303. Visiṭṭhaṃ rajjaṃ virajjaṃ , virajjameva verajjaṃ yathā ‘‘ vekataṃ vesayan ’’ ti , nānāvidhaṃ verajjaṃ nānāverajjaṃ , tattha jātātiādinā sabbaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ . 303. Ekassa rañño āṇāpavattiṭṭhānāni rajjāni nāma , visiṭṭhāni rajjāni virajjāni , tāneva verajjāni , nānāvidhāni verajjāni tathā , tesu jātātiādinā tidhā taddhitanibbacanaṃ . Vicitrā hi taddhitavuttīti .

UttamabrāhmaṇotiV1.278 abhijanasampattiyā vittasampattiyā vijjāsampattiyā uggatataro , uḷāro vā brāhmaṇo . Yaññānubhavanatthan ti yassa kassaci yaññassa anubhavanatthaṃ . Teti nānāverajjakā brāhmaṇā . Tassāti soṇadaṇḍabrāhmaṇassa . Uttamabrāhmaṇoti abhijanasampattiyā , vittasampattiyā , vijjāsampattiyā ca uggatataro , uḷāro vā brāhmaṇo .

Asannipātoti lābhamaccharena nippīḷitatāya asannipāto viya bhavissati .

Āvaṭṭanīmāyā vuttāva . Lābhamaccherena nippīḷitatāya asannipāto bhavissati .

‘‘ AṅgetiM1.314 gameti ñāpetīti aṅgaṃ , hetūti āha ‘‘ imināpi kāraṇenā ’’ ti . Aṅgeti gameti attano phalaṃ ñāpeti , sayaṃ vā aṅgīyati gamīyati ñāyatīti aṅgaṃ , hetu . Tenāha ‘‘ kāraṇenā ’’ ti .

Lokadhammatānussaraṇena aparānipi kāraṇāni āhaṃsūti dassento ‘‘ evan ’’ tiādimāha .

‘‘ Ubhato sujāto ’’ ti ettake vutte yehi kehici dvīhi bhāgehi sujātatā viññāyeyya . Sujāta-saddo ca ‘‘ sujāto cārudassano ’’ tiādīsu ( theragā .818) ārohasampattipariyāyoti jātivaseneva sujātataṃ vibhāvetuṃ ‘‘ mātito ca pitito cā ’’ ti vuttaṃ . Dvīhi pakkhehīti mātupakkhena , pitupakkhena cāti dvīhi ñātipakkhehi . ‘‘ Ubhato sujāto ’’ ti hi etthakeyeva vutte yehi kehici dvīhi bhāgehi sujātattaṃ vijāneyya , sujātasaddo ca ‘‘ sujāto cārudassano ’’ tiādīsu ( ma . ni .2.399) ārohasampattipariyāyopi hotīti jātivasenevaM2.284 sujātattaṃ vibhāvetuṃ ‘‘ mātito ca pitito cā ’’ ti vuttaṃ .

Anorasaputtavasenāpi loke mātupitusamaññā dissati , idha panassa orasaputtavaseneva icchitāti dassetuṃ ‘‘ saṃsuddhagahaṇiko ’’ ti vuttaṃ . Tenāha ‘‘ bhoto mātā brāhmaṇī ’’ tiādi . Evan ti vuttappakārena , mātupakkhato caV2.247 pitupakkhato ca paccekaṃ tividhena ñātiparivaṭṭenāti vuttaṃ hoti .

Gabbhaṃ gaṇhāti dhāretīti gahaṇī , gabbhāsayasaññito mātukucchippadeso . YathābhuttassaP1.410 āhārassa vipācanavasena gaṇhanato achaḍḍanato gahaṇī , kammajatejodhātu . ‘‘ Saṃsuddhagahaṇiko ’’ ti imināpi ‘‘ mātito ca pitito cā ’’ ti vuttamevatthaṃ samatthetīti āha ‘‘ saṃsuddhā te mātugahaṇī ’’ ti , saṃsuddhāva anaññapurisasādhāraṇāti attho . Anorasaputtavasenāpi hi loke mātāpitusamaññā dissati , idha panassa orasaputtavaseneva icchitāti dassetuṃ ‘‘ saṃsuddhagahaṇiko ’’ ti vuttaṃ .

