150. RājagahetiV1.184M1.208P1.268 ettha duggajanapadaṭṭhānavisesasampadādiyogato padhānabhāvena rājūhi gahitanti rājagahan ti āha ‘‘ mandhātu … pe … vuccatī ’’ ti . Tattha mahāgovindena mahāsattena pariggahitaṃ reṇuādīhi rājūhi pariggahitameva hotīti mahāgovindaggahaṇaṃ . Mahāgovindoti mahānubhāvo eko purātano rājāti keci . Pariggahitattāti rājadhānībhāvena pariggahitattā . Pakāreti nagaramāpanena raññā kāritasabbagehattā rājagahaṃ , gijjhakūṭādīhi parikkhittattā pabbatarājehi parikkhittagehasadisantipi rājagahaṃ , sampannabhavanatāya rājamānaṃ gehanti pi rājagahaṃ , saṃvihitārakkhatāya anatthāvahabhāvena upagatānaṃ paṭirājūnaṃ gahaṃ gehabhūtantipi rājagahaṃ , rājūhi disvā sammā patiṭṭhāpitattā tesaṃ gahaṃ gehabhūtantipi rājagahaṃ , ārāmarāmaṇeyyakādīhi rājate , nivāsasukhatādinā sattehi mamattavasena gayhati , pariggayhatīti vā rājagahan ti edise pakāre so padeso ṭhānavisesabhāvena uḷārasattaparibhogoti āha ‘‘ taṃ panetan ’’ tiādi . Tesan ti yakkhānaṃ . Vasanavanan ti āpānabhūmibhūtaṃ upavanaṃ . 150. IdāniV2.1M2.1 sāmaññaphalasuttassa saṃvaṇṇanākkamo anuppattoti dassetuṃ ‘‘ evaṃ … pe … suttan ’’ tiādimāha . Tattha anupubbapadavaṇṇanāti anukkamena padavaṇṇanā , padaṃ padaṃ pati anukkamena vaṇṇanāti vuttaṃ hoti . Pubbe vuttañhi , uttānaṃ vā padamaññatra vaṇṇanāpi ‘‘ anupubbapadavaṇṇanā ’’ tveva vuccati . Evañca katvā ‘‘ apubbapadavaṇṇanā ’’ tipi paṭhanti , pubbe avaṇṇitapadavaṇṇanāti attho .

Avisesenāti ‘‘ pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati ’’( ma . ni .1.69;3.75; vibha .508),‘‘ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati ,( dī . ni .1.226; saṃ . ni .2.152; a . ni .4.123; pārā .11)‘‘ mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati ’’,( dī . ni .1.556;3.308; ma . ni .1.77,459,509;2.309,315,451,471;3.230; vibha .642)‘‘ sabbanimittānaṃP1.269 amanasikārā animittaṃ cetosamādhiṃ samāpajjitvā viharatī ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.459) viya saddantarasannidhānasiddhena visesaparāmasanena vinā . Iriyāya kāyikakiriyāya pavattanūpāyabhāvatoV1.185 pathoti iriyāpatho . Ṭhānādīnañhi gatinivatti ādiavatthāhi vinā na kañci kāyikakiriyaṃ pavattetuṃ sakkā . Viharati pavattati etena , viharaṇañcāti vihāro , dibbabhāvāvaho vihāro dibbavihāro , mahaggatajjhānāni . Nettiyaṃ pana ‘‘ catasso āruppasamāpattiyo āneñjā vihārā ’’ ti vuttaṃM1.209 . Taṃ tāsaṃ mettājhānādīnaṃ brahmavihāratā viya bhāvanāvisesabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ . Aṭṭhakathāsu pana dibbabhāvāvahasāmaññato tāpi ‘‘ dibbavihārā ’’ tveva vuttā . Hitūpasaṃhārādivasena pavattiyā brahmabhūtā seṭṭhabhūtā vihārāti brahmavihārā , mettājhānādikā . Anaññasādhāraṇattā ariyānaṃ vihārāti ariyavihārā , catassopi phalasamāpattiyo . Samaṅgīparidīpanan ti samaṅgibhāvaparidīpanaṃ . Iriyāpathasamāyogaparidīpanaṃ itaravihārasamāyogaparidīpanassa visesavacanassa abhāvato , iriyāpathasamāyogaparidīpanassa ca atthasiddhattā . Viharatīti ettha vi -saddo vicchedatthajotano , haratīti neti , pavattetīti attho . Tattha kassa kena vicchindanaṃ , kathaṃ kassa pavattananti antolīnaṃ codanaṃ sandhāyāha ‘‘ so hī ’’ tiādi . Duggajanapadaṭṭhānavisesasampadādiyogato padhānabhāvena rājūhi gahitaṭṭhena evaṃnāmakaṃ , na pana nāmamattenāti āha ‘‘ tañhī ’’ tiādi . NanuV2.2 mahāvagge mahāgovindasutte āgato esa purohito eva , na rājā , kasmā so rājasaddavacanīyabhāvena gahitoti ? Mahāgovindena purohitena pariggahitampi cetaṃ reṇunā nāma magadharājena pariggahitamevāti atthasambhavato evaṃ vuttaṃ , na pana so rājasaddavacanīyabhāvena gahito tassa rājābhāvato . Mahāgovindapariggahitabhāvakittanañhi tadā reṇuraññā pariggahitabhāvūpalakkhaṇaṃ . So hi tassa sabbakiccakārako purohito , idampi ca loke samudāciṇṇaṃM2.2 ‘‘ rājakammapasutena katampi raññā katan ’’ ti . Idaṃ vuttaṃ hoti – mandhāturaññā ceva mahāgovindaṃ bodhisattaṃ purohitamāṇāpetvā reṇuraññā ca aññehi ca rājūhi pariggahitattā rājagahanti . Keci pana ‘‘ mahāgovindo ’’ ti mahānubhāvo eko purātano rājāti vadanti . Pariggahitattāti rājadhānībhāvena pariggahitattā . Gayhatīti hi gahaṃ , rājūnaṃ , rājūhi vā gahanti rājagahaṃ . Nagarasaddāpekkhāya napuṃsakaniddeso . Aññepettha pakāreti nagaramāpanena raññā kāritasabbagehattā rājagahaṃ , gijjhakūṭādīhi pañcahi pabbatehi parikkhittattā pabbatarājehi parikkhittagehasadisantipi rājagahaṃ , sampannabhavanatāya rājamānaṃ gehantipi rājagahaṃ , susaṃvihitārakkhatāya anatthāvahitukāmena upagatānaṃ paṭirājūnaṃ gahaṃ gahaṇabhūtantipi rājagahaṃ , rājūhi disvā sammā patiṭṭhāpitattā tesaṃ gahaṃ gehabhūtantipi rājagahaṃ , ārāmarāmaṇeyyatādīhi rājati , nivāsasukhatādinā ca sattehi mamattavasena gayhati pariggayhatītipi rājagahan ti edise pakāre . Nāmamattameva pubbe vuttanayenāti attho . So pana padeso visesaṭṭhānabhāvena uḷārasattaparibhogoti āha ‘‘ taṃ panetan ’’ tiādi . Tattha ‘‘ buddhakāle , cakkavattikāle cā ’’ ti idaṃ yebhuyyavasena vuttaṃ aññadāpi kadāci sambhavato ,‘‘ nagaraṃ hotī ’’ ti ca idaṃ upalakkhaṇameva manussāvāsasseva asambhavato . Tathā hi vuttaṃ ‘‘ sesakāle suññaṃ hotī ’’ tiādi . Tesan ti yakkhānaṃ . Vasanavanan ti āpānabhūmibhūtaṃ upavanaṃ .

