Addhānagamanavaṇṇanā
Addhānagamanavaṇṇanā
254. Apubbapadavaṇṇanāti
V1.253M1.286P1.372 atthasaṃvaṇṇanāvasena heṭṭhā aggahitatāya apubbassa padassa vaṇṇanā atthavibhajanā .
‘‘ Hitvā punappunāgatamatthan ’’ ti ( dī . ni . aṭṭha .1. ganthārambhakathā ) hi vuttaṃ .
254. EvaṃV2.172M2.200 sāmaññaphalasuttaṃ saṃvaṇṇetvā idāni ambaṭṭhasuttaṃ saṃvaṇṇento yathānupubbaṃ saṃvaṇṇokāsassa pattabhāvaṃ vibhāvetuṃ , sāmaññaphalasuttassānantaraṃ saṅgītassa suttassa ambaṭṭhasuttabhāvaṃ pakāsetuṃ ‘‘ evaṃ me sutaṃ … pe … kosalesūti ambaṭṭhasuttan ’’ ti āha .
Evamīdisesu .
Iti saddo cettha ādiattho , padatthavipallāsajotako pana itisaddo luttaniddiṭṭho , ādisaddalopo vā esa , upalakkhaṇaniddeso vā .Janapadinoti janapadavanto , janapadassa vā issarā rājakumārā gottavasena kosalā nāma .
Yadi eko janapado , kathaṃ bahuvacananti āha ‘‘ rūḷhisaddenā ’’ ti .
Akkharacintakā hi īdisesu ṭhānesu yutte viya īdisaliṅgavacanāni icchanti , ayamettha rūḷhi yathā aññatthapi ‘‘ kurūsu viharati , aṅgesu viharatī ’’ ti ca .
Tabbisesanepi janapada -sadde jāti-sadde ekavacanameva .
Porāṇā panāti pana -saddo visesatthajotano , tena puthuatthavisayatāya evañcetaṃ puthuvacananti vakkhamānavisesaṃ joteti .
Bahuppabhedo hi so padeso tiyojanasataparimāṇatāya .
Naṅgalānipi chaḍḍetvāti kammappahānavasena naṅgalānipi pahāya , nidassanamattañcetaṃ .
Na kevalaṃ kassakā eva , atha kho aññepi manussā attano attano kiccaṃ pahāya tattha sannipatiṃsu .
‘‘ So padeso ’’ ti padesasāmaññato vuttaṃ , vacanavipallāsena vā , te padesāti attho .
Kosalāti vuccati kusalā eva kosalāti katvā .
Apubbapadavaṇṇanā nāma heṭṭhā aggahitatāya apubbassa padassa atthavibhajanā .
‘‘ Hitvā punappunāgata-matthaṃ atthaṃ pakāsayissāmī ’’ ti ( dī . ni . aṭṭha .1. ganthārambhakathā ) hi vuttaṃ ,‘‘ anupubbapadavaṇṇanā ’’ ti katthaci pāṭho , so ayuttova ṭīkāya anuddhaṭattā , tathā asaṃvaṇṇitattā ca .
Cārikan ti caraṇaṃ , caraṇaṃ vā cāro , so eva cārikā .
Tayidaṃ maggagamanaṃ idhādhippetaṃ , na cuṇṇikagamanamattanti āha ‘‘ addhānagamanaṃ gacchanto ’’ ti .
Taṃ vibhāgena dassetuṃ ‘‘ cārikā ca nāmesā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha dūrepīti nātidūrepi .
Sahasā gamanan ti
P1.373 sīghagamanaṃ .
‘‘ Rājakumārā gottavasena kosalā nāmā ’’ ti ( dī . ni . ṭī .1.254) ācariyena vuttaṃ .
Akkharacintakā pana vadanti ‘‘ kosaṃ lanti gaṇhanti , kusalaṃ vā pucchantīti kosalā ’’ ti .
Janapadinoti janapadavanto , janapadassa vā issarā .
‘‘ Kosalā nāma rājakumārā ’’ ti vutteyeva siddhepi ‘‘ janapadino ’’ ti vacanaṃ santesupi aññesu taṃtaṃnāmapaññātesu tattha nivasantesu janapadibhāvato tesameva nivasanamupādāya janapadassāyaṃ samaññāti dassanatthaṃ .
‘‘ Tesaṃ nivāso ’’ ti iminā ‘‘ kosalānaṃ nivāsā kosalā ’’ ti taddhitaṃ dasseti .
‘‘ Ekopi janapado ’’ ti iminā pana saddatoyevetaṃ puthuvacanaṃ , atthato panesa eko evāti vibhāveti .