Gabbhaṃ gaṇhāti dhāretīti gahaṇī , tatiyāvaṭṭasaṅkhāto gabbhāsayasaññito mātukucchipadeso samavepākiniyāti samavipācaniyā . Etthāti mahāsudassanasutte . Yathābhuttamāhāraṃ vipācanavasena gaṇhāti na chaḍḍetīti gahaṇī , kammajatejodhātu , yā ‘‘ udaraggī ’’ ti loke paññāyati .

Pitā ca mātā ca pitaro , pitūnaṃ pitaro pitāmahā , tesaṃ yugo dvando pitāmahayugo , tasmā , yāva sattamā pitāmahayugā pitāmahadvandāti evamettha attho daṭṭhabbo . Evañhi pitāmahaggahaṇeneva mātāmahopi gahitoti . So aṭṭhakathāyaṃ visuṃ na uddhaṭo . Yuga-saddo cettha ekasesanayena daṭṭhabbo ‘‘ yugo ca yugo ca yugā ’’ ti . Evañhi tattha tattha dvandaṃ gahitameva hoti , tenāha ‘‘ tato uddhaṃ sabbepi pubbapurisā pitāmahaggahaṇeneva gahitā ’’ ti . Purisaggahaṇañcettha ukkaṭṭhaniddesavasena katanti daṭṭhabbaṃ . Evañhi ‘‘ mātito ’’ ti pāḷivacanaṃ samatthitaṃ hoti . Pitupitāti pituno pitā . Pitāmahoti āmaha-paccayena taddhitasiddhi . ‘‘ Catuyugan ’’ tiādīsu viya taṃ tadatthe yujjitabbato kālaviseso yugaṃ nāma . Etaṃ yugasaddena āyuppamāṇavacanaṃ abhilāpamattaṃ lokavohāravacanamattameva , adhippetatthato pana pitāmahoyeva pitāmahayugasaddena vutto tasseva padhānabhāvena adhippetattāti adhippāyo .

Tato uddhan ti pitāmahato upari . Tenāha ‘‘ pubbapurisā ’’ ti , tadavasesā pubbakā cha purisāti attho . Purisaggahaṇañcettha ukkaṭṭhaniddesena katanti daṭṭhabbaṃ . Evañhi ‘‘ mātito ’’ ti pāḷivacanaṃ samatthitaṃ hoti . Tatrāyamaṭṭhakathāmuttakanayo – mātā ca pitā ca pitaro , pitūnaṃ pitaro pitāmahā , tesaṃ yugo dvando pitāmahayugo , tasmā , yāva sattamā pitāmahayugā pitāmahadvandāti attho veditabbo , evañca pitāmahaggahaṇeneva mātāmahopi gahito . Yugasaddo cettha ekaseso ‘‘ yugo ca yugo ca yugo ’’ ti , ato tattha tattha ñātiparivaṭṭe pitāmahadvandaṃ gahitaṃ hotīti . ‘‘ Yāva sattamā pitāmahayugā ’’ ti idaṃ kākāpekkhanamiva ubhayattha sambandhagatanti āha ‘‘ evan ’’ tiādi .

Yāva sattamo puriso , tāva akkhittoM2.285 anupakuṭṭho jātivādenāti sambandho .

Akkhittoti appattakhepo . Anavakkhittoti saddhathālipākādīsu na avakkhitto na chaḍḍito . Akkhittoti appattakhepo . Anavakkhittoti saddhathālipākādīsu na chaḍḍito .

Na upakuṭṭhoti na upakkosito .

Jātivādenāti hetumhi karaṇavacananti dassetuṃ ‘‘ kena kāraṇenā ’’ tiādi vuttaṃ . ‘‘ Jātivādenā ’’ ti idaṃ hetumhi karaṇavacananti dassetuṃ ‘‘ kena kāraṇenā ’’ tiādi vuttaṃ .

