Amarāvikkhepavādavaṇṇanā
Amarāvikkhepavādavaṇṇanā
61. Na maratīti na ucchijjati .
61. Na
M1.430 maratīti ‘‘ evamevā ’’ ti sanniṭṭhānābhāvena na upacchijjati , anekantikāyeva hotīti vuttaṃ hoti .
Pariyantarahitāti osānavigatā , aniṭṭhaṅgatāti attho .Vividhoti ‘‘ evampi me no ’’ tiādinā nānappakāro .
Khepoti sakavādena paravādānaṃ khipanaṃ .
Ko paneso amarāvikkhepoti ?
Tathāpavatto diṭṭhippadhāno tādisāya vācāya samuṭṭhāpako cittuppādoyeva .
‘‘ Evampi me no ’’ tiādinā vividho nānappakāro khepo parena paravādīnaṃ khipanaṃ vikkhepo .
Amarāya diṭṭhiyā
M1.163 vācāya ca vikkhipantīti vā amarāvikkhepino .
Amarāvikkhepino eva amarāvikkhepikā .
Ito cito ca sandhāvati ekasmiṃ sabhāve anavaṭṭhānato .
Amarā viya vikkhipantīti vā purimanayeneva saddattho daṭṭhabbo .
Amarāya diṭṭhiyā , vācāya ca vikkhipanti , vividhamapanentīti vā amarāvikkhepino , teyeva ‘‘ amarāvikkhepikā ’’ tipi yujjati .
‘‘ Macchajāti ’’ cceva avatvā ‘‘ ekā ’’ ti vadanto macchajātiviseso esoti dasseti .
Ito cito ca sandhāvati ekasmiṃ sabhāve anavaṭṭhānato .
Yathā gāhaṃ na upagacchati , tathā sandhāvanato , etena amarāya vikkhepo tathā , so viyāti amarāvikkhepoti atthamāha ‘‘ sā ummujjananimujjanādivasenā ’’ tiādinā vikkhepapadatthena upamitattā .
Ayameva hi attho ācariyasāriputtattherenāpi sāratthadīpaniyaṃ ( sārattha . ṭī .1. tatiyasaṅgītikathāvaṇṇanā ) vutto .
Amarā viya vikkhepo amarāvikkhepoti keci .Atha vā amarā viya vikkhipantīti amarāvikkhepino , teyeva amarāvikkhepikā .
62. Vikkhepavādino
V1.144 uttarimanussadhamme , akusaladhammepi sabhāvabhedavaseneva ñātuṃ ñāṇabalaṃ natthīti kusalākusalapadānaṃ kusalākusalakammapathavaseneva attho .
62. Vikkhepavādino uttarimanussadhamme , abyākatadhamme ca ( akusaladhammepi dī . ni . ṭī .1.62) sabhāvabhedavasena paṭivijjhituṃ ñāṇaṃ natthīti kusalākusalapadānaṃ kusalākusalakammapathavasenevaV1.377 attho vutto .Paṭhamanayavaseneva apariyantavikkhepatāya amarāvikkhepaṃ vibhāvetuṃ ‘‘ evantipi me noti aniyamitavikkhepo ’’ ti vuttaṃ .
Tattha aniyamitavikkhepoti sassatādīsu ekasmimpi pakāre aṭṭhatvā vikkhepakaraṇaṃ , paravādinā yasmiṃ kismiñci pucchite pakāre tassa paṭikkhepoti attho .
Vighāto vihesā kāyikadukkhaṃ ‘‘ vippaṭisāruppattiyā ’’ ti domanassassa hetubhāvena vacanato , tenāha ‘‘ dukkhaṃ bhaveyyā ’’ ti .
Dutiyanayavasena amarāsadisāya amarāya vikkhepaṃ dassetuṃ ‘‘ idaṃ kusalanti vā puṭṭho ’’ tiādimāha .
Atha vā ‘‘ evantipi
P1.213 me no ’’ tiādinā aniyamatova sassatekaccasassatucchedatakkīvādānaṃ paṭisedhanena taṃ taṃ vādaṃ paṭikkhipateva apariyantavikkhepavādattā amarāvikkhepino .
Musāvādeti nimitte bhummavacanaṃ , nissakkatthe vā .
Musāvādahetu , musāvādato vā ottappena ceva hiriyā cāti attho .Kīdisaṃ amarāvikkhepamāpajjatīti āha ‘‘ apariyantavikkhepan ’’ ti , tena amarāsadisavikkhepasaṅkhātaṃ dutiyanayaṃ nivatteti .