Api -saddo cettha anuggahe , tena kāmaṃ ekoyevesa janapado , tathāpi iminā kāraṇena puthuvacanamupapannanti anuggaṇhāti .
Yadi ekova janapado , kathaṃ tattha bahuvacananti āha ‘‘ ruḷhisaddenā ’’ tiādi , ruḷhisaddattā bahuvacanamupapannanti vuttaṃ hoti .
Nissitesu payuttassa puthuvacanassa , puthubhāvassa vā nissaye abhiniropanā idha ruḷhi , tena vuttaṃV2.173 ācariyena idha ceva aññattha ca majjhimāgamaṭīkādīsu ‘‘ akkharacintakā hi īdisesu ṭhānesu yutte viya īdisaliṅgavacanāni icchanti , ayamettha ruḷhi yathā ‘ aññatthāpi kurūsu viharati , aṅgesu viharatī ’ tiM2.201 cā ’’ ti .
Keci pana kosalanāmābhiniropanamicchanti , ayuttametaṃ puthuvacanassa appayujjitabbattā .
Nāmābhiniropanāya hi ekavacanampi bhavati yathā ‘‘ sīho gāyatī ’’ ti .
Tabbisesitepi janapadasadde jātisaddattā ekavacanameva .
Tenāha ‘‘ tasmiṃ kosalesu janapade ’’ ti , kosalanāmake tasmiṃ janapadeti attho .
Abhūtato hi vohāramattaṃ ruḷhi , bhūtatoyeva attho vinicchinitabbo .
Yathā hi –
‘‘ Santi puttā videhānaṃ , dīghāvu raṭṭhavaḍḍhano ;
Te rajjaṃ kārayissanti , mithilāyaṃ pajāpatī ’’ ti .( jā .2.22.276) ādīsu –
Taṃputtasaṅkhātassa ekatthassa ruḷhivasena ‘‘ puttā ’’ ti bahuvacanapayogo , tathā idhāpi tannivāsasaṅkhātassa ekatthassa ruḷhivasena ‘‘ kosalesū ’’ ti bahuvacanapayogo hoti .
Yathā ca ‘‘ pāṇaṃ na haññe , na ca ’ dinnamādiye ’’ tiādīsu ( a . ni .8.42,43,45) jātivasena bahvatthānamekavacanapayogo , tathā idhāpi jātivasena avayavappabhedena bahvatthassa ‘‘ janapade ’’ ti ekavacanapayogo hoti .
Vuttañca ācariyena majjhimāgamaṭīkāyaṃ ‘‘ tabbisesanepi janapadasadde jātisadde ekavacanameva .
Tenāha ‘ tasmiṃ aṅgesu janapade ’ ti ’’.
Evaṃ ruḷhivasena bahumhi viya vattabbe bahuvacanaṃ dassetvā idāni bahvatthavasena bahumpi eva vattabbe bahuvacanaṃ dassento ‘‘ porāṇā panāhū ’’ tiādimāha .
Pana -saddo cettha visesatthajotano , tena puthuatthavisayatāya evetaṃ puthuvacanaṃ , na ruḷhivasenāti vakkhamānaṃ visesaṃ joteti .
So hi padeso tiyojanasataparimāṇatāya bahuppabhedoti , imasmiṃ pana naye tesu kosalesu janapadesūti attho veditabbo .Mahākassapapaccuggamanādiṃ ekadesena vatvā vanavāsītissasāmaṇerassa vatthuṃ vitthāretvā janapadacārikaṃ kathetuṃ ‘‘ bhagavā hī ’’ tiādi āraddhaṃ .
Ākāsagāmīhi eva saddhiṃ gantukāmo ‘‘ chaḷabhiññānaṃ ārocehī ’’ ti āha .
Saṅghakammavasena
V1.254M1.287 sijjhamānāpi upasampadā satthu āṇāvaseneva sijjhanato ‘‘ buddhadāyajjaṃ te dassāmī ’’ ti vuttanti vadanti .
Apare pana aparipuṇṇavīsativassasseva tassa upasampadaṃ anujānanto ‘‘ dassāmī ’’ ti avocāti vadanti .
Upasampādetvāti dhammasenāpatinā upajjhāyena upasampādetvā .
Mahāpanādan ti mahāpanādajātaka ( jā .1.3.40,41,42) surucijātakesu ( jā .1.14.102 ādayo ) āgataṃ surucino nāma videharañño puttaṃ mahāpanādanāmakaṃ rājakumāraṃ .