Itipīti imināpi kāraṇena .

Ettha ca ‘‘ ubhato … pe … pitāmahayugā ’’ ti etena brāhmaṇassa yonidosābhāvo dassito saṃsuddhagahaṇikabhāvakittanato ,‘‘ akkhitto ’’ ti iminā kiriyāparādhābhāvo . Kiriyāparādhena hi sattā khepaṃ pāpuṇanti . ‘‘ Anupakkuṭṭho ’’ ti iminā ayuttasaṃsaggābhāvo . Ayuttasaṃsaggampi hi paṭicca sattā akkosaṃ labhanti . Issaroti ādhipateyyasaṃvattaniyakammabalena īsanasīlo , sā panassa issaratā vibhavasampattipaccayā pākaṭā jātāti aḍḍhatāpariyāyabhāveneva vadanto ‘‘ aḍḍhoti issaro ’’ ti āha . IssarotiV2.248 ādhipateyyasaṃvattaniyakammabalena īsanasīlo , sā panassa issaratā vibhavasampattipaccayā pākaṭā jātā , tasmā aḍḍhabhāvapariyāyena dassento ‘‘ aḍḍhoti issaro ’’ ti āha .

Mahantaṃ dhanaṃ assa bhūmigatañceva vehāsaṭṭhañcāti mahaddhano . Mahantaṃ dhanamassa bhūmigataṃ , vehāsagatañcāti mahaddhano .

Tassāti tassa tassaM1.315P1.411 . Vadanti ‘‘ anvayato , byatirekato ca anupasaṅkamanakāraṇaṃ kittemā ’’ ti . Tassāti tassa tassa guṇassa , ayameva ca pāṭho adhunā dissati . Aguṇaṃyeva dassemāti anvayato tassa guṇaṃ vatvā byatirekato bhagavato anupasaṅkamanakāraṇaṃ aguṇameva dassema .

AdhikarūpotiV1.279 visiṭṭharūpo uttamasarīro . Adhikarūpoti visiṭṭharūpo uttamasarīro .

Dassanaṃ arahatīti dassanīyo , tenāha ‘‘ dassanayoggo ’’ ti . Dassanaṃ arahatīti dassanīyoti āha ‘‘ dassanayoggo ’’ ti .

Pasādaṃ āvahatīti pāsādiko , tenāha ‘‘ cittappasādajananato ’’ ti . Pasādaṃ āvahatīti pāsādiko . Tenāha ‘‘ pasādajananato ’’ ti .

Vaṇṇassāti vaṇṇadhātuyā . Sarīran ti sannivesavisiṭṭhaṃ karacaraṇagīvāsīsādiavayavasamudāyaṃ , so ca saṇṭhānamukhena gayhatīti ‘‘ paramāya vaṇṇapokkharatāyāti … pe … sampattiyā cā ’’ ti vuttaṃ . Pokkharasaddo idha sundaratthe , sarīratthe ca niruḷho . Vaṇṇassāti vaṇṇadhātuyā . Pakāsaniyena parisuddhanimittena vaṇṇasaddassa vaṇṇadhātuyaṃ pavattanato tannimittameva vaṇṇatā , sā ca vaṇṇanissitāti abhedavasena vuttaṃ ‘‘ uttamena parisuddhena vaṇṇenā ’’ ti . Sarīraṃ pana sannivesavisiṭṭhaṃ karacaraṇagīvāsīsādisamudāyaṃ , tañca avayavabhūtena saṇṭhānanimittena gayhati , tasmā tannimittameva pokkharatāti vuttaṃ ‘‘ sarīrasaṇṭhānasampattiyā ’’ ti , uttamāya sarīrasaṇṭhānasampattiyātipi yojetabbaṃ . Atthavasā hi liṅgavibhattivipariṇāmo .

