Subhamāṇavakavatthuvaṇṇanā
444. Evaṃ
V2.354M2.402 poṭṭhapādasuttaṃ saṃvaṇṇetvā idāni subhasuttaṃ saṃvaṇṇento yathānupubbaṃ saṃvaṇṇanokāsassa pattabhāvaṃ vibhāvetuṃ , poṭṭhapādasuttassānantaraṃ saṅgītassa suttassa subhasuttabhāvaṃ vā pakāsetuṃ ‘‘ evaṃ me sutaṃ … pe … sāvatthiyanti subhasuttan ’’ ti āha .Anunāsikalopena ‘‘ acira parinibbute ’’ ti vuttanti dasseti ‘‘ aciraṃ parinibbute ’’ ti iminā yathā poṭṭhapādasutte ‘‘ appāṭihīraka taṃ bhāsitaṃ sampajjatī ’’ ti , aciraṃ parinibbutassa assāti vā aciraparinibbuto yathā ‘‘ acirapakkanto , māsajāto ’’ ti .
Atthamattaṃ pana dassetuṃ evaṃ vuttaṃ .
Aciraparinibbuteti ca satthu parinibbutabhāvassa cirakālatāpaṭikkhepena āsannatāmattaṃ dassitaṃ , kālaparicchedo pana na dassitoti taṃ dassento ‘‘ parinibbānato ’’ tiādimāha .
Visākhapuṇṇamito uddhaṃ yāva jeṭṭhapuṇṇamī , tāva kālaṃ sandhāya ‘‘ māsamatte ’’ ti vuttaṃ .
Matta saddena pana tassa kālassa kiñci asampuṇṇataṃ joteti .
444.‘‘ Aciraparinibbute ’’ ti
P1.501V1.340M1.384 satthu parinibbutabhāvassa cirakālatāpaṭikkhepena āsannatā dassitā , kālaparicchedo na dassitoti taṃ paricchedato dassetuṃ ‘‘ parinibbānato uddhaṃ māsamatte kāle ’’ ti vuttaṃ .
Tattha matta -ggahaṇena kālassa asampuṇṇataṃ joteti .
Tudisaññito gāmo nivāso etassāti todeyyo .
Taṃ panesa yasmā soṇadaṇḍo ( dī . ni .1.300) viya campaṃ , kūṭadanto ( dī . ni .1.323) viya ca khāṇumataṃ ajjhāvasati , tasmā vuttaṃ ‘‘ tassa adhipatittā ’’ ti , issarabhāvatoti attho .
Ayampi hi rañño pasenadikosalassa purohitabrāhmaṇo .Puttampi āhāti subhaṃ māṇavampi ovadanto āha .
Tudisaññito gāmo nivāso etassāti todeyyo .
Taṃ panesa yasmā soṇadaṇḍo viya campaṃ , kūṭadanto viya ca khāṇumataṃ ajjhāvasati , tasmā vuttaṃ ‘‘ tassa adhipatittā ’’ ti issarabhāvatoti attho .
Añjanānan ti akkhiañjanatthāya ghaṃsitaañjanānaṃ .
Vammikānan ti kimisamāhaṭavammikānaṃ sañcayaṃ disvāti sambandho .
Madhūnan ti makkhikamadhūnaṃ .
Samāhāran ti makarandasannicayaṃ .
Paṇḍito gharamāvaseti yasmā appatarappatarepi gayhamāne bhogā khīyanti , appatarappatarepi ca sañciyamāne vaḍḍhanti , tasmā yathāvuttamupamattayaṃ paññāya disvā viññujātiko
V2.355 kiñcipi vayamakatvā āyameva uppādento gharevase gharāvāsamanutiṭṭheyyāti lobhādesitapaṭipattiṃ upadisati .Adānameva sikkhāpetvā sikkhāpanahetu lobhābhibhūtatāya tasmiṃyeva ghare sunakho hutvā nibbatti .