Nānānāṭakānīti bhaṇḍukaṇḍapaṇḍukaṇḍapamukhāni chasatasahassāni nānāvidhanāṭakāni , katthaci pana ādisaddopi diṭṭho , so jātakaṭṭhakathāyaṃ na dissati , yadi ca dissati , tena naṭalaṅghakādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .
Sitamattampīti mihitamattampi .
TassaM2.202 kira dibbanāṭakānaṃ anantarabhaveyeva diṭṭhattā manussanāṭakānaṃ naccaṃ amanuññaṃ ahosi .
Naṅgalānipi chaḍḍetvāti kasikammappahānavasena naṅgalāniV2.174 pahāya , nidassanamattañcetaṃ .
Na hi kevalaṃ kassakā eva , atha kho aññepi ubhayaraṭṭhavāsino manussā attano attano kiccaṃ pahāya tasmiṃ maṅgalaṭṭhāne sannipatiṃsu .
Tadā kira mahāpanādakumārassa pāsādamaṅgalaṃ , chattamaṅgalaṃ , āvāhamaṅgalanti tīṇi maṅgalāni ekato akaṃsu , kāsivideharaṭṭhavāsinopi tattha sannipatitvā atirekasattavassāni chaṇamanubhaviṃsūti , adhunā pana ‘‘ naṅgalādīnī ’’ ti pāṭho dissati , so na porāṇapāṭho ṭīkāyamanuddhaṭattā .
Mahājanakāye sannipatiteti keci ‘‘ pahaṃsanavidhiṃ dassetvā rājakumāraṃ hāsāpessāmā ’’ ti , keci ‘‘ taṃ kīḷanaṃ passissāmā ’’ ti evaṃ mahājanasamūhe sannipatite .
Atulambābhiruhanadārucitakapavesanādi nānākīḷāyo dassetvā .
Sakkapesito kira dibbanāṭako rājaṅgaṇe ākāse ṭhatvā upaḍḍhabhāgaṃ nāma dasseti , ekova hattho , eko pādo , ekaṃ akkhi , ekā dāṭhā naccati calati , upaḍḍhaṃ phandati , sesaṃ niccalamahosi , taṃ disvā mahāpanādo thokaṃ hasitamakāsi , imamatthaṃ sandhāya ‘‘ so dibbanāṭakaṃ dassetvā hasāpesī ’’ ti vuttaṃ .
Suhajjā nāma vissāsikā ‘‘ suṭṭhu hadayametesan ’’ ti katvā .
Ādi saddena ñātakaparijanādīnaṃ saṅgaho .
Tasmāti tathā vacanato .
Taṃ kusalanti vacanaṃ upādāyāti ettha ‘‘ kacci kusalaṃ ?
Āma kusalan ’’ ti vacanapaṭivacanavasena pavattakusalavāditāya te manussā ādito ‘‘ kusalā ’’ ti samaññaṃ labhiṃsu , tesaṃ kusalānaṃ issarāti rājakumārā kosalā nāma jātā , tesaṃ nivāsaṭṭhānatāya pana padeso kosalāti pubbe vuttanayameva .
Tenāha ‘‘ so padeso kosalāti vuccatī ’’ ti .
Evaṃ majjhimāgamaṭīkāyaṃ ācariyeneva vuttaṃ .
Tatrāyamadhippāyo siyā –
‘‘ so padeso kosalāti vuccatī ’’ ti saññīsaññā yathākkamaṃ ekavacanabahuvacanavasena vuttattā purimanaye viya idhāpi ruḷhivaseneva bahuvacanaṃ hoti .
Rājakumārānaṃ nāmalābhahetumattañhettha visesoti .
Idha pana ācariyena evaṃ vuttaṃ so padesoti padesasāmaññato vuttaṃ , vacanavipallāsena vā , te padesāti attho .
Kosalāti vuccati kusalāM2.203 eva kosalāti katvā ’’ ti ( dī . ni . ṭī .1.254) tatrāyamadhippāyo siyā – so padesoti jātisaddavasena , vacanavipallāsena vā vuttattā puthuatthavisayatāya eva bahuvacanaṃ hoti .
Padesassa nāmalābhahetu hettha visesoti .
‘‘ Kusalan ’’ ti hi vacanamupādāya ruḷhināmavasena vuttanayena kosalā yathā ‘‘ yevāpanakaṃ , natumhākavaggo ’’ ti .
Apica vacanapaṭivacanavasena ‘‘ kusalan ’’ ti vadanti etthāti kosalā .
Vicitrā hi taddhitavuttīti .