Yathāvutte hi nayadvaye paṭhamanayavasenāyamattho dassito , dutiyanayavasena pana amarāsadisavikkhepaṃ dassetuṃ ‘‘ idaṃ kusalanti puṭṭho ’’ tiādivacanaṃ vakkhati .
‘‘ Evantipi me no ’’ ti yaṃ tayā puṭṭhaṃ , taṃ evantipi me laddhi no hotīti attho .
Evaṃ sabbattha yathārahaṃ .
Aniyamitavikkhepoti sassatādīsu ekasmimpi
M1.431 pakāre aṭṭhatvā vikkhepakaraṇaṃ , paravādinā yasmiṃ kismiñci pakāre pucchite tassa paṭikkhepavikkhepoti vuttaṃ hoti .Atha vā apariyantavikkhepadassanaṃyeva aṭṭhakathāyaṃ kataṃ ‘‘ evantipi me noti aniyamitavikkhepo ’’ tiādinā ,‘‘ idaṃ kusalanti vā akusalanti vā puṭṭho ’’ tiādinā ca .
‘‘ Evantipi me no ’’ tiādinā hi aniyametvā , niyametvā ca sassatekaccasassatucchedatakkīvādānaṃ paṭisedhanena taṃ taṃ vādaṃ paṭikkhipateva apariyantavikkhepavādattā .
Kiṃ no noti te laddhīti neva na hotīti tava laddhi hoti kinti attho .
No notipi me noti neva na hotītipi me laddhi no hoti .
Attanā pana anavaṭṭhitavādattā na kismiñci pakkhe avatiṭṭhatīti āha ‘‘ sayaṃ pana … pe … byākarotī ’’ ti .
‘‘ Amarāvikkhepino ’’ ti dassetvā attanā pana anavaṭṭhitavādattā na kismiñci pakkhe avatiṭṭhatīti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘ sayaṃ pana idaṃ … pe … na byākarotī ’’ ti āha .
Idāni kusalādīnaṃ abyākaraṇena tameva anavaṭṭhānaṃ vibhāveti ‘‘ idaṃ kusalanti vā puṭṭho ’’ tiādinā .
Idāni kusalādīnaṃ abyākaraṇena tadeva anavaṭṭhānaṃ vibhāveti ‘‘ idaṃ kusalanti puṭṭho ’’ tiādinā .
Tenevāha ‘‘ ekasmimpi pakkhe na tiṭṭhatī ’’ ti .
Tenevāha ‘‘ ekasmimpi pakkhe na tiṭṭhatī ’’ ti .
63. Kusalākusalaṃ yathābhūtaṃ appajānantopi yesamahaṃ samayena kusalameva ‘‘ kusalan ’’ ti , akusalameva ca ‘‘ akusalan ’’ ti byākareyyaṃ , tesu tathā byākaraṇahetu ‘‘ aho vata re paṇḍito ’’ ti sakkārasammānaṃ karontesu mama chando vā rāgo vā assāti evampettha attho sambhavati .
63. Attano paṇḍitabhāvavisayānaññeva rāgādīnaṃ vasena yojanaṃ kātuṃ ‘‘ ajānantopī ’’ tiādimāha .
Sahasāti anupadhāretvā vegena .
‘‘ Bhadramukhāti paṇḍitānaṃ samudāciṇṇamālapanaṃ , sundaramukhāti attho .
Tatthāti tasmiṃ byākaraṇe , nimitte cetaṃ bhummaṃ .
Doso vā paṭigho vāti ettha vuttavipariyāyena yojetabbaṃ .
Aṭṭhakathāyaṃ pana attano paṇḍitabhāvavisayānaṃ rāgādīnaṃ vasena yojanā katā .
Chandarāgapadānaṃ samānatthabhāvepi vikappanajotakena vā -saddena yogyattā gobalībaddādinayena bhinnatthatāva yuttāti āha ‘‘ chando dubbalarāgo , rāgo balavarāgo ’’ ti .
Dosapaṭighesu pi eseva nayo .
‘‘ Chandarāgadvayaṃ upādānan ’’ ti abhidhammanayena vuttaṃ .
Ettakampi nāmāti ettha api -saddo sampiṇḍane vattati , nāma -saddo garahāyaṃ .
Na kevalaṃ ito uttaritarameva , atha kho ettakampi na jānāmi nāma , pageva taduttarijānaneti attho .