Gocaragāmadassanatthaṃ ‘‘ rājagahe ’’ ti vatvā buddhānaṃ anurūpanivāsanaṭṭhānadassanatthaṃ ‘‘ ambavane ’’ ti vuttanti āha ‘‘ idamassā ’’ tiādi . Etan ti etaṃ ‘‘ rājagahe ’’ ti bhummavacanaṃ samīpatthe ‘‘ gaṅgāya gāvo caranti , kūpe gaggakulan ’’ ti ca yathā . Avisesenāti vihārabhāvasāmaññena , saddantarasannidhānasiddhaṃ visesaparāmasanamantarenāti attho . Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘ pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati ,( a . ni .5.101; pāci .147; pari .441) paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati ,( dha . sa .160) mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati ,( dī . ni .3.71,308; ma . ni .1.77,459,509;2.309,315;3.230; vibha .642) sabbanimittānaṃ amanasikārā animittaṃ cetosamādhiṃ upasampajja viharatī ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.459) saddantarasannidhānasiddhena visesaparāmasanena yathākkamaṃ iriyāpathavihārādivisesavihārasamaṅgīparidīpanaṃV2.3M2.3 , na evamidaṃ , idaṃ pana tathā visesaparāmasanamantarena aññataravihārasamaṅgīparidīpananti . Satipi ca vuttanayena aññataravihārasamaṅgīparidīpane idha iriyāpathasaṅkhātavisesavihārasamaṅgīparidīpanameva sambhavatīti dasseti ‘‘ idha panā ’’ tiādinā . Kasmā pana saddantarasannidhānasiddhassa visesaparāmasanassābhāvepi idha visesavihārasamaṅgīparidīpanaṃ sambhavatīti ? Visesavihārasamaṅgīparidīpanassa saddantarasaṅkhātavisesavacanassa abhāvato eva . Visesavacane hi asati visesamicchatā viseso payojitabboti . Apica iriyāpathasamāyogaparidīpanassa atthato siddhattā tathādīpanameva sambhavatīti . Kasmā cāyamattho siddhoti ? Dibbavihārādīnampi sādhāraṇato . Kadācipi hi iriyāpathavihārena vinā na bhavati tamantarena attabhāvapariharaṇābhāvatoti . Iriyanaṃ pavattanaṃ iriyā , kāyikakiriyā , tassā pavattanupāyabhāvato pathoti iriyāpatho , ṭhānanisajjādayo . Na hi ṭhānanisajjādiavatthāhi vinā kañci kāyikaṃ kiriyaṃ pavattetuṃ sakkā , tasmā so tāya pavattanupāyoti vuccati . Viharati pavattati etena , viharaṇamattaṃ vā tanti vihāro , so eva vihāro tathā , atthato panesa ṭhānanisajjādiākārappavatto catusantatirūpappabandhova . Divi bhavo dibbo , tattha bahulaṃ pavattiyā brahmapārisajjādidevaloke bhavoti attho , yo vā tattha dibbānubhāvo , tadatthāya saṃvattatīti dibbo , abhiññābhinīhārādivasena vā mahāgatikattā dibbo , sova vihāro , dibbabhāvāvaho vā vihāro dibbavihāro , mahaggatajjhānāni . Nettiyaṃ [ netti .86( atthato samānaṃ )] pana catasso āruppasamāpattiyo āneñjavihārāti visuṃ vuttaṃ , taṃ pana mettājjhānādīnaṃ brahmavihāratā viya tāsaṃ bhāvanāvisesabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ . Aṭṭhakathāsu pana dibbabhāvāvahasāmaññato tāpi ‘‘ dibbavihārā ’’ tveva vuttā . Brahmānaṃ , brahmabhūtā vā hitūpasaṃhārādivasena pavattiyā seṭṭhabhūtā vihārāti brahmavihārā , mettājjhānādivasena pavattā catasso appamaññāyo . Ariyā uttamā , anaññasādhāraṇattā vā ariyānaṃ vihārāti ariyavihārā , catassopi phalasamāpattiyo . Idha pana rūpāvacaracatutthajjhānaṃ , tabbasena pavattā appamaññāyoM2.4 , catutthajjhānikaaggaphalasamāpatti ca bhagavato dibbabrahmaariyavihārā . Aññataravihārasamaṅgīparidīpanan ti tāsamekato appavattattā ekena vā dvīhi vā samaṅgībhāvaparidīpanaṃ , bhāvalopenāyaṃ bhāvappadhānena vā niddeso . Bhagavā hi lobhadosamohussanne lokeV2.4 sakapaṭipattiyā veneyyānaṃ vinayanatthaṃ taṃ taṃ vihāre upasampajja viharati . Tathā hi yadā sattā kāmesu vippaṭipajjanti , tadā kira bhagavā dibbena vihārena viharati tesaṃ alobhakusalamūluppādanatthaṃ ‘‘ appeva nāma imaṃ paṭipattiṃ disvā ettha rucimuppādetvā kāmesu virajjeyyun ’’ ti . Yadā pana issariyatthaṃ sattesu vippaṭipajjanti , tadā brahmavihārena viharati tesaṃ adosakusalamūluppādanatthaṃ ‘‘ appeva nāma imaṃ paṭipattiṃ disvā ettha rucimuppādetvā adosena dosaṃ vūpasameyyun ’’ ti . Yadā pana pabbajitā dhammādhikaraṇaṃ vivadanti , tadā ariyavihārena viharati tesaṃ amohakusalamūluppādanatthaṃ ‘‘ appeva nāma imaṃ paṭipattiṃ disvā ettha rucimuppādetvā amohena mohaṃ vūpasameyyun ’’ ti . Evañca katvā imehi dibbabrahmaariyavihārehi sattānaṃ vividhaṃ hitasukhaṃ harati , iriyāpathavihārena ca ekaṃ iriyāpathabādhanaṃ aññena iriyāpathena vicchinditvā aparipatantaṃ attabhāvaṃ haratīti vuttaṃ ‘‘ aññataravihārasamaṅgīparidīpanan ’’ ti . ‘‘ Tenā ’’ tiādi yathāvuttasaṃvaṇṇanāya guṇadassanaṃ , tasmāti attho , yathāvuttatthasamatthanaṃ vā . Tena iriyāpathavihārena viharatīti sambandho . Tathā vadamāno pana viharatīti ettha vi -saddo vicchedanatthajotako ,‘‘ haratī ’’ ti etassa ca neti pavattetīti atthoti ñāpeti ‘‘ ṭhitopī ’’ tiādinā vicchedanayanākārena vuttattā . Evañhi sati tattha kassa kena vicchindanaṃ , kathaṃ kassa nayananti antolīnacodanaṃ sandhāyāha . ‘‘ So hī ’’ tiādīti ayampi sambandho upapanno hoti . Yadipi bhagavā ekeneva iriyāpathena cirataraṃ kālaṃ pavattetuṃ sakkoti , tathāpi upādinnakassa nāma sarīrassa ayaṃ sabhāvoti dassetuṃ ‘‘ ekaṃ iriyāpathabādhanan ’’ tiādi vuttaṃ . Aparipatantan ti bhāvanapuṃsakaniddeso , apatamānaṃ katvāti attho . Yasmā pana bhagavā yattha katthaci vasanto veneyyānaṃ dhammaṃ desento , nānāsamāpattīhi ca kālaṃM2.5 vītināmento vasati , sattānaṃ , attano ca vividhaṃ sukhaṃ harati , tasmā vividhaṃ haratīti viharatīti evampettha attho veditabbo .

KumārenaP1.270 bhatoti kumārabhato , so eva komārabhacco yathā bhisaggameva bhesajjaṃ . Gocaragāmanidassanatthaṃ ‘‘ rājagahe ’’ ti vatvā buddhānamanurūpanivāsaṭṭhānadassanatthaṃ puna ‘‘ ambavane ’’ ti vuttanti dassento ‘‘ idamassā ’’ tiādimāha . Assāti bhagavato . Tassāti rājagahasaṅkhātassa gocaragāmassa . Yassa samīpavasena ‘‘ rājagahe ’’ ti bhummavacanaṃ pavattati , sopi tassa samīpavasena vattabboti dasseti ‘‘ rājagahasamīpe ambavane ’’ ti iminā . Samīpattheti ambavanassa samīpatthe . Etan ti ‘‘ rājagahe ’’ ti vacanaṃ . Bhummavacanan ti ādhāravacanaṃ . Bhavanti etthāti hi bhummaṃ , ādhāro , tadeva vacanaṃ tathā , bhumme pavattaṃ vā vacanaṃ vibhatti bhummavacanaṃV2.5 , tena yuttaṃ tathā , sattamīvibhattiyuttapadanti attho . Idaṃ vuttaṃ hoti – kāmaṃ bhagavā ambavaneyeva viharati . Tassamīpattā pana gocaragāmadassanatthaṃ bhummavacanavasena ‘‘ rājagahe ’’ tipi vuttaṃ yathā taṃ ‘‘ gaṅgāyaṃ gāvo caranti , kūpe gaggakulan ’’ ti cāti . Aneneva yadi bhagavā rājagahe viharati , atha na vattabbaṃ ‘‘ ambavane ’’ ti . Yadi ca ambavane , evampi na vattabbaṃ ‘‘ rājagahe ’’ ti . Na hi ‘‘ pāṭaliputte pāsāde vasatī ’’ tiādīsu viya idha adhikaraṇādhikaraṇassa abhāvato adhikaraṇassa dvayaniddeso yutto siyāti codanā anavakāsā katāti daṭṭhabbaṃ .