Kusalan ti ca ārogyaṃ ‘‘ kacci nu bhoto kusalaṃ , kacci bhoto anāmayan ’’ tiādīsu ( jā .1.15.145; jā .2.20.129) viya , kacci tumhākaṃ ārogyaṃ hotīti attho , chekaṃ vā ‘‘ kusalā naccagītassaV2.175 , sikkhitā cāturitthiyo ’’ tiādīsu ( jā .2.22.94) viya , kacci tesaṃ nāṭakānaṃ chekatā hotīti attho .Navayojanasatikampi ṭhānaṃ majjhimadesapariyāpannameva , tato paraṃ nādhippetaṃ turitacārikāvasena agamanato .
Caraṇaṃ cārikā , caraṇaṃ vā cāro , so eva cārikā , tayidaṃ maggagamanameva idhādhippetaṃ , na cuṇṇikagamanamattanti dassetuṃ ‘‘ addhānagamanan ’’ ti vuttaṃ , bhāvanapuṃsakañcetaṃ , addhānagamanasaṅkhātāya cārikāya caramānoti vuttaṃ hoti , abhedepi vā bhedavohārena vuttaṃ yathā ‘‘ divāvihāraṃ nisīdī ’’ ti ,( ma . ni .1.256) addhānagamanasaṅkhātaṃ cārikaṃ caramāno , caraṇaṃ karontoti attho .
Sabbatthako hi karabhūdhātūnamatthoti .
‘‘ Addhānamaggan ’’ tipi katthaci pāṭho , so na sundaro .
Na hi cārikāsaddo maggavācakoti .
Samantāti gatagataṭṭhānassa catūsu passesu samantato .
Idāni taṃ vibhāgena dassetvā idhādhippetaṃ niyamento ‘‘ cārikā ca nāmesā ’’ tiādimāha .
Sāvakānampi ruḷhivasena cārikāya sambhavato tato viseseti ‘‘ bhagavato ’’ ti iminā .
Tathā hi majjhimāgamaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ ‘‘ cārikaṃ caramānoti ettha kiñcāpi ayaṃ cārikā nāma mahājanasaṅgahatthaṃ buddhānaṃyeva labbhati , buddhe upādāya pana ruḷhisaddena sāvakānampi vuccati kilañjādīhi katabījanīpi tālavaṇṭaṃ viyā ’’ ti .
Dūrepīti ettha pi -saddena , api -saddena vā nātidūrepīti sampiṇḍanaṃ tatthāpi cārikāsambhavato .
Bodhaneyyapuggalan ti catusaccapaṭivedhavasena bodhanārahapuggalaṃ .
Sahasā gamanan ti sīghagamanaṃ .
Aññenapi kāraṇenāti bhikkhūnaṃ samathavipassanātaruṇabhāvato aññenapi majjhimamaṇḍale veneyyānaṃ ñāṇaparipākādikāraṇena majjhimamaṇḍalaṃ osarati .
‘‘ Mahākassapassa paccuggamanādīsū ’’ ti vuttameva sarūpato dasseti ‘‘ bhagavā hī ’’ tiādinā .
Paccuggacchantoti paṭimukhaṃ gacchanto , paccuṭṭhahantoti attho .
‘‘ Tathā ’’ ti iminā ‘‘ tiṃsayojanan ’’ ti padamanukaḍḍhati .
Pakkusāti nāma gandhārarājā .
Mahākappino
M2.204 nāma kukkuṭavatīrājā .
Dhaniyo nāma koraṇḍaseṭṭhiputto gopo .‘‘ Sattahi vā ’’ tiādi ‘‘ ekamāsaṃ vā ’’ tiādinā vuttānukkamena yojetabbaṃ .
Evaṃ dhammagarutākittanamukhena mahākassapapaccuggamanādīni ( saṃ . ni . aṭṭha .2.154) ekadesena dassetvā idāni vanavāsitissasāmaṇerassa vatthuṃ vitthāretvā cārikaṃ dassetuṃ ‘‘ ekadivasan ’’ tiādi āraddhaṃ .
Ko panesa tissasāmaṇero nāma ?
Sāvatthiyaṃ dhammasenāpatino upaṭṭhākakule jāto mahāpuñño ‘‘ piṇḍapātadāyakatisso , kambaladāyakatisso ’’ ti ca pubbe laddhanāmo pacchā ‘‘ vanavāsitisso ’’ ti pākaṭo khīṇāsavasāmaṇero .
Vitthāro dhammapade ( dha . pa . aṭṭha .1.74 vanavāsītissasāmaṇeravatthu ).
Ākāsagāmīhi saddhiṃ ākāseneva gantukāmo bhagavā ‘‘ chaḷabhiññānaṃ ārocehī ’’ ti avoca .