Parehi katasakkārasamānavisayānaṃ pana rāgādīnaṃ vasena ayaṃ yojanā – kusalākusalaṃ yathābhūtaṃ
V1.378 apajānantopi yesamahaṃ samavāyena kusalameva ‘‘ kusalan ’’ ti , akusalameva ‘‘ akusalan ’’ ti ca byākareyyaṃ , tesu tathā byākaraṇahetu ‘‘ aho vata re paṇḍito ’’ ti sakkārasammānaṃ karontesu mama chando vā rāgo vā assāti .Abhidhamme hi taṇhādiṭṭhiyova ‘‘ upādānan ’’ ti āgatā , suttante pana dosopi ‘‘ upādānan ’’ ti vutto ‘‘ kodhupādānavinibandhā vighātaṃ āpajjantī ’’ tiādīsu .
Dosapaṭighesu pi vuttavipariyāyena yojetabbaṃ .
Tena vuttaṃ ‘‘ ubhayampi vā daḷhaggahaṇavasena upādānan ’’ ti
M1.164 .
Daḷhaggahaṇaṃ amuñcanaṃ .
Paṭighopi hi upanāhādivasena pavatto ārammaṇaṃ na muñcati .
Vihananaṃ hiṃsanaṃ vibādhanaṃ .
Rāgopi hi pariḷāhavasena sāraddhavuttitāya nissayaṃ vibādhatīti .
Vināsetukāmatāya ārammaṇaṃ gaṇhātīti sambandho .
‘‘ Taṃ mamassa upādānaṃ , so mamassa vighāto ’’ ti idaṃ abhidhammanayena ( dha . sa .1219 ādayo ) yathālābhavacanaṃ yathāsambhavaṃ yojetabbanti āha ‘‘ chandarāgadvayan ’’ tiādi .
TaṇhādiṭṭhiyoM1.432 eva hi ‘‘ upādānan ’’ ti abhidhamme vuttā ( dha . sa .1219 ādayo ) idāni suttantanayena avisesayojanaṃ dasseti ‘‘ ubhayampi vā ’’ tiādinā .
Suttante hi dosopi ‘‘ upādānan ’’ ti vutto ‘‘ kodhupādānavinibandhā vighātaṃ āpajjantī ’’ tiādīsu ( dī . ni . ṭī .1.63)‘‘ ubhayampī ’’ ti ca atthato vuttaṃ , na saddato catunnampi saddānamatthadvayavācakattā .Daḷhaggahaṇan ti amuñcanaggahaṇaṃ .
Paṭighopi hi ārammaṇaṃ na muñcati upanāhādivasena pavattanato , lobhasseva upādānabhāvena pākaṭattā dosassāpi upādānabhāvaṃ dassetuṃ idaṃ vuttaṃ .
Vihananaṃ vihiṃsanaṃ vibādhanaṃ .
Rāgopi hi pariḷāhavasena sāraddhavuttitāya nissayaṃ vihanati .
‘‘ Rāgo hī ’’ tiādinā rāgadosānaṃ upādānabhāve visesadassanamukhena tadatthasamatthanaṃ .
Vināsetukāmatāya ārammaṇaṃ gaṇhātīti sambandho .
Itīti tasmā gahaṇavihananato .
64. Paṇḍiccenāti paññāya .
Yena hi dhammena yutto ‘‘ paṇḍito ’’ ti
P1.214 vuccati , so dhammo paṇḍiccaṃ , tena sutacintāmayaṃ paññaṃ dasseti , na pākatikakammanibbattaṃ sābhāvikapaññaṃ .
64. Paḍati sabhāvadhamme jānāti , yathāsabhāvaṃ vā gacchatīti paṇḍā , sā yesaṃ te paṇḍitāti atthaṃ dasseti ‘‘ paṇḍiccenā ’’ tiādinā .
Paṇḍitassa bhāvo paṇḍiccaṃ , paññā .
Yena hi dhammena pavattinimittabhūtena yutto ‘‘ paṇḍito ’’ ti vuccati , soyeva dhammo paṇḍiccaṃ .
Tena sutacintāmayapaññā vuttā tāsameva visayabhāvato .
Samāpattilābhino hi bhāvanāmayapaññā .‘‘ Nipuṇā ’’ ti iminā pana kammanibbattaṃ paṭisandhipaññāsaṅkhātaṃ sābhāvikañāṇaṃ vuttanti āha ‘‘ saṇhasukhumabuddhino ’’ ti .
Atthantaran ti atthanānattaṃ , atthameva vā .
Kata-saddassa kiriyāsāmaññavācakattā ‘‘ katavijjo ’’ tiādīsu viya kata-saddo ñāṇānuyuttataṃ vadatīti āha ‘‘ viññātaparappavādā ’’ ti .