Lobhavasikassa hi duggati pāṭikaṅkhā
M2.403 ,‘‘ janavasabho nāma yakkho hutvā nibbattī ’’ ti ( dī . ni . aṭṭha .1.150) ettha vuttanayena attho veditabbo .Samāhāran ti sannicayaṃ .
Paṇḍito gharamāvaseti yasmā appatarappatarepi vayamāne bhogā khiyanti , appatarappatarepi sañciyamāne vaḍḍhanti , tasmā viññujātiko kiñci vayaṃ akatvā āyameva uppādento gharāvāsaṃ anutiṭṭheyyāti lobhādesitaṃ paṭipattiṃ upadisati .
Pubbaparicayena ativiya piyāyati .
Vuttañhi ‘‘ pubbeva sannivāsenā ’’ tiādi ( jā .1.2.174).
Adānameva sikkhāpetvā lobhābhibhūtatāya tasmiṃyeva ghare sunakho hutvā nibbatti .
Lobhavasikassa hi duggati pāṭikaṅkhā .
Ativiya piyāyati pubbaparicayena .
Piṇḍāya pāvisi subhaṃ māṇavaṃ anuggaṇhitukāmo .
Nikkhanteti kenacideva karaṇīyena bahi niggate .
Subhaṃ māṇavaṃ anuggaṇhitukāmo ekakova bhagavā piṇḍāya pāvisi .
Bhukkāran ti ‘‘ bhu bhū ’’ ti sunakhasaddakaraṇaṃ .
Niraye nibbattissasi katokāsassa kammassa paṭibāhituṃ asakkuṇeyyabhāvato .
‘‘ Bho bho ’’ ti brāhmaṇasamudācārena paribhavitvā paribhavanahetu .
‘‘ Bhovādi nāma so hoti , sace hoti sakiñcano ’’ ti ( dha . pa .396; su . ni .625) hi vuttaṃ .
Nanu ca heṭṭhā ‘‘ adānameva sikkhāpetvā sunakho hutvā nibbatto ’’ ti āha , kasmā panettha ‘‘ pubbepi maṃ ‘ bho bho ’ ti paribhavitvā sunakho jāto ’’ ti vadatīti ?
Tathā nibbattiyā tadubhayasādhāraṇaphalattā .
Ānisaṃsaphalañhi sādhāraṇakammenapi jātaṃ , na vipākaphalaṃ viya ekakammenevāti daṭṭhabbaṃ .
Avīciṃ gamissasi katokāsassa kammassa paṭibāhitumasakkuṇeyyabhāvato .
‘‘ Jānāti maṃ samaṇo gotamo ’’ ti vippaṭisārī hutvā .
Uddhanantareti cullikantare .
Nan ti sunakhaṃ .
Taṃ pavattin ti bhagavatā yathāvuttakāraṇaṃ .
Brāhmaṇacārittassa bhāvitataṃ sandhāya , tathā pitaraṃ ukkaṃsento ca ‘‘ brahmaloke nibbatto ’’ ti āha .
Taṃ pavattiṃ pucchīti sutametaṃ mayā ‘‘ mayhaṃ pitā sunakho hutvā nibbatto ’’ ti tumhehi vuttaṃ , kimidaṃ saccanti pucchi .
Brāhmaṇacārittassa aparihāpitataṃ sandhāya , tathā pitaraṃ ukkaṃsento ‘‘ brahmaloke nibbatto ’’ ti āha .
Mukhāruḷhan ti sayaṃpaṭibhānavasena mukhamāruḷhaṃ .
Taṃ pavattiṃ pucchīti ‘‘ sutametaṃ bho gotama mayhaṃ pitā sunakho hutvā nibbatto ’’ ti tumhehi vuttaṃ ,‘‘ kimidaṃ saccaṃ vā asaccaṃ vā ’’ ti pucchi .
Tatheva
P1.502 vatvāti yathā pubbe sunakhassa vuttaṃ , tatheva vatvā .