Tassāti tissasāmaṇerassa .
Tan ti bhagavantaṃ saddhiṃ bhikkhusaṅghena cīvaraṃ pārupantaṃ .
No thero no oramattako vatāti sambandho , guṇena lāmakappamāṇiko no hotīti attho .
Attano
V2.176 pattāsaneti bhikkhūnaṃ āsanapariyante .
Tesaṃ gāmikānaṃ dānapaṭisaṃyuttaṃ maṅgalaṃ vatvā .
Kasmā pana sadevakassa lokassa maggadesakopi samāno bhagavā evamāhāti codanaṃ sodhetuṃ ‘‘ bhagavā kirā ’’ tiādi vuttaṃ .
Maggadesakoti nibbānamaggassa , sugatimaggassa vā desako .
Tāyāti araññasaññāya .
Saṅghakammavasena sijjhamānāpi upasampadā satthu āṇāvasena sijjhanato ‘‘ buddhadāyajjaṃ te dassāmī ’’ ti vuttanti vadanti .
Apare pana ‘‘ aparipuṇṇavīsativassasseva tassa upasampadaṃ anujānanto satthā ‘ buddhadāyajjaṃ te dassāmī ’ ti avocā ’’ ti vadanti .
Dhammasenāpatinā upajjhāyena upasampādetvā , tatoyevesa dhammasenāpatino saddhivihārikoti aṭṭhakathāsu vutto .
Dhammapadaṭṭhakathāyaṃ pana dhammasenāpatiāditherānaṃ cattālīsabhikkhusahassaparivārānaṃ attano attano parivārehi saddhiṃ paccekaṃ gamanaṃ , bhagavato ca ekakasseva gamanaṃ khuddakabhāṇakānaṃ matena vuttaṃ , idha , pana majjhimāgamaṭṭhakathāya ñca ( ma . ni . aṭṭha .2.65) aññathā gamanaṃ dīghabhāṇakamajjhimabhāṇakānaṃ matenāti daṭṭhabbaṃ .Sarīraphāsukatthāyāti ekasmiṃyeva ṭhāne nibaddhavāsavasena ussannadhātukassa sarīrassa vicaraṇena phāsukatthāya .
Aṭṭhuppattikālābhikaṅkhanatthāyāti aggikkhandhopamasutta ( a . ni .7.72) maghadevajātakā di ( jā .1.1.9) desanānaṃ viya dhammadesanāya aṭṭhuppattikālaṃ ākaṅkhamānena .
Surāpānasikkhāpadapaññāpane ( pāci .328) viya sikkhāpadapaññāpanatthāya .
Bodhaneyyasatte aṅgulimālādike ( ma . ni .2.347) bodhanatthāya .
Ayan ti mahākassapādīnamatthāya cārikā .
Yaṃ pana anuggaṇhantassa bhagavato gamanaṃ , ayaṃ aturitacārikā nāmāti sambandho .
Kañci , katipaye vā puggale uddissa cārikā nibaddhacārikā .
Tadaññā anibaddhacārikā .
Imaṃ
M2.205 pana cārikan ti aturitacārikaṃ .
Mahāmaṇḍalan ti majjhimadesapariyāpanneneva bāhirimena pamāṇena paricchinnattā mahantataraṃ maṇḍalaṃ .
Majjhimamaṇḍalan ti itaresaṃ ubhinnaṃ vemajjhe pavattaṃ maṇḍalaṃ .
Antomaṇḍalan ti itarehi khuddakaṃ maṇḍalaṃ , itaresaṃ vā antogadhattā antimaṃ maṇḍalaṃ , abbhantarimaṃ maṇḍalanti vuttaṃ hoti .
Kiṃ panimesaṃ pamāṇanti āha ‘‘ katthā ’’ tiādi .
Tattha navayojanasatikatā majjhimadesapariyāpannavaseneva gahetabbā tato paraṃ aturitacārikāya agamanato .
Taduttari hi turitacārikāya eva tathāgato gacchati , na aturitacārikāya .
Pavāretvāva cārikācaraṇaṃ buddhāciṇṇanti vuttaṃ ‘‘ mahāpavāraṇāya pavāretvā ’’ tiādi .
Pāṭipadadivaseti paṭhamakattikapuṇṇamiyā anantare pāṭipadavase .
Samantāti gatagataṭṭhānassa catūsu passesu samantato .
Mahājanakāyassa sannipatanato purimaṃ purimaṃ āgatā nimantetuṃ labhanti .
Tathā sannipatanameva dassetuṃ ‘‘ itaresū ’’ tiādi vuttaṃ .