Dosābhisannan ti vātapittādivasena ussannadosaṃ . Virecetvāti dosapakopato vivecetvā . Kumārabhato eva komārabhacco sakatthavuttipaccayena , niruttinayena vā yathā ‘‘ bhisaggameva bhesajjan ’’ ti . ‘‘ Yathāhā ’’ tiādinā khandhakapāḷivasena tadatthaṃ sādheti .

Kasmā ca ambavanaṃ jīvakasambandhaṃ katvā vuttanti anuyogena mūlato paṭṭhāya tamatthaṃ dassento ‘‘ ayaṃ panā ’’ tiādimāha . Dosābhisannan ti vātapittādivasena ussannadosaṃ . Virecetvāti dosappakopato vivecetvā . Siveyyakaṃ dussayugan ti siviraṭṭhe jātaṃ mahagghaṃ dussayugaṃ . Divasassa dvattikkhattun ti ekasseva divasassa dvivāre vā tivāre vā bhāge , bhummatthe vā etaṃ sāmivacanaṃ , ekasmiṃyeva divase dvivāraṃ vā tivāraṃ vāti attho . Tambapaṭṭavaṇṇenāti tambalohapaṭṭavaṇṇena . Sacīvarabhattenāti cīvarena , bhattena ca .

‘‘ Taṃ sandhāyā ’’ ti iminā na bhagavā ambavanamatteyeva viharati , atha kho evaṃ kate vihāre . So pana tadadhikaraṇatāya visuṃ adhikaraṇabhāvena na vuttoti sandhāyabhāsitamatthaṃM2.6 dasseti . Sāmaññe hi sati sandhāyabhāsitaniddhāraṇaṃ .

Aḍḍhateḷasahīti aḍḍhena terasahi aḍḍhaterasahi bhikkhusatehi . Tāni pana paññāsāya ūnāni terasabhikkhusatāni hontīti āha ‘‘ aḍḍhasatenā ’’ tiādi . Aḍḍhena teḷasa aḍḍhateḷasa . Tādisehi bhikkhusatehi . Aḍḍho panettha satasseva . Yena hi payutto tabbhāgavācako aḍḍhasaddo , so ca kho paṇṇāsāva , tasmā paññāsāya ūnāni teḷasa bhikkhusatānīti atthaṃ viññāpetuṃ ‘‘ aḍḍhasatenā ’’ tiādi vuttaṃ . Aḍḍhameva sataṃ satassa vā aḍḍhaṃ tathā .

Rājatīti dibbati , sobhatīti attho . Rañjetīti rameti . Rājatīti attano issariyasampattiyā dibbati sobhati ca . Rañjetīti dānādinā , sassamedhādinā ca catūhi saṅgahavatthūhi rameti , attani vā rāgaṃ karotīti attho . Ca -saddo cettha vikappanattho .

Janapadavācino puthuvacanaparattā ‘‘ magadhānan ’’ ti vuttaṃ , janappadāpadesena vā tabbāsikānaṃ gahitattā .

Raññoti pitu bimbisārarañño . Sāsanaṭṭhena hiṃsanaṭṭhena sattu . Raññoti pitu bimbisārarañño . Sasati hiṃsatīti sattu , verī , ajātoyeva sattu ajātasattu . ‘‘ Nemittakehi niddiṭṭho ’’ ti vacanena ca ajātassa tassa sattubhāvo na tāva hoti , sattubhāvassa pana tathā niddiṭṭhattā evaṃ voharīyatīti dasseti . AjātassevaV2.6 pana tassa ‘‘ rañño lohitaṃ piveyyan ’’ ti deviyā dohaḷassa pavattattā ajātoyevesa rañño sattūtipi vadanti .

Bhāriyeti garuke aññesaṃ asakkuṇeyye vā . ‘‘ Tasmin ’’ tiādinā tadatthaṃ vivarati , samattheti ca . Dohaḷoti abhilāso .

Bhāriyeti garuke , aññesaṃ asakkuṇeyye vā . Asakkontīti asakkuṇamānā . Akathentīti akathayamānā samānā . Nibandhitvāti vacasā bandhitvā .

Suvaṇṇasatthakenāti suvaṇṇamayena satthakena . Ayomayañhi rañño sarīraṃ upanetuṃ ayuttanti vadati . Suvaṇṇasatthakenāti vā suvaṇṇaparikkhatena satthakena bāhuṃ phālāpetvāti sirāvedhavasena bāhuṃ phalāpetvā udakena sambhinditvā pāyesi kevalassa lohitassa gabbhinitthiyā dujjīrabhāvato . Suvaṇṇasatthakenāti suvaṇṇamayena satthakena , ghanasuvaṇṇakatenāti attho . Ayomayañhi rañño sarīraṃ upanetuṃ ayuttanti vadanti . Suvaṇṇaparikkhatena vā ayomayasatthenāti atthepi ayamevādhippāyo . Bāhuṃ phālāpetvāti lohitasirāvedhavasena bāhuṃ phālāpetvā . Kevalassa lohitassa gabbhiniyā dujjīrabhāvato udakena sambhinditvā pāyesi .

Haññissatīti haññissate , āyatiṃ hanīyateti attho .

Nemittakānaṃ vacanaṃ tathaṃ vā siyā , vitathaṃ vāti adhippāyena ‘‘ puttoti vā dhītāti vā na paññāyatī ’’ ti vuttaṃ . ‘‘ Attano ’’ tiādinā aññampi kāraṇaṃ dassetvā nivāresi .

Rañño bhāvo rajjaṃ , rajjassa samīpe pavattatīti oparajjaṃ , ṭhānantaraṃ .

Dhurāti dhurabhūtā , gaṇassaV1.186 , dhorayhāti attho . Dhuraṃ nīharāmīti gaṇadhuraṃ gaṇabandhiyaṃ nibbattemi . MahātiM2.7 mahatī . Samāse viya hi vākyepi mahantasaddassa mahādeso . Dhurāti gaṇassa dhurabhūtā , dhorayhā jeṭṭhakāti attho . Dhuraṃ nīharāmīti gaṇadhuramāvahāmi , gaṇabandhiyaṃ nibbattessāmīti vuttaṃ hoti . ‘‘ So na sakkā ’’ tiādinā puna cintanākāraṃ dasseti .

‘‘ Pubbe kho ’’ tiādi khandhakapāḷi eva . Iddhipāṭihāriyenāti ahimekhalikakumāravaṇṇavikubbaniddhinā . Tenāti appāyukabhāvena . Hīti nipātamattaṃ . Tena hīti vā uyyojanatthe nipāto . Tena vuttaṃ ‘‘ kumāraṃ … pe … uyyojesī ’’ ti . Buddho bhavissāmīti ettha iti -saddo idamattho , iminā khandhake āgatanayenāti attho . Pubbe khotiādīhipi khandhakapāḷiyeva ( cūḷava .339).

Potthaniyan tiM1.210 churikaṃ , yaṃ ‘‘ nakharan ’’ tipi [ pothanikanti churikaṃ , yaṃ kharantipi ( sārattha . ṭī .3.339) pothanikanti churikaṃ , kharantipi ( vi . vi . ṭī .2. cūḷavaggavaṇṇanā 339)] vuccati . Divā divassāti divassapi divā , majjhanhikavelāyanti attho . Potthaniyan ti churikaṃ . Yaṃ ‘‘ nakharan ’’ tipi vuccati , divā divaseti ( dī . ni . ṭī .1.150) divasassapi divā . Sāmyatthe hetaṃ bhummavacanaṃ ‘‘ divā divasassā ’’ ti aññattha dassanato . Divassa divasetipi vaṭṭati akārantassapi divasaddassa vijjamānattā . Nepātikampi divāsaddamicchanti saddavidū , majjhanhikavelāyanti attho . Sā hi divasassa viseso divasoti . ‘‘ Bhīto ’’ tiādi pariyāyo , kāyathambhanena vā bhīto . Hadayamaṃsacalanena ubbiggo . ‘‘ Jāneyyuṃ vā , mā vā ’’ ti parisaṅkāya ussaṅkī . Ñāte sati attano āgacchamānabhayavasena utrasto . Vuttappakāran ti devadattena vuttākāraṃ vippakāran ti apakāraṃ anupakāraṃ , viparītakiccaṃ vā .

Sabbe bhikkhūti devadattaparisaṃ sandhāyāha . AcchinditvātiV2.7 apanayanavasena vilumpitvā .

Rajjenāti vijitena . Ekassa rañño āṇāpavattiṭṭhānaṃ ‘‘ rajjan ’’ ti hi vuttaṃ , rājabhāvena vā .