Avisaṃvādanatthan ti saccāpanatthaṃ ‘‘ todeyyabrāhmaṇo sunakho hutvā nibbatto ’’ ti attano vacanassa avisaṃvādanatthaṃ avisaṃvādabhāvassa dassanatthanti attho .
Tatheva vatvāti yathā pubbe sunakhassa vuttaṃ , tatheva vatvā .
Avisaṃvādanatthan ti saccāpanatthaṃ ,‘‘ todeyyabrāhmaṇo sunakho hutvā nibbatto ’’ ti vacanassa avisaṃvādanena attano avisaṃvādibhāvadassanatthanti vuttaṃ hoti .Appodakan ti appakena udakena sampāditaṃ .
Madhupāyāsan ti sādurasaṃ , madhuyojitaṃ vā pāyāsaṃ .
Sabbaṃ dassesīti
V1.341 buddhānubhāvena so sunakho taṃ sabbaṃ netvā dassesi , na jātissaratāya .Tathā akāsi , yathā bhagavatā vuttaṃ .
Bhagavantaṃ disvā bhukkaraṇaṃ pana purimajātisiddhavāsanāvasena .
‘‘ Sabbaṃ dassesīti buddhānubhāvena so sunakho taṃ sabbaṃ netvā dassesi , na jātissaratāya .
Bhagavantaṃ disvā bhukkaraṇaṃ pana purimajātisiddhavāsanāvasenā ’’ ti ( dī . ni . ṭī .1.444) evaṃ ācariyena vuttaṃ .
Uparipaṇṇāsake pana cūḷakammavibhaṅgasuttaṭṭhakathāyaṃ ‘‘ sunakho ‘ ñātomhi iminā ’ ti roditvā ‘ huṃ
M2.404 hun ’ ti karonto dhananidhānaṭṭhānaṃ gantvā pādena pathaviṃ khaṇitvā saññaṃ adāsī ’’ ti ( ma . ni . aṭṭha .3.289) jātissarākāramāha , vīmaṃsitvā gahetabbaṃ .Cuddasa pañhe pucchitvāti ‘‘ dissanti hi bho
M1.385 gotama manussā appāyukā , dissanti dīghāyukā .
Dissanti bavhābādhā , dissanti appābādhā .
Dissanti dubbaṇṇā , dissanti vaṇṇavanto .
Dissanti appesakkhā , dissanti mahesakkhā .
Dissanti appabhogā , dissanti mahābhogā .
Dissanti nīcakulīnā , dissanti uccākulīnā .
Dissanti duppaññā , dissanti paññāvanto ’’ ti ( ma . ni .3.289).
Ime cuddasa pañhe pucchitvā , aṅgasubhatāya kiresa ‘‘ subho ’’ ti nāmaṃ labhi .
‘‘ BhavapaṭicchannaṃV2.356 nāma evarūpaṃ sunakhapaṭisandhiantaraṃ pākaṭaṃ samaṇassa gotamassa , addhā esa sabbaññū ’’ ti bhagavati pasannacitto .
Aṅgavijjāpāṭhako kiresa .
Tenassa etadahosi ‘‘ imaṃ dhammapaṇṇākāraṃ katvā samaṇaṃ gotamaṃ pañhaṃ pucchissāmī ’’ ti , tato so cuddasa pañhe abhisaṅkharitvā bhagavantaṃ pucchi .
Tena vuttaṃ ‘‘ cuddasa pañhe pucchitvā ’’ ti .
Tattha cuddasa pañheti ‘‘ dissanti hi bho gotama manussā appāyukā , dissanti dīghāyukā .
Dissanti bavhābādhā , appābādhā .
Dubbaṇṇā , vaṇṇavanto .
Appesakkhā , mahesakkhā .
Appabhogā , mahābhogā .
Nīcakulīnā , uccākulīnā .
Dissanti duppaññā , dissanti paññavanto .