Sabbavaṇṇesu suvaṇṇavaṇṇova uttamoti vuttaṃ ‘‘ seṭṭhena suvaṇṇavaṇṇena samannāgato ’’ ti . Tathā hi buddhā , cakkavattino ca suvaṇṇavaṇṇāva honti . Sabbesu vaṇṇesu suvaṇṇavaṇṇova uttamoti āha ‘‘ parisuddhavaṇṇesupi seṭṭhena suvaṇṇavaṇṇena samannāgato ’’ ti . Tathā hi buddhā , cakkavattino ca suvaṇṇavaṇṇāva honti .

Brahmavacchasīti uttamasarīrābho , suvaṇṇābho icceva attho . Imameva hi atthaṃ sandhāya ‘‘ mahābrahmuno sarīrasadiseneva sarīrena samannāgato ’’ ti vuttaṃ , na brahmujugattataṃ . Yasmā pana vacchasasaddo sarīrābhe pavattati , tasmā brahmavacchasīti uttamasarīrābho , suvaṇṇābho icceva attho . Imameva hi atthaṃ sandhāya ‘‘ mahābrahmuno sarīrasadiseneva sarīrena samannāgato ’’ tiM2.286 vuttaṃ , na brahmujugattataṃ .

Akhuddāvakāso dassanāyāti ārohapariṇāhasampattiyā , avayavapāripūriyā ca dassanāya okāso na khuddako , tenāha ‘‘ sabbānevā ’’ tiādi . Okāsoti sabbaṅgapaccaṅgaṭṭhānaṃ . Ārohapariṇāhasampattiyā , avayavapāripūriyā ca dassanassa okāso na khuddakoti attho . Tenāha ‘‘ sabbānevā ’’ tiādi .

Yamaniyamalakkhaṇaṃ sīlamassa atthīti sīlavā . Sīlan ti yamaniyamalakkhaṇaṃ sīlaṃ , taṃ panassa rattaññutāya vuddhaṃ vaddhitanti visesato ‘‘ vuddhasīlī ’’ ti vuttaṃ .

Taṃ panassa rattaññutāya vuddhaṃ vaḍḍhitaṃ atthīti vuddhasīlī .

Tena ca sabbadā sammāyogato vuddhasīlena samannāgato . Vuddhasīlenāti sabbadā sammāyogato vuddhena dhuvasīlena . Evañca katvā padattayampetaṃ adhippetatthato visiṭṭhaṃ hoti , saddatthamattaṃ pana sandhāya ‘‘ idaṃ vuddhasīlīpadasseva vevacanan ’’ ti vuttaṃ .

Sabbametaṃ pañcasīlamattameva sandhāya vadanti tato paraṃ sīlassa tattha abhāvato , tesañca ajānanato . Pañcasīlato paraṃ tattha sīlassa abhāvato , tesamajānanato ca ‘‘ pañcasīlamattamevā ’’ ti āha .

Ṭhānakaraṇasampattiyā , sikkhāsampattiyā ca katthacipi anūnatāya parimaṇḍalapadāni byañjanāni akkharāni etissāti parimaṇḍalapadabyañjanā . Atha vā pajjati atthoP1.412 etenāti padaṃ , nāmādi . Yathādhippetamatthaṃ byañjetīti byañjanaṃ , vākyaṃ . Tesaṃ paripuṇṇatāya parimaṇḍalapadabyañjanā . Vācāya parimaṇḍalapadabyañjanatā eva sundarabhāvoti vuttaṃ ‘‘ sundarā parimaṇḍalapadabyañjanā ’’ ti . Ṭhānakaraṇasampattiyā , sikkhāsampattiyā ca kassacipi anūnatāya parimaṇḍalapadāni byañjanāni akkharāni etissāti parimaṇḍalapadabyañjanā . Akkharameva hi taṃtadatthavācakabhāvenaV2.249 paricchinnaṃ padaṃ . Atha vā padameva atthassa byañjakattā byañjanaṃ , sithiladhanitādiakkharapāripūriyā ca padabyañjanassa parimaṇḍalatā , parimaṇḍalaṃ padabyañjanametissāti tathā . Apica pajjati attho etenāti padaṃ , nāmādi , yathādhippetamatthaṃ byañjetīti byañjanaṃ , vākyaṃ , tesaṃ paripuṇṇatāya parimaṇḍalapadabyañjanā .