Manaso attho icchā manoratho ra-kārāgamaṃ , ta-kāralopañca katvā , cittassa vā nānārammaṇesu vibbhamakaraṇato manaso ratho iva manoratho , mano eva ratho viyāti vā manoratho tipi neruttikā vadanti . Sukiccakārimhīti sukiccakārī amhi .

Avamānan ti avamaññanaṃ anādaraṃ .

Mūlaghaccan ti jīvitā voropanaṃ sandhāyāha , bhāvanapuṃsakametaṃ . Rājakulānaṃ kira satthena ghātanaṃ rājūnamanāciṇṇaṃ , tasmā so ‘‘ nanu bhante ’’ tiādimāha .

Tāpanagehaṃ nāma uṇhagahāpanagehaṃ , taṃ pana dhūmeneva acchinnā . Tena vuttaṃ ‘‘ dhūmagharan ’’ ti . Kammakaraṇatthāyāti tāpana kammakaraṇatthameva .

Kenaci chāditattā ucco aṅgoti uccaṅgoM2.8 , yassa kassaci gahaṇatthaṃ paṭicchanno unnataṅgoti idha adhippeto . Tena vuttaṃ ‘‘ uccaṅgaṃ katvā pavisituṃ mā dethā ’’ ti . ‘‘ Ucchaṅge katvā ’’ tipi pāṭho , evaṃ sati majjhimaṅgova , ucchaṅge kiñci gahetabbaṃ katvāti attho .

Moḷiyan ti cūḷāyaṃ ‘‘ chetvāna moḷiṃ varagandhavāsitan ’’ tiādīsu ( ma . ni . aṭṭha .2.1; saṃ . ni . aṭṭha .2.2.55; apa . aṭṭha .1. avidūrenidānakathā ; bu . vaṃ . aṭṭha .27. avidūrenidānakathā ; jā . aṭṭha .1. avidūrenidānakathā ) viya . Tenāha ‘‘ moḷiṃ bandhitvā ’’ ti .

Catumadhurenāti sappisakkaramadhunāḷikerasnehasaṅkhātehi catūhi madhurehi abhisaṅkhatapānavisesenāti vadanti , taṃ mahādhammasamādānasuttapāḷiyā ( ma . ni .1.473) na sameti . Vuttañhi tattha ‘‘ dadhi ca madhu ca sappi ca phāṇitañca ekajjhaṃ saṃsaṭṭhan ’’ ti ,( ma . ni .1.485) tadaṭṭhakathāya ñca vuttaṃ ‘‘ dadhi ca madhu cāti suparisuddhaṃ dadhi ca sumadhuraṃ madhu ca . Ekajjhaṃ saṃsaṭṭhan ti ekato katvā missitaṃ āluḷitaṃ . Tassa tan ti tassa taṃ catumadhurabhesajjaṃ pivato ’’ ti ‘‘ attupakkamena maraṇaṃ na yuttan ’’ ti manasi katvā rājā tassā sarīraṃ lehitvā yāpeti . Na hi ariyā attānaṃ vinipātenti .

Tassā sarīraṃ lehitvā yāpeti attūpakkamena maraṇaṃ na yuttanti . Na hi ariyasāvakā attānaṃ vinipātentīti .

Maggaphalasukhenāti maggaphalasukhāvahena sotāpattimaggaphalasukhūpasañhitena caṅkamena yāpeti . Maggaphalasukhenāti maggaphalasukhavatā , sotāpattimaggaphalasukhūpasañhitena caṅkamena yāpetīti attho .

Hāressāmīti apanessāmi .

Vītaccitehīti vigataaccitehi jālavigatehi suddhaṅgārehi . Kenaci saññattoti kenaci sammā ñāpito , ovaditoti vuttaṃ hoti .

Massukaraṇatthāyāti massuvisodhanatthāya . Manaṃ karothāti yathā rañño manaṃ hoti , tathā karotha .

Cetiyaṅgaṇeti gandhapupphādīhi pūjanaṭṭhānabhūte cetiyaṅgaṇeP1.271 . Nisajjanatthāyāti bhikkhusaṅghanisīdanatthāya . Pubbeti purimabhave . Cetiyaṅgaṇeti gandhapupphādīhi pūjanaṭṭhānabhūte cetiyassa bhūmitale . Nisajjanatthāyāti bhikkhusaṅghassa nisīdanatthāya . Paññattakaṭasārakan ti paññapetabbauttamakilañjaṃ . TathāvidhoV2.8 kilañjo hi ‘‘ kaṭasārako ’’ ti vuccati . Tassāti yathāvuttassa kammadvayassa . Taṃ pana manopadosavaseneva tena katanti daṭṭhabbaṃ . Yathāha – ‘‘ Manopubbaṅgamā dhammā , manoseṭṭhā manomayā ; Manasā ce paduṭṭhena , bhāsati vā karoti vā ; Tato naṃ dukkhamanveti , cakkaṃva vahato padan ’’ ti .( dha . pa .1; netti .90);

Cātumahārājikadevaloke … pe … yakkho hutvā nibbatti tattha bahulaṃ nibbattapubbatāya ciraparicitanikantivasena . Paricārakoti sahāyako . Abhedepi bhedamiva vohāro loke pākaṭoti vuttaṃ ‘‘ yakkho hutvā nibbattī ’’ ti . Ekāyapi hi uppādakiriyāyaM2.9 idha bhedavohāro , paṭisandhivasena hutvā , pavattivasena nibbattīti vā paccekaṃ yojetabbaṃ , paṭisandhivasena vā pavattanasaṅkhātaṃ sātisayanibbattanaṃ ñāpetuṃ ekāyeva kiriyā padadvayena vuttā . Tathāvacanañhi paṭisandhivasena nibbattaneyeva dissati ‘‘ makkaṭako nāma devaputto hutvā nibbatti ( dha . pa . aṭṭha .1.5) kaṇṭako nāma … pe … nibbatti ,( jā . aṭṭha .1. avidūrenidānakathā ) maṇḍūko nāma … pe … nibbattī ’’ tiādīsu viya . Dvinnaṃ vā padānaṃ bhāvatthamapekkhitvā ‘‘ yakkho ’’ tiādīsu sāmiatthe paccattavacanaṃ kataṃ purimāya pacchimavisesanato , paricārakassa … pe … yakkhassa bhāvena nibbattīti attho , hetvatthe vā ettha tvā-saddo yakkhassa bhāvato pavattanahetūti . Assa pana rañño mahāpuññassapi samānassa tattha bahulaṃ nibbattapubbatāya ciraparicitanikanti vasena tattheva nibbatti veditabbā .

Taṃ divasamevāti rañño maraṇadivaseyeva .

Khobhetvāti puttasinehassa balavabhāvato , sahajātapītivegassa ca savipphāratāya taṃsamuṭṭhānarūpadhammehi pharaṇavasena sakalasarīraṃ āloḷetvā . Tenāha ‘‘ aṭṭhimiñjaṃ āhacca aṭṭhāsī ’’ ti . Khobhetvāti puttasnehassa balavabhāvato , taṃsahajātapīti vegassa ca savipphāratāya taṃ samuṭṭhānarūpadhammehi pharaṇavasena sakalasarīraṃ āloḷetvā . Tenāha ‘‘ aṭṭhimiñjaṃ āhacca aṭṭhāsī ’’ ti .

Pituguṇan ti pitu attani sinehaguṇaṃ . Pituguṇan ti pituno attani sinehaguṇaṃ . Tena vuttaṃ ‘‘ mayi jātepī ’’ tiādi .

Vissajjetha vissajjethāti turitavasena , sokavasena ca vuttaṃ .

Anuṭṭhubhitvāti achaḍḍetvā .

Muñcāpetvāti ettha iti -saddo pakārattho , tena ‘‘ abhimārakapurisapesanādippakārenā ’’ ti vutte eva pakāre paccāmasati . Nāḷāgirihatthiṃ muñcāpetvāti ettha iti -saddo pakārattho , tena ‘‘ abhimārakapurisapesenādippakārenā ’’ ti pubbe vuttappakārattayaṃ paccāmasati , katthaci pana so naV2.9 diṭṭho . Pañca vatthūnīti ‘‘ sādhu bhante bhikkhū yāvajīvaṃ āraññikā assū ’’ tiādinā ( pārā .409; cūḷava .343) vinaye vuttāni pañca vatthūni . Yācitvāti ettha yācanaṃ viya katvāti attho . Na hi so paṭipajjitukāmo yācatīti ayamattho vinaye ( pārā . aṭṭha .2.410) vuttoyeva . Saññāpessāmīti cintetvā saṅghabhedaṃ katvāti sambandho . Idañca tassa anikkhittadhuratādassanavasena vuttaṃ , so pana akatepi saṅghabhede tehi saññāpetiyeva . Uṇhalohitan ti balavasokasamuṭṭhitaṃ uṇhabhūtaṃ lohitaṃ . Mahānirayeti avīciniraye .