Samathavipassanā taruṇā hontīti ettha samathassa taruṇabhāvo upacārasamādhivasena , vipassanāya pana saṅkhāraparicchedañāṇaṃ , kaṅkhāvitaraṇañāṇaṃ , sammasanañāṇaṃ , maggāmaggañāṇanti catunnaṃ ñāṇānaṃ vasena veditabbo .
Taruṇavipassanāti hi tesaṃ catunnaṃ ñāṇānamadhivacanaṃ .
Pavāraṇāsaṅgahaṃ datvāti anumatidānavasena datvā .
Kattikapuṇṇamāyan ti pacchimakattikapuṇṇamiyaṃ .
‘‘ Migasirassa paṭhamapāṭipadadivase ’’ tiV2.177 idaṃ majjhimadesavohāravasena migasiramāsassa paṭhamaṃ pāṭipadadivasaṃ sandhāya vuttaṃ , etarahi pavattavohāravasena pana pacchimakattikamāsassa kāḷapakkhapāṭipadadivaso veditabbo .
Aññenapi kāraṇenāti bhikkhūnaṃ samathavipassanātaruṇabhāvato aññenapi majjhimamaṇḍale veneyyānaṃ ñāṇaparipākādikāraṇena .
Catumāsan ti āsaḷhīpuṇṇamiyā pāṭipadato yāva pacchimakattikapuṇṇamī , tāva catumāsaṃ .
‘‘ Samantā yojanasatan ’’ tiādinā vuttanayeneva .
Vasanaṃ vassaṃ , vasanakiriyā , vutthaṃ vasitaṃ vassamassāti vutthavasso , tassa .
Tathāgatena vinetabbattā ‘‘ bhagavato veneyyasattā ’’ ti sāminiddeso vutto , kattuniddeso vā esa .
Veneyyasattāti ca caritānurūpaṃ vinetabbasattā .
Indriyaparipākaṃ āgamayamānoti saddhādiindriyānaṃ vimuttiparipācanabhāvena paripakkaṃ paṭimānento .
PhussamāghaphagguṇacittamāsānaṃM2.206 aññataramāsassa paṭhamadivase nikkhamanato māsaniyamo ettha na katoti daṭṭhabbaṃ .
Tenāha ‘‘ ekamāsaṃ vā dviticatumāsaṃ vā tattheva vasitvā ’’ ti .
Tatthevāti vassūpagamanaṭṭhāne eva .
‘‘ Sattahi vā ’’ tiādi ‘‘ ekamāsaṃ vā ’’ tiādinā yathākkamaṃ yojetabbaṃ – yadi aparampi ekamāsaṃ tattheva vasati , sattahi māsehi cārikaṃ pariyosāpeti .
Yadi dvimāsaṃ chahi , yadi timāsaṃ pañcahi , yadi catumāsaṃ tattheva vasati , catūhi māsehi cārikaṃ pariyosāpetīti .
Kasmā pana cārikāgamananti āsaṅkānivattanatthaṃ ‘‘ itī ’’ tiādi vuttaṃ .
Atirekaṃ jarādubbalo bāḷhajiṇṇo .
Te kadā passissanti , na passissanti eva .
Lokānukampakāyāti lokānukampakāya eva .
Tena vuttaṃ ‘‘ na cīvarādihetū ’’ ti .
Jaṅghavihāravasenāti jaṅghāhi vicaraṇavasena , jaṅghāhi vicaritvā tattha tattha katipāhaṃ nivasanavasena vā .
Sabbiriyāpathasādhāraṇañhi vihāravacanaṃ .
Sarīraphāsukatthāyāti ekasmiṃyeva ṭhāne nibaddhavāsavasena ussannadhātukassa sarīrassa vicaraṇena phāsubhāvatthāya .
Aṭṭhuppattikālābhikaṅkhanatthāyāti aggikkhandhopamasutta ( a . ni .7.72) maghadevajātakādi ( jā .1.1.9) desanānaṃ viya dhammadesanāya abhikaṅkhitabbaaṭṭhuppattikālatthāya , aṭṭhuppattikālassa vā abhikaṅkhanatthāya , aṭṭhuppattikāle dhammadesanatthāyāti vuttaṃ hoti .
Sikkhāpadapaññāpanatthāyāti surāpānasikkhāpadādi ( pāci .327,328,329) paññāpane viya sikkhāpadānaṃ paññāpanatthāya .
Bodhanatthāyāti aṅgulimālādayo ( ma . ni .2.347) viya bodhaneyyasatte catusaccabodhanatthāya .
Mahatāti mahatiyā .