‘‘ Viññātaparappavādā ’’ ti etena kata -saddassa kiriyāsāmaññavācakattā ‘‘ katavijjo ’’ tiādīsu viya kata-saddo ñāṇānuyuttataṃ vadatīti dasseti .
‘‘ Katavādaparicayā ’’ ti etena pana ‘‘ katasippo ’’ tiādīsu viya samudāciṇṇavādataṃ .
Ubhinnamantarā pana samuccayadvayena sāmaññaniddesaṃ , ekasesaṃ vāti daṭṭhabbaṃ .
Sattadhā bhinnassa vālaggassa aṃsukoṭivedhako ‘‘ vālavedhī ’’ ti adhippeto .
Vālavedhīnaṃ rūpaṃ sabhāvo viya rūpametesanti vālavedhirūpāti āha ‘‘ vālavedhidhanuggahasadisā ’’ ti .
Satadhā bhinnassa vālaggassa aṃsukoṭivedhakadhanuggahasadisāti attho .
Tādisoyeva hi ‘‘ vālavedhī ’’ ti adhippeto .
Maññe -saddo upamājotakoti vuttaṃ ‘‘ bhindantā viyā ’’ ti .
Paññāgatenāti paññāpabhedena , paññāya eva vā .
Samanuyuñjanā laddhiyā pucchā .
Samanugāhanā taṃkāraṇassāti dasseti ‘‘ kiṃ kusalan ’’ tiādinā .
Samanubhāsanāpi
V1.379 ovādavasena samanuyuñjanāyevāti āhaM1.433 ‘‘ samanuyuñjeyyun ’’ ti .‘‘ Na sampāyeyyan ’’ ti ettha da-kārassa ya-kārādesataṃ , eyya-saddassa ca sāmatthiyatthataṃ dassetuṃ ‘‘ na sampādeyyan ’’ tiādi vuttaṃ .
65-66.
Mandā atikkhā paññā yassāti mandapañño , tenāha ‘‘ apaññassevetaṃ nāman ’’ ti .
‘‘ Mohamūho ’’ ti vattabbe ha-kāralopena ‘‘ momūho ’’ ti vuttaṃ , tañca atisayatthadīpakaṃ pariyāyadvayassa atirekatthabhāvatoti yathā ‘‘ padaṭṭhānan ’’ ti vuttaṃ ‘‘ atisammūḷho ’’ ti .
Siddhe hi sati punārambho niyamāya vā hoti , atthantaraviññāpanāya vā .
Yathā pubbe kammunā āgato , tathā idhāpīti tathāgato , satto .
Ettha ca kāmaṃ purimānampi tiṇṇaṃ kusalādidhammasabhāvānavabodhato attheva mandabhāvo , tesaṃ pana attano kusalādidhammānavabodhassa avabodhanato viseso atthīti .
Pacchimoyeva tadabhāvato mandamomūhabhāvena vutto .
Nanu ca pacchimassāpi attano dhammānavabodhassa avabodho atthiyeva ‘‘ atthi paro loko ’ ti iti ce me assa ,‘ atthi paro loko ’ ti iti te naṃ byākareyyaṃ , evantipi me no ’’ tiādivacanatoti ?
Kiñcāpi atthi , na pana tassa purimānaṃ viya apariññātadhammabyākaraṇanimittamusāvādādibhāyanajigucchanākāro atthi , atha kho mahāmūḷhoyevāti tathāvesa vutto .
Atha vā ‘‘ evantipi me no ’’ tiādinā pucchāya vikkhepakaraṇatthaṃ ‘‘ atthi paro loko ’’ ti iti ce maṃ pucchasīti pucchāṭhapanameva tena dassīyati , na attano dhammānavabodhāvabodhoti ayameva visesena ‘‘ mando momūho ’’ ti vutto .
Teneva hi tathāvādīnaṃ sañcayaṃ belaṭṭhaputtaṃ ārabbha ‘‘ ayañca imesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ sabbabālo sabbamūḷho ’’ ti ( dī . ni .1.181) vuttaṃ .
Tattha ‘‘ atthi paro loko ’’ ti sassatadassanavasena , sammādiṭṭhivasena vā pucchā .
Yadi hi diṭṭhigatiko sassatadassanavasena puccheyya , yadi ca sammādiṭṭhiko sammādassanavasenāti dvidhāpi attho vaṭṭati .
