṅkhatī ’’ ti padassa pubbe āsisanatthataṃ vatvā idānissa saṃsayatthatameva vikappantaravasena dassento ‘‘ kaṅkhāya vā dubbalā vimati vuttā ’’ ti āha . Tīhi dhammehīti tippakārehi saṃsayadhammehi . Kālusiyabhāvoti appasannatāya hetubhūto āvilabhāvo . ‘‘ Kaṅkhatī ’’ ti padassa ākaṅkhatīti atthoti āha ‘‘ aho vatā ’’ tiādi . Anupasaggampi hi padaṃ katthaci saupasaggamiva atthavisesavācakaṃ yathā ‘‘ gotrabhū ’’ ti .
Yasmā bhagavato kosohitaṃ sabbabuddhānaṃ āveṇikaṃ aññehi asādhāraṇaṃ vatthaguyhaṃ suvisuddhakañcanamaṇḍalasannikāsaṃ , attano saṇṭhānasannivesasundaratāyaP1.404 ājāneyyagandhahatthino varaṅgaparamacārubhāvaṃ , vikasamānatapaniyāravindasamujjalakesarāvattavilāsaṃ , sañjhāpabhānurañjitajalavanantarābhilakkhitasampuṇṇacandamaṇḍalasobhañca attano siriyā abhibhuyya virājati , yaṃ bāhirabbhantaramalehi anupakkiliṭṭhatāya , cirakālaṃ suparicitabrahmacariyādhikāratāya , susaṇṭhitasaṇṭhānasampattiyā caM1.310 , kopīnampi santaṃ akopīnameva , tasmā vuttaṃ ‘‘ bhagavato hī ’’ tiādi . Pahūtabhāvan ti puthulabhāvaṃ . Ettheva hi tassa saṃsayo , tanumudusukumāratādīsu panassa guṇesu vicāraṇā eva nāhosi . Tato tato sarīrappadesato . Kicchatīti kilamati . Tenāha ‘‘ na sakkoti daṭṭhun ’’ ti .
Tāyāti ‘‘ vicinanto kicchatī ’’ ti vuttāya vicikicchāya . Tatoti sanniṭṭhānaṃ agamanato .
Evaṃ ‘‘ kaṅkhatī ’’ ti padassa āsisanatthataṃ dassetvā idāni saṃsayatthataṃ dassento ‘‘ kaṅkhāya vā ’’ tiādimāha . Tattha kaṅkhāyāti ‘‘ kaṅkhatī ’’ ti padena vuttāya kaṅkhāya . Asatvapadhānañhi ākhyātikaṃ . Esa nayo sesesupi . Avatthāpabhedagatā vimati eva ‘‘ tīhi dhammehī ’’ ti vuttā , tippakārehi saṃsayadhammehīti attho . Kālusiyabhāvoti appasannatāya hetubhūto āvilabhāvo .
VatthikosenātiM2.276V2.239 nābhiyā adhobhāgasaṅkhāte vatthimhi jātena liṅgapasibbakena . ‘‘ Aṇḍakoso ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.152,189;2.27; a . ni .7.71; pārā .11) viya hi kosasaddo pariveṭhakapasibbake vattati . Vatthena guhitabbattā vatthaguyhaṃ . Yasmā bhagavato kosohitaṃ vatthaguyhaṃ sabbabuddhāveṇikaṃ aññehi asādhāraṇaṃ suvisuddhakañcanamaṇḍalasannibhaṃ , attano saṇṭhānasannivesasundaratāya ājāneyyagandhahatthino varaṅgaparamacārubhāvaṃ , vikasamānatapaniyāravindasamujjalakesarāvattavilāsaṃ , sañjhāpabhānurañjitajalavanantarābhilakkhitasampuṇṇacandamaṇḍalasobhañca attano siriyā abhibhuyya virājati , yaṃ bāhirabbhantaramalehi anupakkiliṭṭhatāya , cirakālaparicitabrahmacariyādhikāratāya , saṇṭhitasaṇṭhānasampattiyā ca kopīnampi samānaṃ akopīnameva jātaṃ . Tena vuttaṃ ‘‘ bhagavato hī ’’ tiādi . Varavāraṇassevāti varagandhahatthino iva . Pahūtabhāvan ti puthulabhāvaṃ . Ettheva hi tassa saṃsayo . Tanumudusukumārādīsu panassa guṇesu vicāraṇā eva nāhosi .