Atthañāpane sādhanatāya vācāva karaṇanti vākkaraṇaṃ , udāhāraghoso . Atthaviññāpane sādhanatāya vācāva karaṇaṃ vākkaraṇan ti tulyādhikaraṇataṃ dassetuṃ ‘‘ udāharaṇaghoso ’’ ti vuttaṃ , vacībhedasaddoti attho .

Guṇaparipuṇṇabhāvena tassa brāhmaṇassa , tena vā bhāsitabbaatthassa . Pūre puṇṇabhāve . Pūreti ca purimasmiṃ atthe ādhāre bhummaṃ , dutiyasmiṃ visaye . Tassa brāhmaṇassa , tena vā bhāsitabbassa atthassa guṇaparipuṇṇabhāvena pūre guṇehi paripuṇṇabhāve bhavāti porī . Puna pureti rājadhānīmahānagare . Bhavattāti saṃvaḍḍhattā . Sukhumālattanenāti sukhumālabhāvena , iminā tassā vācāya mudusaṇhattamāha .

‘‘ Sukhumālattanenā ’’ ti iminā tassā vācāya mudusaṇhabhāvamāha .

Apalibuddhāya pittasemhādīhi . Sandiṭṭhaṃ sabbaṃ dassetvā viya ekadesaṃ kathanaṃ . Vilambitaṃ saṇikaṃ cirāyitvā kathanaṃ . ‘‘ Sandiddhavilambitādī ’’ ti vā pāṭho . Tattha sandiddhaṃ sandehajanakaṃ . Ādi -saddena dukkhalitānukaḍḍhitādiṃM1.316 saṅgaṇhāti . Apalibuddhāyāti pittasemhādīhi apariyonaddhāya , hetugabbhapadametaṃ . Tato eva hi yathāvuttadosābhāvoti . Ḍaṃsetvā viya ekadesakathanaṃ sandiṭṭhaṃ , saṇikaṃ cirāyitvā kathanaṃ vilambitaṃ ,‘‘ sanniddhavilambitādī ’’ tipi pāṭho . Saddena ajanakaṃ vacinaṃ , mammakasaṅkhātaṃ vā ekakkharameva dvattikkhattumuccāraṇaṃ sanniddhaṃ . Ādi saddena dukkhalitānukaḍḍhitādīni saṅgaṇhāti .

Eḷāgaḷenāti eḷāpaggharaṇena . ‘‘ Eḷā gaḷantī ’’ ti vuttasseva dvidhā atthaṃ dassetuṃ ‘‘ lālā vā paggharantī ’’ tiādiM2.287 vuttaṃ . ‘‘ Passe ’ ḷamūgaṃ uragaṃ dujivhan ’’ tiādīsu ( jā .1.7.49) viya hi eḷāsaddo lālāya , kheḷe ca pavattati . Kheḷaphusitānīti kheḷabindūni . Tatrāyamaṭṭhakathāmuttakanayo – elan ti doso vuccati ‘‘ yā sā vācā nelā kaṇṇasukhā ’’ tiādīsu ( dī . ni .1.8,194) viya . Duppaññā ca sadosameva kathaṃ kathentā elaṃ paggharāpenti , tasmā tesaṃ vācā elagaḷā nāma hoti , tabbiparītāyāti attho .

‘‘ Ādimajjhapariyosānaṃ pākaṭaṃ katvā ’’ ti iminā tassā vācāya atthapāripūriṃ vadanti . ‘‘ Ādimajjhapariyosānaṃ pākaṭaṃ katvā ’’ ti iminā tassā vācāya atthapāripūriṃ vadati . Viññāpanasaddena etassa sambandho .

‘‘ Jiṇṇo ’’ tiādīni padāni suviññeyyāni , heṭṭhā vuttatthāni ca . Dutiyanaye pana jiṇṇoti nāyaṃ jiṇṇatā vayomattena , atha kho kulaparivaṭṭena purāṇatāti āha ‘‘ jiṇṇoti porāṇo ’’ tiādi , tena tassa brāhmaṇassa kulavasena uditoditabhāvamāha . Jarājiṇṇatāya jiṇṇoti khaṇḍiccapāliccādibhāvamāpādito .