‘‘ Natthi paro loko ’’ ti natthikadassanavasena , sammādiṭṭhivasena vā ,‘‘ atthi ca natthi ca paro loko ’’ ti ucchedadassanavasena , sammādiṭṭhivasena vā ,‘‘ nevatthi na natthi paro loko ’’ ti vuttapakārattayapaṭikkhepe sati pakārantarassa asambhavato atthitānatthitāhi na vattabbākāro paro lokoti vikkhepaññeva purakkhārena
M1.434 , sammādiṭṭhivasena vā pucchā .
Sesacatukkattayepi vuttanayānusārena attho veditabbo .
Puññasaṅkhārattiko viya hi kāyasaṅkhārattikena purimacatukkasaṅgahito eva attho sesacatukkattayena sattaparāmāsapuññādisaphalatācodanānayena ( attaparāmāsapuññādiphalatācodanānayena dī . ni . ṭī .1.65,66) saṅgahito .
Ettha hi tatiyacatukkenaV1.380 puññādikammasaphalatāya , sesacatukkattayena ca sattaparāmāsatāya codanānayo vuttoti daṭṭhabbaṃ .
Amarāvikkhepiko pana sassatādīnaṃ attano aruccanatāya sabbattha ‘‘ evantipi me no ’’ tiādinā vikkhepaññeva karoti .
Tattha ‘‘ evantipi me no ’’ tiādi tattha tattha pucchitākārapaṭisedhanavasena vikkhepākāradassanaṃ .
Kasmā pana vikkhepavādino paṭikkhepova sabbattha vutto .
Nanu vikkhepapakkhassa ‘‘ evamevan ’’ ti anujānanampi vikkhepapakkhe avaṭṭhānato yuttarūpaṃ siyāti ?
Na , tatthāpi tassa sammūḷhattā , paṭikkhepavaseneva ca vikkhepavādassa pavattanato .
Tathā hi sañcayo belaṭṭhaputto raññā ajātasattunā sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ puṭṭho paralokatthitādīnaṃ paṭisedhanamukheneva vikkhepaṃ byākāsi .
Etthāha – nanu cāyaṃ sabbopi amarāvikkhepiko kusalādayo dhamme , paralokatthitādīni ca yathābhūtaṃ anavabujjhamāno tattha tattha pañhaṃ puṭṭho pucchāya vikkhepanamattaṃ āpajjati , atha tassa kathaṃ diṭṭhigatikabhāvo siyā .
Na hi avattukāmassa viya pucchitatthamajānantassa vikkhepakaraṇamattena diṭṭhigatikatā yuttāti ?
Vuccate – na heva kho pucchāya vikkhepakaraṇamattena tassa diṭṭhigatikatā , atha kho micchābhinivesavasena .
Sassatābhinivesavasena hi micchābhiniviṭṭhoyeva puggalo mandabuddhitāya kusalādidhamme , paralokatthitādīni ca yāthāvato appaṭibujjhamāno attanā aviññātassa atthassa paraṃ viññāpetumasakkuṇeyyatāya musāvādabhayena ca vikkhepamāpajjatīti .
Tathā hi vakkhati ‘‘ yāsaṃ satteva ucchedadiṭṭhiyo , sesā sassatadiṭṭhiyo ’’ ti ( dī . ni . aṭṭha .1.97,98) atha vā puññapāpānaṃ , tabbipākānañca anavabodhena , asaddahanena ca tabbisayāya pucchāya vikkhepakaraṇameva sundaranti khantiṃ ruciṃ uppādetvā abhinivisantassa uppannā visuṃyevesā ekā diṭṭhi sattabhaṅgadiṭṭhi viyāti daṭṭhabbaṃ .
Tathā ca vuttaṃM1.435 ‘‘ pariyantarahitā diṭṭhigatikassa diṭṭhi ceva vācā ’’ cāti ( dī . ni . aṭṭha .1.61).
Yaṃ panetaṃ vuttaṃ ‘‘ imepi cattāro pubbe pavattadhammānusāreneva diṭṭhiyā gahitattā pubbantakappikesu paviṭṭhā ’’ ti , tadetassa amarāvikkhepavādassa sassatadiṭṭhisaṅgahavaseneva vuttaṃ .
Kathaṃ panassa sassatadiṭṭhisaṅgahoti ?
Ucchedavasena anabhinivesanato .
Natthi hi koci dhammānaṃ yathābhūtavedī vivādabahulattā lokassa .
‘‘ Evamevan ’’ ti pana saddantarena dhammanijjhānanā anādikālikā loke , tasmā sassatalesassa ettha labbhanato sassatadiṭṭhiyā etassa saṅgaho daṭṭhabbo .