Ko nu kho bho gotama hetu ko paccayo , yena manussānaṃyeva sataṃ manussabhūtānaṃ dissanti hīnapaṇītatā ’’ ti ( ma . ni .3.289) ime cūḷakammavibhaṅgasutte āgate cuddasa pañhe .
‘‘ Kammassakā māṇava sattā kammadāyādā ’’ tiādinā ( ma . ni .3.289) saṅkhepato , vitthārato ca vissajjanapariyosāne bhagavantaṃ saraṇaṃ gato .
Aṅgasubhatāya ‘‘ subho ’’ tissa nāmaṃ .
Māṇavoti pana mahallakakālepi taruṇavohārena naṃ voharati .Attano bhogagāmatoti tudigāmato āgantvā taṅkhaṇikaṃ vasati .
Teneva pāḷiyaṃ ‘‘ kenacideva karaṇīyenā ’’ ti vuttaṃ .
445.‘‘ Ekā ca me kaṅkhā atthī ’’ ti iminā upari pucchiyamānassa pañhassa pageva tena abhisaṅkhatabhāvaṃ dasseti .
445.‘‘ Ekā ca me kaṅkhā atthī ’’ ti iminā upari pucchiyamānassa pañhassa pageva tena abhisaṅkhatabhāvaṃ dasseti .
Māṇavakan ti khuddakamāṇavaṃ ‘‘ ekaputtako ,( ma . ni .2.296,353; pārā .26) piyaputtako ’’ tiādīsu viya ka-saddassa khuddakatthe pavattanato .
Visabhāgavedanāti dukkhavedanā .
Sā hi kusalakammanibbatte attabhāve uppajjanakasukhavedanāpaṭipakkhabhāvato ‘‘ visabhāgavedanā ’’ ti .
Kāyaṃ gāḷhā hutvā bādhati pīḷetīti ‘‘ ābādho ’’ ti ca vuccati .
Ekadese uppajjitvāti sarīrassa ekadese uṭṭhitāpi ayapaṭṭena ābandhitvā viya gaṇhāti aparivattabhāvakaraṇato , etena balavarogo ābādho nāmāti dasseti .
Visabhāgavedanāti dukkhavedanā .
Sā hi kusalakammanibbatte attabhāve uppajjanakasukhavedanāpaṭipakkhabhāvato ‘‘ visabhāgavedanā ’’ ti ca kāyaṃ gāḷhā hutvā bādhanato pīḷanato ‘‘ ābādho ’’ ti ca vuccati .
Kīdisā pana sāti āha ‘‘ yā ekadese ’’ tiādi .
Ekadese uppajjitvāti sarīrekadese uṭṭhahitvāpi aparivattibhāvakaraṇato ayapaṭṭena ābandhitvā viya gaṇhāti , iminā balavarogo ābādho nāmāti dasseti .
Kicchajīvitakaroti asukhajīvitāvaho , etena dubbalo appamattako rogo ātaṅkoti dasseti .
Kicchajīvitakaroti asukhajīvitāvaho , iminā dubbalo appamattako rogo ātaṅko nāmāti dasseti .
Uṭṭhānan ti sayananisajjādito uṭṭhahanaṃ , tena yathā tathā aparāparaṃ sarīrassa parivattanaṃ vadati .
Garukan ti bhāriyaṃ kicchasiddhikaṃ
P1.503 .
Kāye balaṃ na hotīti etthāpi ‘‘ gilānassevā ’’ ti padaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ .
Uṭṭhānan ti sayananisajjāditoM2.405 uṭṭhahanaṃ , tena yathā tathā aparāparaṃ sarīrassa parivattanaṃ vadati .
Garukan ti bhāriyaṃ akiccasiddhikaṃ .
Gilānasseva kāye balaṃ na hotīti sambandho .
Lahuṭṭhānena cettha gelaññābhāvo pucchito .Heṭṭhā catūhi padehi aphāsuvihārābhāvaṃ pucchitvā idāni phāsuvihārasabbhāvaṃ pucchati , tena saviseso phāsuvihāro pucchitoti daṭṭhabbo , asatipi atisayatthajotane sadde atisayatthassa labbhanato yathā ‘‘ abhirūpāya deyyaṃ dātabban ’’ ti .