288.‘‘ Tathārūpan ’’ ti idaṃ samāsapadanti āha ‘‘ taṃrūpan ’’ ti .
Etthāti yathā ambaṭṭho kosohitaṃ vatthaguyhamaddassa , tathā iddhābhisaṅkhāramabhisaṅkharaṇe . Iminā hi ‘‘ tathārūpaṃ iddhābhisaṅkhāraṃ abhisaṅkharī ’’ tiādipāḷiparāmasanaṃ , ato cettha saha iddhābhisaṅkhāranayena vatthaguyhadassanakāraṇaṃ milindapañhāpāṭhena ( mi . pa .3.3) vibhāvitaṃ hoti . Keci pana ‘‘ vatthaguyhadassane ’’ ti parāmasanti , tadayuttameva . Na hi taṃ pāḷiyaṃ , aṭṭhakathāyañca atthi , yaṃ evaṃ parāmasitabbaṃ siyā , iddhābhisaṅkhāranayo ca avibhāvito hoti . Kimettha aññena vattabbaṃ catupaṭisambhidāpattena chaḷabhiññena vādīvarena bhadantanāgasenattherena vuttanayeneva sampaṭicchitabbattā .
288. Hirikaraṇokāsan ti hiriyitabbaṭṭhānaṃ . Hirī karīyate etthāti hirikaraṇaṃ , tadeva okāso tathā , hiriyitabbaṭṭhānaṃ . Uttarassāti suttanipāte āgatassa uttaramāṇavassa ( ma . ni .2.384). Sabbesampi cetesaṃ vatthu suttanipātato gahetabbaṃ .
Chāyan ti paṭibimbaṃ . Kathaṃ dassesi , kīdisaṃ vāti āha ‘‘ iddhiyā ’’ tiādi . Chāyārūpakamattan ti bhagavato paṭibimbarūpakameva , na pakativatthaguyhaṃ , tañca buddhasantānato vinimuttattā rūpakamattaṃ bhagavatā sadisavaṇṇasaṇṭhānāvayavaṃ iddhimayaṃ bimbakameva hoti , evañca katvā appakatthena ka-kārena visesitavacanaṃ upapannaṃ hoti . Chāyārūpakamattaṃ iddhiyā abhisaṅkharitvā dassesīti sambandho . ‘‘ Taṃ pana dassento bhagavā yathā attano buddharūpaṃ naM2.277 dissati , tathā katvā dassetī ’’ ti ( dī . ni . ṭī .1.288) ācariyā vadanti . Tadetaṃ bhadantanāgasenattherena vuttena iddhābhisaṅkhatachāyārūpakamattadassanavacanena saṃsandati ceva sameti ca yathāV2.240 taṃ ‘‘ khīrena khīraṃ , gaṅgodakena yamunodakan ’’ ti daṭṭhabbaṃ . Tathāvacaneneva hi sesabuddharūpassa taṅkhaṇe adassitabhāvo atthato āpanno hoti . Nivāsananivatthatādivacanena panettha buddhasantānato vinimuttassapi chāyārūpakassa nivāsanādiabahigatabhāvo dassito , na ca codetabbaṃ ‘‘ kathaṃ nivāsanādiantaragataṃ chāyārūpakaṃ bhagavā dasseti , kathañca ambaṭṭho passatī ’’ ti . Acinteyyo hi iddhivisayoti .
Chāyan ti paṭibimbaṃ . Chāyaṃ diṭṭheti chāyāya diṭṭhāya . Etan ti chāyārūpakaṃ .
Kathaṃ kīdisanti āha ‘‘ iddhiyā ’’ tiādi . Chāyārūpakamattan ti bhagavato paṭibimbarūpaṃ . Tañca kho buddhasantānato vinimuttattā rūpakamattaṃ bhagavato sarīravaṇṇasaṇṭhānāvayavaṃ iddhimayaṃ bimbakamattaṃ . Taṃ pana rūpakamattaṃ dassento bhagavā yathā attano buddharūpaṃ na dissati , tathā katvā dasseti .
Bujjhanake sati jīvitanimittampi hadayamaṃsaṃ dasseyyāti adhippāyo .
Ninnetvāti nīharitvā . Ayameva vā pāṭho . Kallosīti vissajjane tvaṃ kusalo cheko asi , yathāvutto vā vissajjanāmaggo upapanno yutto asīti attho . ‘‘ Kusalo ’’ ti keci paṭhanti , ayuttametaṃ . Milindapañhe hi sabbattha vissajjanāvasāne ‘‘ kallo ’’ icceva diṭṭhoti .