Vitthārakathānayoti ajātasattupasādanādivasena vitthārato vattabbāya kathāya nayamattaṃ . Kasmā panettha vitthāranayā kathā na vuttāti āha ‘‘ āgatattā pana sabbaṃ na vuttan ’’ ti . Vitthārakathānayoti ajātasattupasādanādivasena vitthārato vattabbāya kathāya nayamattaṃ . Kasmā panetthaM2.10 sā na vuttā , nanu saṅgītikathā viya khandhake ( cūḷava .343) āgatāpi sā vattabbāti codanāya āha ‘‘ āgatattā pana sabbaṃ na vuttan ’’ ti , khandhake āgatattā , kiñcimattassa ca vacanakkamassa vuttattā na ettha koci virodhoti adhippāyo .

‘‘ Evan ’’ tiādi yathānusandhinā nigamanaṃ .

Kosalaraññoti mahākosalarañño . Paṇḍitādhivacanan ti paṇḍitavevacanaṃ . Kosalaraññoti pasenadikosalassa pitu mahākosalarañño . Nanu videhassa rañño dhītā vedehīti attho sambhavatīti codanamapaneti ‘‘ na videharañño ’’ ti iminā . Atha kenaṭṭhenāti āha ‘‘ paṇḍitādhivacanametan ’’ ti , paṇḍitavevacanaṃ , paṇḍitanāmanti vā attho .

Vidantīti jānanti . Ayaṃ pana padattho kena nibbacanenāti vuttaṃ ‘‘ tatrāyan ’’ tiādi . Vidantīti jānanti . Vedenāti karaṇabhūtena ñāṇena . ‘‘ Īhatī ’’ ti etassa pavattatītipi attho ṭīkāyaṃ vutto . Vedehīti idha nadādigaṇoti āha ‘‘ vedehiyā ’’ ti .

Vedena ñāṇena karaṇabhūtena īhati pavattatīti vedehi .

Etthāti etasmiṃ divase . Soyeva aho tadaho , sattamīvacanena pana ‘‘ tadahū ’’ ti padasiddhi . Etthāti etasmiṃ divase .

Anasanena vāti vā -saddo aniyamattho , tena ekaccamanoduccaritadussīlyādīni saṅgaṇhāti . Tathā hi gopālakūposatho abhijjhāsahagatacittassa vasena vutto , nigaṇṭhuposatho mosavajjādivasena . Yathāha ‘‘ so tena abhijjhāsahagatena cetasā divasaṃ atināmetī ’’ ti ( a . ni .1.71),‘‘ iti yasmiṃ samaye sacce samādapetabbā , musāvāde tasmiṃ samaye samādapentī ’’ ti ( a . ni .1.71) ca ādi . Upasaddena visiṭṭho vasasaddo upavasaneyeva , na vasanamatte , upavasanañca samādānamevāti dassetuṃ ‘‘ sīlenā ’’ tiādi vuttaṃ . Ettha ca sīlenāti sāsane ariyuposathaṃ sandhāya vuttaṃ . Anasanenāti abhuñjanamattasaṅkhātaṃ bāhiruposathaṃ . Vā -saddo cettha aniyamattho , tena ekaccaṃ manoduccaritaṃ , dussīlyādiñca saṅgaṇhāti . Tathā hi gopālakuposatho abhijjhāsahagatassa cittassa vasena vutto , nigaṇṭhuposatho mosavajjādivasena . Yathāha visākhuposathe ‘‘ so tena abhijjhāsahagatena cetasā divasaṃ atināmetī ’’ ti ,( a . ni .3.71)‘‘ iti yasmiṃ samaye sacce samādapetabbā , musāvāde tasmiṃ samaye samādapetī ’’ ti ( a . ni .3.71) ca ādi .

Etthāti uposathasadde . Atthuddhāroti vattabbaatthānaṃ uddhāraṇaṃ . NanuV1.187M1.211 ca atthamattaṃ patiP1.272 saddā abhinivisantīti na ekena saddena aneke atthā abhidhīyantīti ? Saccametaṃ saddavisese apekkhite , tesaṃ pana atthānaṃ uposathasaddavacanīyatā sāmaññaṃ upādāya vuccamāno ayaṃ vicāro uposathasaddassa atthuddhāroti vutto . Heṭṭhā ‘‘ evaṃ me sutan ’’ tiādīsu āgate atthuddhārepi eseva nayo . Kāmañca pātimokkhuddesādivisayopi uposathasaddo sāmaññarūpo eva visesasaddassa avācakabhāvato , tādisaṃ pana sāmaññaṃ anādiyitvā ayamattho vuttoti veditabbaṃ . Evaṃ adhippetatthānurūpaṃ nibbacanaṃ dassetvā idāni atthuddhāravasena nibbacanānurūpaṃ adhippetatthaṃV2.10 dassetuṃ ‘‘ ayaṃ panā ’’ tiādimāha . Etthāti uposathasadde . Samānasaddavacanīyānaṃ anekappabhedānaṃ atthānamuddharaṇaṃ atthuddhāro samānasaddavacanīyesu vā atthesu adhippetasseva atthassa uddharaṇaṃ atthuddhāro tipi vaṭṭati . Anekatthadassanañhi adhippetatthassa uddharaṇatthameva . Nanu ca ‘‘ atthamattaṃ pati saddā abhinivisantī ’’ tiādinā atthuddhāreM2.11 codanā , sodhanā ca heṭṭhā vuttāyeva . Apica visesasaddassa avācakabhāvato pātimokkhuddesādivisayopi uposathasaddo sāmaññarūpo eva , atha kasmā pātimokkhuddesādivisesavisayo vuttoti ? Saccametaṃ , ayaṃ panattho tādisaṃ saddasāmaññamanādiyitvā tattha tattha sambhavatthadassanavaseneva vuttoti , evaṃ sabbattha .

Sīlasuddhivasena upetehi samaggehi vasīyati anuṭṭhīyatīti uposatho , pātimokkhuddeso . Sīladiṭṭhivasena ( sīlasuddhivasena dī . ni . ṭī .1.150) upetehi samaggehi vasīyati na uṭṭhīyatīti uposatho , pātimokkhuddeso .

Samādānavasena adhiṭṭhānavasena vā upecca ariyavāsādiatthaṃ vasitabbato uposatho , sīlaṃ . Samādānavasena , adhiṭṭhānavasena vā upecca ariyavāsādiatthāya vasitabbo āvasitabboti uposatho , sīlaṃ .

Anasanādivasena upecca vasitabbato anuvasitabbato uposatho . Upavāsoti samādānaṃ . Suddhassa ve sadā phaggūti ettha pana suddhassāti sabbaso kilesamalābhāvena suddhassa . Veti nipātamattaṃ . Veti vā byattanti attho . Sadā phaggūti niccakālampi phagguṇanakkhattameva . Yassa hi phagguṇamāse uttaraphagguṇadivase titthanhānaṃ karontassa saṃvaccharikapāpapavāhanaṃ hotīti laddhi , taṃ tato vivecetuṃ idaṃ bhagavatā vuttaṃ . Suddhassuposatho sadāti yathāvuttasuddhiyā suddhassa uposathaṅgāni vatasamādānāni ca asamādiyatopi niccaṃ uposatho , uposathavāso evāti attho . Anasanādivasena upecca vasitabbo anuvasitabboti uposatho , vatasamādānasaṅkhāto upavāso . Navamahatthikulapariyāpanne hatthināge kiñci kiriyamanapekkhitvā taṃkulasambhūtatāmattaṃ pati ruḷhivaseneva uposathoti samaññā , tasmā tattha nāmapaññatti veditabbā . Arayo upagantvā useti dāhetīti uposatho , usasaddo dāhetipi saddavidū vadanti . Divase pana uposatha saddapavatti aṭṭhakathāyaṃ vuttāyeva . ‘‘ Suddhassa ve sadāphaggū ’’ tiādīsu suddhassāti sabbaso kilesamalābhāvena parisuddhassa . Veti nipātamattaṃ , byattanti vā attho . Sadāti niccakālampi . Phaggūti phagguṇīnakkhattameva yuttaṃ bhavati , niruttinayena cetassa siddhi . Yassa hi sundarikabhāradvājassa nāma brāhmaṇassa phagguṇamāse uttaraphagguṇīyuttadivase titthanhānaṃ karontassa saṃvaccharampi katapāpapavāhanaṃ hotīti laddhi . Tato taṃ vivecetuṃ idaṃ majjhimāgamāvare mūlapaṇṇāsake vatthasutte bhagavatā vuttaṃ . Suddhassuposatho sadāti yathāvuttakilesamalasuddhiyā parisuddhassa uposathaṅgāni , vatasamādānāni ca asamādiyatopi niccakālaṃ uposathavāso eva bhavatīti attho .