Heṭṭhā catūhi padehi aphāsuvihārābhāvaṃ pucchitvāpi idāni puna phāsuvihārabhāvaṃ pucchati , tena saviseso ettha phāsuvihāro pucchitoti viññāyati .
Asatipi hi atisayatthajotane sadde atthāpattito atisayattho labbhateva yathā ‘‘ abhirūpassa kaññā dātabbā ’’ ti .
Tenāha ‘‘ gamanaṭṭhānā ’’ tiādi .
Purimaṃ āṇāpanavacanaṃ , idaṃ pana pucchitabbākāradassananti ayamimesaṃ visesoti dasseti ‘‘ athassā ’’ tiādinā .
447. Kālañca samayañca upādāyāti .
Ettha kālo nāma upasaṅkamanassa yuttapattakālo .
Samayo nāma tasseva paccayasāmaggī , atthato tajjaṃ sarīrabalañceva tappaccayaparissayābhāvo ca .
Upādānaṃ nāma ñāṇena tesaṃ gahaṇaṃ sallakkhaṇanti dassetuṃ ‘‘ kālañcā ’’ tiādi vuttaṃ .
447. Kālo
V2.357 nāma upasaṅkamanassa yuttapattakālo , samayo nāma tasseva paccayasāmaggī , atthato panesa tajjaṃ sarīrabalañceva tappaccayaparissayābhāvo ca .
Upādānaṃ nāma ñāṇena tesaṃ gahaṇaṃ sallakkhaṇanti āha ‘‘ paññāyā ’’ tiādi .Pharissatīti vaḍḍhissati .
‘‘ Sve gamanakālo bhavissatī ’’ ti iminā kālaṃ ,‘‘ kāye ’’ tiādinā samayañca sarūpato dasseti .
Pharissatīti pharaṇavasena ṭhassati .
448. Cetiyaraṭṭheti cetiraṭṭhe .
Ya-kārena hi padaṃ vaḍḍhetvā vuttaṃ .
Cetiraṭṭhato aññaṃ visuṃyevekaṃ raṭṭhanti ca vadanti .
448. Cetiyaraṭṭheti cetiraṭṭhe .
Ya-kārena hi padaṃ vaḍḍhetvā evaṃ vuttaṃ .
‘‘ Cetiraṭṭhato aññaṃ visuṃyevekaṃ raṭṭhan ’’ tipi vadanti .
Maraṇapaṭisaṃyuttan ti maraṇaṃ
M1.386 nāma tādisānaṃ roga vaseneva hotīti yena rogena taṃ jātaṃ , tassa sarūpapucchā , kāraṇapucchā , maraṇahetukacittasantāpapucchā , tassa ca santāpassa sabbalokasādhāraṇatā , tathā maraṇassa ca appatikāratāti evaṃ ādinā maraṇapaṭisaṃyuttaṃV1.342 sammodanīyaṃ kathaṃ kathesīti dassetuṃ ‘‘ bho ānandā ’’ tiādi vuttaṃ .
‘‘ Yasmā maraṇaṃ nāma tādisānaṃ dasabalānaṃ rogavaseneva hoti , tasmā yena rogena taṃ jātaṃ , tassa sarūpapucchā , kāraṇapucchā , maraṇahetukacittasantāpapucchā , tassa ca santāpassa sabbalokasādhāraṇatā , tathā maraṇassa ca appaṭikaraṇatā ’’ ti evamādinā maraṇapaṭisaññuttaṃ sammodanīyaṃ kathaṃ kathesīti dassetuṃ ‘‘ bho ānandā ’’ tiādi vuttaṃ .