Jātivuddhiyā ‘‘ vayoanuppatto ’’ ti vakkhamānattā , guṇavuddhiyā tato sātisayattā ca ‘‘ vuddhoti sīlācārādiguṇavuddhiyā yutto ’’ ti āha . Vuddhimariyādappattoti vuddhiyā paricchedaṃ pariyantaṃ patto .

Tathā jātimahallakatāyaP1.413 vakkhamānattā ‘‘ mahallako ’’ tiV1.280 padena vibhavamahattatā yojitā . Jātimahallakatāyāti upapattiyā mahallakabhāvena . Tenāha ‘‘ cirakālappasuto ’’ ti .

Maggapaṭipannoti brāhmaṇānaṃ paṭipattivīthiṃ upagato taṃ avokkamma caraṇato . Addha saddo addhānapariyāyo dīghakālavācako . Kittako pana soti āha ‘‘ dve tayo rājaparivaṭṭe ’’ ti , dvinnaṃ tiṇṇaṃ rājūnaṃ rajjapasāsanapaṭipāṭiyoti attho .

Antimavayan ti pacchimavayaṃ . ‘‘ Addhagato ’’ ti vatvāpi kataṃ vayogahaṇaṃ osānavayāpekkhanti vuttaṃ ‘‘ pacchimavayaṃ sampatto ’’ ti . Pacchimo tatiyabhāgoti vassasatassa tidhā katesu bhāgesu tatiyo osānabhāgo . Paccekaṃ tettiṃsavassato ca adhikamāsapakkhādipi vibhajīyati , tasmā sattasaṭṭhime vasse yathārahaṃ labbhamānamāsapakkhadivasato paṭṭhāya pacchimavayo veditabbo . Ācariyasāriputtattherena piV2.250 hi imamevatthaṃ sandhāya ‘‘ sattasaṭṭhivassato paṭṭhāya pacchimavayo koṭṭhāso ’’ ti ( sārattha . ṭī .1. verañjakaṇḍavaṇṇanā ) vuttaṃ . Itarathā hi ‘‘ pacchimavayo nāma vassasatassa pacchimo tatiyabhāgo ’’ ti aṭṭhakathāvacanena virodho bhaveyyāti .

Evaṃ kevalajātivasena paṭhamavikappaṃ vatvā guṇamissakavasenapi dutiyavikappaṃ vadantena ‘‘ apicā ’’ tiādi āraddhaṃ . Tattha nāyaṃ jiṇṇatā vayomattena , atha kho kulaparivaṭṭena purāṇatāti āha ‘‘ jiṇṇoti porāṇo ’’ tiādi . Cirakālappavattakulanvayoti cirakālaṃ pavattakulaparivaṭṭo , tenāssa kulavasena uditoditabhāvamāha .

‘‘ Vayoanuppatto ’’ ti iminā jātivuddhiyā vakkhamānattā , guṇavuddhiyāM2.288 ca tato sātisayattā ‘‘ vuddhoti sīlācārādiguṇavuddhiyā yutto ’’ ti vuttaṃ . Vakkhamānaṃ pati pārisesaggahaṇañhetaṃ .

Tathā jātimahallakatāyapi teneva padena vakkhamānattā , vibhavamahattatāya ca anavasesitattā ‘‘ mahallakoti vibhavamahantatāya samannāgato ’’ ti āha .

Maggapaṭipannoti brāhmaṇānaṃ yuttapaṭipattivīthiṃ avokkamma caraṇavasena upagatoti atthaṃ dasseti ‘‘ brāhmaṇānan ’’ tiādinā .

Jātivuddhabhāvamanuppatto , tampi antimavayaṃ pacchimavayameva anuppattoti sādhippāyayojanā . Iminā hi pacchimavayavasena jātivuddhabhāvaṃ dassetīti .