Uposathakulabhūtatāya navamahatthinikāyapariyāpanne hatthināge kiñci kiriyaṃ anapekkhitvā rūḷhivasena samaññāmattaṃ uposathoti āha ‘‘ uposatho nāgarājātiādīsu paññattī ’’ ti . Navamahatthikulapariyāpanne hatthināge kiñci kiriyamanapekkhitvā taṃkulasambhūtatāmattaṃ pati ruḷhivaseneva uposathoti samaññā , tasmā tattha nāmapaññatti veditabbā .

Divase pana uposathasaddappavatti aṭṭhakathāyaṃ vuttā eva . ‘‘ Na bhikkhave ’’ tiādīsu ‘‘ abhikkhuko āvāso na gantabbo ’’ ti nīharitvā sambandho . Upavasitabbadivasoti upavasanakaraṇadivaso , adhikaraṇe vā tabbasaddo daṭṭhabbo . Evañhi aṭṭhakathāyaṃ vuttanibbacanena sameti .

Pañcadasannaṃ tithīnaṃ pūraṇavasena pannaraso . Antogadhāvadhāraṇena , aññatthāpohanena ca nivāraṇaṃ sandhāya ‘‘ sesadvayanivāraṇatthan ’’ ti vuttaṃ .

‘‘ Pannarase ’’ ti padamārabbha divasavasena yathāvuttanibbacanaṃ katantiM2.12 dassento ‘‘ teneva vuttan ’’ tiādimāha . Pañcadasannaṃ tithīnaṃ pūraṇavasena ‘‘ pannaraso ’’ ti hi divaso vutto .

BahusoP1.273 , atisayato vā kumudāni ettha santīti kumudavatī , tissaṃ kumudavatiyā . ‘‘ Tāni ettha santī ’’ ti ettakeyeva vutte nanvetāni aññatthāpi santīti codanā siyāti taṃ nivāretuṃ ‘‘ tadā kirā ’’ tiādi vuttaṃ . Anena bahuso , atisayato vā ettha taddhitavisayoV2.11 payuttoti dasseti .

Catunnaṃ māsānaṃ pāripūribhūtāti cātumāsī . Sā eva pāḷiyaṃ cātumāsinīti vuttāti āha ‘‘ idha pana cātumāsinīti vuccatī ’’ ti . Cātumāsī , cātumāsinīti ca paccayavisesena itthiliṅgeyeva pariyāyavacanaṃ . Pariyosānabhūtāti ca pūraṇabhāvameva sandhāya vadati tāya saheva catumāsaparipuṇṇabhāvato . Idhāti pāḷiyaṃ .

Tadā kattikamāsassa puṇṇatāya māsapuṇṇatā . Vassānassa utuno puṇṇatāya utupuṇṇatā . Kattikamāsalakkhitassa saṃvaccharassa puṇṇatāya saṃvaccharapuṇṇatā . Tīhi ākārehi pūretīti puṇṇāti atthaṃ dasseti ‘‘ māsapuṇṇatāyā ’’ tiādinā . Tattha tadā kattikamāsassa puṇṇatāya māsapuṇṇatā . Purimapuṇṇamito hi paṭṭhāya yāva aparā puṇṇamī , tāva eko māsoti tattha vohāro . Vassānassa utuno puṇṇatāya utupuṇṇatā . Kattikamāsalakkhitassa saṃvaccharassa puṇṇatāya saṃvaccharapuṇṇatā . Purimakattikamāsato pabhuti yāva aparakattikamāso , tāva eko kattikasaṃvaccharoti evaṃ saṃvaccharapuṇṇatāyāti vuttaṃ hoti . Lokikānaṃ matena pana māsavasena saṃvaccharasamaññā lakkhitā . Tathā ca lakkhaṇaṃ garusaṅkantivasena . Vuttañhi jotisatthe – ‘‘ Nakkhattena sahodaya-matthaṃ yāti sūramanti ; Tassa saṅkaṃ tatra vattabbaṃ , vassaṃ māsakamenevā ’’ ti . Minīyati divaso etenāti mā . Tassa hi gatiyā divaso minitabbo ‘‘ pāṭipado dutiyā , tatiyā ’’ tiādinā . Ettha puṇṇoti etissā rattiyā sabbakalāpāripūriyā puṇṇo . Candassa hi soḷasamo bhāgo ‘‘ kalā ’’ ti vuccati , tadā ca cando sabbāsampi soḷasannaṃ kalānaṃ vasena paripuṇṇo hutvā dissati .

‘‘ Mā ’’ iti cando vuccati tassa gatiyā divasassa minitabbato . Ettha puṇṇoti etissā rattiyā sabbakalāpāripūriyā puṇṇo . Tadā hi cando sabbaso paripuṇṇo hutvā dissati .

Ettha ca ‘‘ tadahuposatheM1.212 pannarase ’’ ti padāni divasavasena vuttāni ,‘‘ komudiyā ’’ tiādīni rattivasena . Rājāmaccaparivutoti rājakulasamudāgatehi amaccehi parivuto . Atha vā anuyuttakarājūhiV1.188 ceva amaccehi ca parivuto . Caturupakkilesāti abbhā mahikā dhūmarajo rāhūti imehi catūhi upakkilesehi . Ettha ca ‘‘ tadahuposathe pannarase ’’ ti padāni divasavasena vuttāni ,‘‘ komudiyā ’’ tiādīni tadekadesarattivasena . Kasmā pana rājā amaccaparivuto nisinno , na ekakovāti codanāya sodhanālesaṃ dassetuṃ pāḷipadatthameva avatvā ‘‘ evarūpāyā ’’ tiādīnipi vadati . Etehi cāyaṃ sodhanāleso dassito ‘‘ evaṃ ruciyamānāya rattiyā tadā pavattattā tathā parivuto nisinno ’’ ti . DhoviyamānadisābhāgāyātiM2.13 etthāpi viyasaddo yojetabbo . Rajatavimānaniccharitehīti rajatavimānato nikkhantehi , rajatavimānappabhāya vā vipphuritehi . ‘‘ Visaro ’’ ti idaṃ muttāvaḷiādīnampi visesanapadaṃ . Abbhaṃ dhūmo rajo rāhūti ime cattāro upakkilesā pāḷinayena ( a . ni .4.50; pāci .447). Rājāmaccehīti rājakulasamudāgatehi amaccehi . Atha vā anuyuttakarājūhi ceva amaccehi cāti attho .

Kañcanāsaneti sīhāsane . ‘‘ Raññaṃ tu hemamāsanaṃ , sīhāsanamatho vāḷabījanitthī ca cāmaran ’’ ti hi vuttaṃ .

Kasmā nisinnoti nisīdanamatte codanā .

Etan ti kandanaṃ , pabodhanaṃ vā .

Itīti iminā hetunā .

Nakkhattan ti kattikānakkhattachaṇaṃ . Sammā ghositabbaṃ etarahi nakkhattanti saṅghuṭṭhaṃ .

PañcavaṇṇakusumehiV2.12 lājena , puṇṇaghaṭehi ca paṭimaṇḍitaṃ gharesu dvāraṃ yassa tadetaṃ nagaraṃ pañca … pe … dvāraṃ . Dhajo vaṭo . Paṭāko paṭṭoti sīhaḷiyā vadanti . Tadā kira padīpujjalanasīsena katanakkhattaṃ . Tathā hi ummādantijātakā dīsupi ( jā .2.18.57) kattikamāse evameva vuttaṃ . Tenāha ‘‘ samujjalitadīpamālālaṅkatasabbadisābhāgan ’’ ti . Vīthi nāma rathikā mahāmaggo . Racchā nāma anibbiddhā khuddakamaggo . Tattha tattha nisinnavasena samānabhāgena pāṭiyekkaṃ nakkhattakīḷaṃ anubhavamānena samabhikiṇṇanti vuttaṃ hoti .

Mahāaṭṭhakathāyaṃ evaṃ vatvāpi tattheva iti sanniṭṭhānaṃ katanti attho .

Sanniṭṭhānaṃ kataṃ aṭṭhakathāyaṃ .