‘‘ Ko nāmā ’’ tiādinā hi rogaṃ pucchati ,‘‘ kiṃ bhagavā paribhuñjī ’’ ti iminā kāraṇaṃ ,‘‘ apicā ’’ tiādinā cittasantāpaṃ ,‘‘ satthā nāmā ’’ tiādinā tassa sabbalokasādhāraṇataṃ ,‘‘ ekā dānī ’’ tiādinā maraṇassa appaṭikaraṇataṃ dassetīti daṭṭhabbaṃ .
Mahājānīti mahāhāni .
Yatrāti yena kāraṇena parinibbuto , tena ko dāni añño maraṇā muccissatītiādinā yojetabbaṃ .
Idānīti ca attano manasikāraṃ pati vohāramattena vuttaṃ .
Lajjissatīti lajjā viya bhavissati , vijjissatīti atthoM2.406 .
Pītabhesajjānurūpaṃ āhārabhojanaṃ porāṇāciṇṇanti āha ‘‘ pīta … pe … datvā ’’ ti .Na randhagavesī māro viya , na vīmaṃsanādhippāyo uttaramāṇavo viyāti adhippāyo .
Hutvāti pāṭhaseso santikāvacarabhāvassa visesanato .
Māro pāpimā viya na randhagavesī , uttaramāṇavo viya ca na vīmaṃsanādhippāyo , api tu khalu upaṭṭhāko hutvā santikāvacaroti hi viseseti .
Na randhagavesīti na chiddagavesī .
Yesu dhammesūti vimokkhupāyesu niyyānadhammesu .
Dharantīti tiṭṭhanti , pavattantīti attho .
Yesu dhammesūti vimokkhupāyesu niyyānikadhammesu .
Dharantīti adhunā tiṭṭhanti , pavattantīti attho .
449. Atthappayuttatāya saddapayogassa saddappabandhalakkhaṇāni tīṇi piṭakāni tadatthabhūtehi sīlādīhi dhammakkhandhehi saṅgayhantīti vuttaṃ ‘‘ tīṇi piṭakāni tīhi khandhehi saṅgahetvā ’’ ti .
449. Atthato payuttatāya saddapayogassa saddapabandhalakkhaṇāni tīṇi piṭakāni tadatthabhūtehi sīlādīhi tīhi dhammakkhandhehi saṅgayhantīti vuttaṃ ‘‘ tīṇi piṭakāni tīhi khandhehi saṅgahetvā ’’ ti .
Saṅkhittena kathitan ti ‘‘ tiṇṇaṃ khandhānan ’’ ti evaṃ gahaṇato sāmaññato cāti saṅkhepeneva kathitaṃ .
‘‘ Katamesaṃ tiṇṇan ’’ ti
P1.504 ayaṃ adiṭṭhajotanā pucchā , na kathetukamyatā pucchāti vuttaṃ ‘‘ vitthārato pucchissāmī ‘ ti cintetvā ‘ katamesaṃ tiṇṇan ’ ti āhā ’’ ti .
Kathetukamyatābhāve panassa therassa vacanatā siyā .
Saṅkhittena kathitan ti ‘‘ tiṇṇaṃ kho māṇava khandhānan ’’ ti evaṃ gaṇanato , sāmaññato ca saṅkhepeneva kathitaṃ .
‘‘ Katamesaṃ tiṇṇan ’’ ti ayaṃ adiṭṭhajotanāpucchāyeva , na kathetukamyatāpucchā .
Māṇavasseva hi ayaṃ pucchā , na therassāti āha ‘‘ māṇavo ’’ tiādi .
Aññattha pana īdisesu ṭhānesu kathetukamyatāpucchāyeva dissati , na adiṭṭhajotanāpucchā .
Idha panaV2.358 aṭṭhakathāyaṃ evaṃ vuttaṃ , tadetaṃ aṭṭhakathāpamāṇato paccetabbaṃ .
Tadā pavattamānañhi paccakkhaṃ katvā aṭṭhakathampi saṅgahamāropiṃsu .
Kathetukamyatāpucchābhāve panassa therasseva vacanatā siyā .