Kañci , katipaye vā puggale uddissaV2.178 cārikā nibaddhacārikā .
Tadaññā sambahule uddissa gāmanigamanagarapaṭipāṭiyā cārikā anibaddhacārikā .
Tenāha ‘‘ tatthā ’’ tiādi .
Yaṃ caratīti kiriyāparāmasanaṃ .
‘‘ Esā idha adhippetā ’’ ti vuttameva vitthārato dassetuṃ ‘‘ tadā kirā ’’ tiādi vuttaṃ .
Dasasahassilokadhātuyāti jātikkhettabhūtaṃ dasasahassacakkavāḷaṃ sandhāya vuttaṃ .
Kasmāti ce ?
Tattheva bhabbasattānaṃ sambhavato .
Tattha hi satte bhabbe paripakkindriye passituṃ buddhañāṇaṃ abhinīharitvā ṭhito bhagavā ñāṇajālaṃ pattharatīti vuccati , idañca devabrahmānaṃM2.207 vasena vuttaṃ .
Manussā pana imasmiṃyeva cakkavāḷe , imasmiṃyeva ca saparivāre jambudīpe bodhaneyyā honti .
Bodhaneyyabandhaveti bodhaneyyasattasaṅkhāte bhagavato bandhave .
Gottādisambandhā viya hi saccapaṭivedhasambandhā veneyyā bhagavato bandhavā nāmāti .
Gocarabhāvūpagamanaṃ sandhāya ‘‘ sabbaññutaññāṇajālassa anto paviṭṭho ’’ ti vuttaṃ .
Bhagavā kira mahākaruṇāsamāpattiṃ samāpajjitvā tato vuṭṭhāya ‘‘ ye sattā bhabbā paripakkañāṇā , te mayhaṃ ñāṇassa upaṭṭhahantū ’’ ti cittaṃ adhiṭṭhāya samannāharati , tassa sahasamannāhārā eko vā dve vā sambahulā vā tadā vinayūpagā veneyyā ñāṇassa āpāthamāgacchanti , ayamettha buddhānubhāvo .
Evamāpāthagatānaṃ pana nesaṃ upanissayaṃ pubbacariyaṃ , pubbahetuṃ , sampati vattamānañca paṭipattiṃ oloketi .
Veneyyasattapariggaṇhanatthañhi samannāhāre kate paṭhamaṃ nesaṃ veneyyabhāvena upaṭṭhānaṃ hoti , atha ‘‘ kiṃ nu kho bhavissatī ’’ ti saraṇagamanādivasena kañci nipphattiṃ vīmaṃsamāno pubbūpanissayādīni oloketi .
Tenāha ‘‘ atha bhagavā ’’ tiādi .
Soti ambaṭṭho .
Vādapaṭivādaṃ katvāti ‘‘ evaṃ nu te ambaṭṭhā ’’ tiādinā ( dī . ni .1.262) mayā vuttavacanassa ‘‘ ye ca kho te bho gotama muṇḍakā samaṇakā ’’ tiādinā ( dī . ni .1.263) paṭivacanaṃ datvā , asabbhivākyan ti asappurisavācaṃ , tikkhattuṃ ibbhavādanipātanavasena nānappakāraṃ sādhusabhāvāya vācāya vattumayuttaṃ vākyaṃ vakkhatīti vuttaṃ hoti .
Nibbisevanan ti vigatatudanaṃ , mānadappavasena apagataparinipphandananti attho .Dasasahassi lokadhātuyāti
P1.374 jātikhettabhūte dasasahassacakkavāḷe .
Tattha hi satte paripakkindriye passituṃ buddhañāṇaṃ abhinīharitvā ṭhito bhagavā ñāṇajālaṃ pattharatīti vuccati .
Sabbaññutaññāṇajālassa anto paviṭṭhoti tassa ñāṇassa gocarabhāvaṃ upagato .
Bhagavā kira mahākaruṇāsamāpattiṃ samāpajjitvā tato vuṭṭhāya ‘‘ ye sattā bhabbā paripākañāṇā ajja mayā vinetabbā , te mayhaṃ ñāṇassa upaṭṭhahantū ’’ ti cittaṃ adhiṭṭhāya samannāharati .
Tassa saha samannāhārā eko vā dve vā bahū vā tadā vinayūpagā veneyyā ñāṇassa āpāthamāgacchanti ayamettha buddhānubhāvo .
Evampi āpāthamāgatānaṃ pana nesaṃ upanissayaṃ pubbacariyaṃ pubbahetuṃ sampati vattamānañca paṭipattiṃM1.288 oloketi , tenāha ‘‘ atha bhagavā ’’ tiādi .