Pītivacanan ti pītisamuṭṭhānaṃ vacanaṃ . Yañhi vacanaṃ paṭiggāhakanirapekkhaṃ kevalaṃ uḷārāya pītiyā vasena sarasato sahasāva mukhato niccharati , taṃ idha ‘‘ udānan ’’ ti adhippetaṃ . Tenāha ‘‘ yaṃ pītivacanaṃ hadayaṃ gahetuṃ na sakkotī ’’ tiādi . Udānaṃ udāhāroti atthato ekaṃ . Mānan ti mānapattaṃ kattubhūtaṃ . Chaḍḍanavasena avaseko . Sotavasena ogho . Pītivacanan ti pītisamuṭṭhānavacanaṃ kammabhūtaṃ . Hadayan ti cittaṃ kattubhūtaṃ . Gahetun ti bahi aniccharaṇavasena gaṇhituṃ , hadayantoyeva ṭhapetuṃ na sakkotīti adhippāyo . Tena vuttaṃ ‘‘ adhikaṃ hutvā ’’ tiādi . Idaṃ vuttaṃ hoti – yaṃ vacanaṃ paṭiggāhaka nirapekkhaṃ kevalaṃ uḷārāya pītiyā vasena sarasato sahasāva mukhato niccharati , tadevidha ‘‘ udānan ’’ ti adhippetanti .

Dosehi itā gatā apagatāti dosinā ta-kārassa na-kāraṃ katvā yathā ‘‘ kilese jito vijitāvīti jino ’’ ti . Dosehi itā gatā apagatāti dosinā ta-kārassa na-kāraṃ katvā yathā ‘‘ kilese jito vijitāvīti jino ’’ ti āha ‘‘ dosāpagatā ’’ ti . Yadipi sutte vuttaṃ ‘‘ cattārome bhikkhave candimasūriyānaṃ upakkilesā , yehi upakkilesehi upakkiliṭṭhā candimasūriyā naM2.14 tapanti na bhāsanti na virocanti . Katame cattāro ? Abbhā bhikkhave … pe … mahikā . Dhūmo rajo . Rāhu bhikkhave candimasūriyānaṃ upakkileso ’’ ti ,( cūḷava .447) tathāpi tatiyupakkilesassa pabhedadassana vasena aṭṭhakathānayena dassetuṃ ‘‘ pañcahi upakkilesehī ’’ ti vuttaṃ . Ayamattho ca ramaṇīyādisaddayogato ñāyatīti āha ‘‘ tasmā ’’ tiādi .

Anīya-saddopi bahulā katvatthābhidhāyako yathā ‘‘ niyyānikā dhammā ’’ ti ( dha . sa . dukamātikā 96) dasseti ‘‘ ramayatī ’’ ti iminā . Juṇhāvasena rattiyā surūpattamāha ‘‘ vuttadosavimuttāyā ’’ tiādinā . Abbhādayo cettha vuttadosā . Ayañca hetu ‘‘ dassituṃ yuttā ’’ ti etthāpi sambajjhitabbo . Tena kāraṇena , utusampattiyā ca pāsādikatā daṭṭhabbā . Īdisāya rattiyā yutto divaso māso utu saṃvaccharoti evaṃ divasamāsādīnaṃ lakkhaṇā sallakkhaṇupāyā bhavituṃ yuttā , tasmā lakkhitabbāti lakkhaṇiyā , sā eva lakkhaññā ya-vato ṇa-kārassa ña-kārādesavasena yathā ‘‘ pokkharañño sumāpitā ’’ ti āha ‘‘ divasamāsādīnan ’’ tiādi .

Anīya -saddo kattuatthe veditabboti āha ‘‘ manaṃ ramayatī ’’ ti ‘‘ ramaṇīyā ’’ ti yathā ‘‘ niyyānikā dhammā ’’ ti .

Juṇhavasena rattiyā surūpatāti āha ‘‘ vuttadosavimuttāyā ’’ tiādi . TatthaP1.274 abbhādayo vuttadosā , tabbigameneva cassā dassanīyatā , tena , utusampattiyā ca pāsādikatā veditabbā .

Lakkhaṇaṃ bhavituṃ yuttāti etissā rattiyā yutto divaso māso utu saṃvaccharoti evaṃ divasamāsautusaṃvaccharānaṃ sallakkhaṇaṃ bhavituṃ yuttā lakkhaññā , lakkhaṇīyāti attho .

‘‘ Yaṃ no payirupāsato cittaṃ pasīdeyyā ’’ ti vuttattā ‘‘ samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā ’’ ti ettha paramatthasamaṇo ca paramatthabrāhmaṇo ca adhippeto , na pabbajjāmattasamaṇo , na jātimattabrāhmaṇo cāti āha ‘‘ samitapāpatāya samaṇaṃ . Bāhitapāpatāya brāhmaṇan ’’ ti . ‘‘ YaṃV2.13 no payirupāsato cittaṃ pasīdeyyā ’’ ti vacanato samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vāti ettha paramatthasamaṇo , paramatthabrāhmaṇo ca adhippeto , na pana pabbajjāmattasamaṇo , na ca jātimattabrāhmaṇoti vuttaṃ ‘‘ samitapāpatāyā ’’ tiādi . Bahati pāpe bahi karotīti brāhmaṇo niruttinayena .

Bahuvacane vattabbe ekavacanaṃ , ekavacane vā vattabbe bahuvacanaṃ vacanabyatayo . Aṭṭhakathāyaṃ pana ekavacanavaseneva byatayo dassito . Attani , garuṭṭhāniye ca ekasmimpi bahuvacanappayogo nirūḷhoti . Bahuvacane vattabbe ekavacanaṃ , ekavacane vā vattabbe bahuvacanaṃ vacanabyattayo vacanavipallāsoti attho . Idha pana ‘‘ payirupāsatan ’’ ti vattabbe ‘‘ payirupāsato ’’ ti vuttattā bahuvacane vattabbe ekavacanavasena vacanabyattayo dassito . Attani , garuṭṭhāniye ca hi ekasmimpi bahuvacanappayogo niruḷho . Payirupāsatoti ca vaṇṇavipariyāyaniddeso esa yathā ‘‘ payirudāhāsī ’’ ti . Ayañhi bahulaṃ diṭṭhapayogo , yadidaṃ parisadde ya-kārapare vaṇṇavipariyāyo . Tathā hi akkharacintakā vadanti ‘‘ pariyādīnaṃ rayādivaṇṇassa yarādīhi vipariyāyo ’’ ti . Yan ti samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā .

Sabbenapīti ‘‘ ramaṇīyā vatā ’’ tiādinā sabbena vacanena . Obhāsanimittakamman ti obhāsabhūtanimittakammaṃ paribyattaṃ nimittakaraṇanti attho . Iminā sabbenapi vacanenāti ‘‘ ramaṇīyā vatā ’’ tiādivacanena . Obhāsanimittakamman ti obhāsabhūtaṃ nimittakammaṃM2.15 , paribyattaṃ nimittakaraṇanti attho .

Mahāparādhatāyāti mahādosatāya .

Devadatto cāti . Ca -saddo attūpanayane , tena yathā rājā ajātasattu attano pitu ariyasāvakassa satthuupaṭṭhākassa ghātanena mahāparādhoM1.213 , evaṃ bhagavato mahāanatthakarassa devadattassa avassayabhāvena pīti imamatthaṃ upaneti . ‘‘ Tena hī ’’ tiādi tadatthavivaraṇaṃ . Devadatto cāti ettha ca -saddo samuccayavasena atthupanayane , tena yathā rājā ajātasattu attano pitu ariyasāvakassa satthu upaṭṭhākassa ghātanena mahāparādho , evaṃ bhagavato mahānatthakarassa devadattassa apassayabhāvenāpīti imamatthaṃ upaneti .

Tassa piṭṭhichāyāyāti tassa jīvakassa piṭṭhiapassayena , taṃ pamukhaṃ katvā taṃ apassāyāti attho . Tassa piṭṭhichāyāyāti vohāramattaṃ , tassa jīvakassa piṭṭhiapassayena , taṃ pamukhaṃ katvā apassāyāti vuttaṃ hoti .

Vikkhepapacchedanatthan ti bhāviniyā attano kathāya uppajjanakavikkhepanassa pacchindanatthaṃ , anuppattiatthanti adhippāyo . Tenāha ‘‘ tassaṃ hī ’’ tiādi . Vikkhepapacchedanatthan ti vakkhamānāya attano kathāya uppajjanakavikkhepassa pacchindanatthaṃ , anuppajjanatthanti adhippāyo . Tenāha ‘‘ tassaṃ hī ’’ tiādi . Asikkhitānan ti kāyavacīsaṃyamane vigatasikkhānaṃ . Kulūpaketi kulamupagate satthāre . Gahitāsāratāyāti gahetabbaguṇasāravigatatāya . Nibbikkhepan ti aññesamapanayanavirahitaṃ .