Kallosīti pucchāvissajjane kusalo cheko asi .
Ninnetvāti nīharitvā . Ninnāmetvāti mukhato nīharaṇavasena kaṇṇasotādiabhimukhaṃ paṇāmetvā , adhippāyameva dassetuṃ ‘‘ nīharitvā ’’ ti vuttaṃ . Kathinasūciṃ viyāti ghanasukhumabhāvāpādanena kakkhaḷasūcimiva katvā . Tathākaraṇenāti kathinasūciṃ viya karaṇena . Etthāti pahūtajivhāya . Mudubhāvo , dīghabhāvo , tanubhāvo ca dassito amuduno ghanasukhumabhāvāpādanatthamasakkuṇeyyattāti ācariyena ( dī . ni . ṭī .1.288) vuttaṃ . Tatrāyamadhippāyo – yasmā mudumeva ghanasukhumabhāvāpādanatthaṃ sakkoti , tasmā tathākaraṇena mudubhāvo dassito aggi viya dhūmena . Yasmā ca muduyeva ghanasukhumabhāvāpajjanena dīghagāmi , tasmā kaṇṇasotānumasanena dīghabhāvo dassito . Yasmā pana mudu eva ghanasukhumabhāvāpajjanena tanu hoti , tasmā nāsikāsotānumasanena tanubhāvo dassitoti . Aputhulassa tathāpaṭicchādanatthamasakkuṇeyyattā nalāṭacchādanena puthulabhāvo dassito .
Tathākaraṇenāti kathinasūciṃ viya karaṇena . Etthāti pahūtajivhāya . Mudubhāvo pakāsito amuduno ghanasukhumabhāvāpādanatthaṃ asakkuṇeyyattā dīghabhāvo , tanubhāvo cāti daṭṭhabbaṃ .
289. Patthento hutvā udikkhantoti yojetabbaṃ .
290. MūlavacanaṃM2.278 kathā . Paṭivacanaṃ sallāpo .
291.‘‘ Uddhumātakan ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .5.242; visuddhi .1.102) viya ka-saddo jigucchanatthoti vuttaṃ ‘‘ tameva jigucchanto ’’ ti .
Tamevāti paṇḍitabhāvameva , ambaṭṭhamevātipi attho . Ambaṭṭhañhi sandhāya evamāha . Tathā hi pāḷiyaṃ vuttaṃ ‘‘ evaṃ … pe … ambaṭṭhaṃ māṇavaṃ etadavocā ’’ ti . Kāmañca ambaṭṭhaṃ sandhāya evaṃ vuttaṃ , nāmagottavasena pana aniyamaṃ katvā garahanto puthuvacanena vadatīti veditabbaṃ .
291.‘‘ Atthacarakenā ’’ tiV1.275 iminā byatirekamukhena anatthacarakataṃyeva vibhāveti . Na aññatrāti na aññasmiṃ sugatiyanti attho . ‘‘ Yadeva kho tvan ’’ ti etassa aniyamavacanassa ‘‘ evarūpenā ’’ ti idaṃ niyamavacananti dasseti ‘‘ yādiso ’’ tiādinā . BhāvenabhāvalakkhaṇeV2.241 bhummavacanatthe karaṇavacananti vuttaṃ ‘‘ edise atthacarake ’’ ti . Na aññatrāti na aññattha sugatiyaṃ . Ettha pana ‘‘ atthacarakenā ’’ ti iminā byatirekamukhena anatthacarakataṃyeva vibhāvetīti daṭṭhabbaṃ .
UpanetvāP1.405 upanetvāti taṃ taṃ dosaṃ upanetvā upanetvā , tenāha ‘‘ suṭṭhudāsādibhāvaṃ āropetvā ’’ ti . ‘‘ Upaneyya upaneyyā ’’ ti idaṃ tvādyantaṃ vicchāvacananti āha ‘‘ brāhmaṇo kho panā ’’ tiādi . Evaṃ upanetvā upanetvāti taṃ taṃ dosaṃ upanīya upanīya . Tenāha ‘‘ suṭṭhu dāsādibhāvaṃ āropetvā ’’ ti .
Pātesīti pavaṭṭanavasena pātesi . Pātesīti pavaṭṭanavasena pātesi . Yañca agamāsi , tampi assa tathāgamanasaṅkhātaṃ ṭhānaṃ acchinditvāti yojanā .