Vādapaṭivādaṃ katvāti ‘‘ evaṃ nu te ambaṭṭhā ’’ tiādinā mayā vuttavacanassa ‘‘ ye ca kho te bho gotama muṇḍakā samaṇakā ’’ tiādinā paṭivacanaṃ katvā tikkhattuṃ ibbhavādanipātanavasena nānappakāraṃ asambhivākyaṃ sādhusabhāvāya vācāya vattuṃ ayuttavacanaṃ vakkhati .
Nibbisevanan ti vigatatudanaṃ , mānadabbavasena apagataparipphandananti attho .
Avasaritabban ti upagantabbaṃ .
Tassa gāmassa idaṃ nāmamattaṃ , kimettha atthapariyesanāyāti vuttaṃ ‘‘ ijjhānaṅgalantipi pāṭho ’’ ti .
‘‘ Yena disābhāgenā ’’ ti karaṇaniddesānurūpaṃ karaṇatthe upayogavacananti dasseti ‘‘ tena avasarī ’’ ti iminā .
‘‘ Yasmiṃ padese ’’ ti pana bhummaniddesānurūpaṃ ‘‘ taṃ vā avasarī ’’ ti vuttaṃ .
Tadubhayamevatthaṃ vivarati ‘‘ tena disābhāgenā ’’ tiādinā .
Gatoti upagato , agamāsīti attho .
Puna gatoti sampatto , sampāpuṇīti attho .Avasaritabban ti
V1.255 upagantabbaṃ .
Icchānaṅgaleti idaṃ tadā bhagavato gocaragāmanidassanaṃ samīpatthe bhummanti katvā .
‘‘ Icchānaṅgalavanasaṇḍe ’’ ti nivāsanaṭṭhānadassanaṃ adhikaraṇe bhummanti .
Tadubhayaṃ vivaranto ‘‘ icchānaṅgalaṃ upanissāyā ’’ tiādimāha .
Dhammarājassa bhagavato sabbaso adhammaniggaṇhanaparā paṭipatti , sā ca sīlasamādhipaññāvasenāti taṃ dassetuṃ ‘‘ sīlakhandhāvāran ’’ tiādiP1.375 vuttaṃ .
Yathābhirucitenāti dibbavihārādīsu yena yena attano abhirucitena vihārena .
‘‘ Icchānaṅgale ’’ ti idaṃ tadā bhagavato gocaragāmanidassanaṃ , samīpatthe cetaṃ bhummaṃV2.179 .
‘‘ Icchānaṅgalavanasaṇḍe ’’ ti idaṃ pana nivāsaṭṭhānadassanaṃ , nippariyāyato adhikaraṇe cetaṃ bhummanti tadubhayampi padaṃ visesatthadassanena vivaranto ‘‘ icchānaṅgalaṃ upanissāyā ’’ tiādimāhaM2.208 .
‘‘ Sīlakhandhāvāran ’’ tiādi vuttanayena veneyyahitasamapekkhanavaseneva bhagavato vihāradassanaṃ .
Tattha dhammarājassa bhagavato sabbaso adhammaniggaṇhanaparā eva paṭipatti , sā ca sīlasamādhipaññāvasenāti sīlādittayasseva gahaṇaṃ .
Sīlakhandhāvāran ti cakkavattirañño dāruiṭṭhakādikataṃ khandhāvārasadisaṃ sīlasaṅkhātaṃ khandhāvāraṃ bandhitvā viharatīti sambandho .
Dārukkhandhādīhi āsamantato varanti parikkhipanti etthāti hi khandhāvāro a-kārassa dīghaṃ katvā , rājūnaṃ aciranivāsaṭṭhānaṃ .
Tattha pana bhagavato aciranivasanakiriyāsambandhamattena bhayanivāraṇaṭṭhena taṃsadisatāya sīlampi tathā vuccati .
Samādhikontan ti sammāsamādhisaṅkhātaṃ maṅgalasattiṃ .
Sabbaññutaññāṇapadan ti sabbaññutaññāṇasaṅkhātaṃ jayamantapadaṃ .
Parivattayamānoti parijappamāno .
‘‘ Sabbaññutaññāṇasaran ’’ tipi pāṭho , sabbaññutaññāṇavajiraggasaraṃ aparāparaṃ samparivattamānoti attho .
Yathābhirucitena vihārenāti sabbavihārasādhāraṇadassanaṃ , dibbavihārādīsu yena yena attanā abhirucitena vihārena viharatīti attho .
PokkharasātivatthuvaṇṇanāPokkharasātivatthuvaṇṇanā