Bhaddan ti avassayasampannatāya sundaraṃ .

151.‘‘ So kirā ’’ tiādi porāṇaṭṭhakathāya āgatanayo . 151. Ayañcattho imāya pāḷicchāyāya adhigato , imamatthameva vā antogadhaṃ katvā pāḷiyamevaṃ vuttanti dasseti ‘‘ tenāhā ’’ tiādinā .

Asatthāpi samāno satthā paṭiññāto yenāti satthupaṭiññāto , tassa abuddhassāpi samānassa buddhapaṭiññātassa ‘‘ ahameko loke atthadhammānusāsako ’’ ti ācariyapaṭiññātabhāvaṃ vā sandhāya evaṃ vuttaṃ .

Eseva nayo parato makkhalipadanibbacanepiV1.189 . Upasaṅkamantīti upagatā . Tadeva pabbajjaṃ aggahesīti tadeva naggarūpaṃ pabbajjaṃ katvā gaṇhi . ‘‘ So kirā ’’ tiādinā anussutimattaṃ pati porāṇaṭṭhakathānayova kirasaddena vutto . Esa nayo parato makkhalipadanibbacanepiV2.14 . Ekūnadāsasataṃ pūrayamānoti ekenūnadāsasataṃ attanā saddhiṃ anūnadāsasataṃ katvā pūrayamāno . Evaṃ jāyamāno cesa maṅgaladāso jāto . Jātarūpenevāti mātukucchito vijātaveseneva , yathā vā sattā anivatthā apārutā jāyanti , tathā jātarūpeneva . Upasaṅkamantīti upagatā bhajantā honti . Tadeva pabbajjaṃ aggahesīti tadeva naggarūpaṃ ‘‘ ayameva pabbajjā nāma siyā ’’ ti pabbajjaṃ katvā aggahesi . Pabbajiṃsūti taṃ pabbajitamanupabbajiṃsu .

152. Gosālāyāti evaṃnāmake gāmeti vuttaṃ . Vassānakāle gunnaṃ patiṭṭhitasālāyāti pana atthe tabbasena tassa nāmaṃ sātisayamupapannaṃ hoti bahulamanaññasādhāraṇattā , tathāpi so porāṇehi ananussutoti ekaccavādo nāma kato . ‘‘ Mā khalīti sāmiko āhā ’’ ti iminā tathāvacanamupādāya tassa ākhyātapadena samaññāti dasseti . Saññāya hi vattumicchāya ākhyātapadampi nāmikaṃ bhavati yathā ‘‘ aññāsikoṇḍañño ’’ ti ( mahāva .17). Sesan ti ‘‘ so paṇṇena vā ’’ tiādivacanaṃ .

PabbajitasamūhasaṅkhātoP1.275 saṅghoti pabbajitasamūhatāmattena saṅgho , na niyyānikadiṭṭhisuvisuddhasīlasāmaññavasena saṃhatattāti adhippāyo . Assa atthīti assa satthupaṭiññassa parivārabhūto atthi . Svevāti pabbajitasamūhasaṅkhātova . Keci pana ‘‘ pabbajitasamūhavasena saṅghī , gahaṭṭhasamūhavasena gaṇī ’’ ti vadanti , taṃ tesaṃ matimattaṃ gaṇe eva loke saṅgha-saddassa nirūḷhattā . Ācārasikkhāpanavasenāti acelaka vatacariyādiācārasikkhāpanavasena . Pākaṭoti saṅghīādibhāvena pakāsito .

‘‘ Appiccho ’’ ti vatvā tattha labbhamānaṃ appicchattaṃ dassetuṃ ‘‘ appicchatāya vatthampi na nivāsetī ’’ ti vuttaṃ . Na hi tasmiṃ sāsanike viya santaguṇanigūhaṇalakkhaṇā appicchatā labbhatīti .

Yasoti kittisaddo .

‘‘ Taranti etena saṃsāroghan ’’ ti evaṃ sammatattā titthaṃ vuccati laddhīti āha ‘‘ titthakaroti laddhikaro ’’ ti .

Sādhusammatoti ‘‘ sādhū ’’ ti sammato , na sādhūhi sammatoti āha ‘‘ ayaṃ sādhū ’’ tiādi .

‘‘ Imāni me vatasamādānāni ettakaṃ kālaṃ suciṇānī ’’ ti pabbajitato paṭṭhāya atikkantā bahū rattiyo jānātīti rattaññū . Tā panassa rattiyo cirakālabhūtāti katvā ciraṃ pabbajitassa assāti cirapabbajito . Tattha cirapabbajitatāgahaṇena buddhisīlataṃ dasseti , rattaññutāgahaṇena tattha sampajānataṃ .

Addhānan ti dīghakālaṃ . Kittako pana soti āha ‘‘ dve tayo rājaparivaṭṭe ’’ ti , dvinnaṃ tiṇṇaṃ rājūnaṃ rajjaṃ anusāsanapaṭipāṭiyoti attho .

‘‘ Addhagato ’’ ti vatvā kataṃ vayogahaṇaṃ osānavayāpekkhanti āha ‘‘ pacchimavayaṃ anuppatto ’’ ti .

Ubhayan ti ‘‘ addhagato , vayoanuppatto ’’ ti padadvayaṃ .

PubbeM1.214P1.276 pitarā saddhiṃ satthu santikaṃ gantvā desanāya sutapubbataṃ sandhāyāha ‘‘ jhānābhiññādi … pe … sotukāmo ’’ ti . Dassanenāti na dassanamattaṃ , disvā pana tena saddhiṃ ālāpasallāpaṃ katvā tato akiriyavādaṃ sutvā tesaṃ anattamano ahosi . Guṇakathāyāti abhūtaguṇakathāya . Tenāha ‘‘ suṭṭhutaraṃ anattamano hutvā ’’ ti .

Yadi anattamano , kasmā tuṇhī ahosīti āha ‘‘ anattamano samānopī ’’ tiādi .

153. Dāsādīsu sirivaḍḍhakādināmamiva ajitoti tassa nāmamattaṃ .

Kesehi vāyito kambalo yassātipi yujjati .

Paṭikiṭṭhataran ti nihīnataraṃ .

153. Paṭikiṭṭhataran tiV1.190 nihīnataraṃ .

‘‘ Yathāhā ’’ tiādinā aṅguttarāgame tikanipāte makkhalisutta ( a . ni .3.138) māhari .

Tantāvutānīti tante pasāretvā vītāni . Tantāvutānīti tante vītāni .

‘‘ Sīte sīto ’’ tiādinā chahākārehi tassa nihīnassa nihīnatarataṃ dasseti . ‘‘ Sīte sīto ’’ tiādinā chahākārehi tassa paṭikiṭṭhataraṃ dasseti .

154. Pakujjhati sammādiṭṭhikesu byāpajjatīti pakudho .

154. Vaccaṃ katvāpīti pi -saddena bhojanaṃ bhuñjitvāpi kenaci asucinā makkhito pīti imamatthaṃ sampiṇḍeti . Vālikathūpaṃ katvāti vattavasena vālikāya thūpaṃ katvā . Vaccaṃ katvāpīti ettha pi -saddena bhojanaṃ bhuñjitvāpi kenaci asucinā makkhitvāpīti imamatthaṃ sampiṇḍeti .

Vālikāthūpaṃ katvāti vatasamādānasīsena vālikāsañcayaṃ katvā , tathārūpe anupagamanīyaṭṭhāne puna vataṃ samādāya gacchatīti vuttaṃ hoti .

156. Palibuddhanakilesoti saṃsāre palibuddhanakicco rāgādikileso khettavatthuputtadārādivisayo . 156.‘‘ Gaṇṭhanakileso ’’ ti etassa ‘‘ palibundhanakileso ’’ ti atthavacanaṃ , saṃsāre paribundhanakicco khettavatthuputtadārādivisayo rāgādikilesoti attho . ‘‘ Evaṃvāditāyā ’’ ti iminā laddhivasenassa nāmaṃ , na panatthatoti dasseti . Yāva hi so maggena samugghāṭito , tāva atthiyeva . Ayaṃ pana vacanattho – ‘‘ natthi mayhaṃ gaṇṭho ’’ ti gaṇhātīti nigaṇṭhoti .

Nāṭassāti evaṃnāmakassa .