Niccadānaanukulayaññavaṇṇanā
Niccadānaanukulayaññavaṇṇanā
349. Uṭṭhāya samuṭṭhāyāti dāne uṭṭhānavīriyaṃ sakkaccaṃ katvā .
Appasambhārataroti ativiya parittasambhāro .
Samārabhīyati yañño etehīti samārambhā , sambhārasambharaṇavasena pavattasattapīḷā .
Appaṭṭhataroti pana ativiya appakiccoti attho .
Vipākasaññitaṃ atisayena mahantaṃ sadisaphalaṃ etassāti
P1.432 mahapphalataro .
Udayasaññitaṃ atisayena mahantaṃ nissandādiphalaṃ etassāti mahānisaṃsataro .
349. Uṭṭhāyāti dāne uṭṭhānavīriyamāha , samuṭṭhāyāti tassa sātaccakiriyaṃ .
Kasivāṇijjādi kammāni akaronto daliddiyādianatthāpattiyā nassissatīti adhippāyo .
Appasambhārataro ceva mahapphalataro cāti saṅkhepato aṭṭhakathāyaṃ vutto pāḷiyaṃ pana ‘‘ appatthataro ca appasamārambhataro ca mahapphalataro ca mahānisaṃsataro cā ’’ ti pāṭho .
Tattha appasambhārataroti ativiya parittasambhāro , asamārabbhiyasambhāro .
Appatthataroti pana ativiya appakicco , attho cettha kiccaṃ , ttha-kārassa ṭṭha-kāraṃ katvā ‘‘ appaṭṭhataro ’’ tipi pāṭho .
Sammā ārabhīyati yañño etenāti samārambho , sambhārasambharaṇavasena pavattasattapīḷā , appo samārambho etassāti tathā , ayaṃ panātisayenāti appasamārambhataro .
Vipākasaññitaṃ mahantaṃ sadisaṃ phalametassāti mahapphalo , ayaṃ panātisayenāti mahapphalataro .
Udayasaññitaṃ mahantaṃ nissandādiphalametassāti mahānisaṃso , ayaṃ panātisayenāti mahānisaṃsataro .Dhuvadānānīti dhuvāni thirāni acchinnāni katvā dātabbadānāni .
Dhuvadānānīti dhuvāni thirāni avicchinnāni katvā dātabbadānāni .
Niccabhattānīti ettha bhattasīsena catupaccayaggahaṇaṃ .
Anukulayaññānīti anukulaṃ kulānukkamaṃ upādāya dātabbadānāni , tenāha ‘‘ amhākan ’’ tiādi .
Anukulayaññānīti anukulaṃ kulānukkamaṃ upādāya dātabbadānāni
V2.276 .
TenāhaM2.316 ‘‘ amhākan ’’ tiādi .
Yāni pavattetabbāni , tāni anukulayaññāni nāmāti yojetabbaṃ .
Nibaddhadānānīti nibandhetvā niyametvā paveṇīvasena pavattitadānāni .Nibaddhadānānīti nibandhetvā niyametvā paveṇīvasena pavattitadānāni .
Hatthidantena pavattitā dantamayasalākā , yattha dāyakānaṃ nāmaṃ aṅkanti .
Hatthidantena katā dantamayasalākā , yattha dāyakānaṃ nāmaṃ aṅkanti , iminā taṃ niccabhattaṃ salākadānavasenāti dasseti .
Taṃ kulan ti anāthapiṇḍikakulaṃ .
Dāliddiyenāti daliddabhāvena .
‘‘ Ekasalākato uddhaṃ dātuṃ nāsakkhī ’’ ti iminā ekenapi salākadānena nibaddhadānaṃ upacchinditumadatvā anurakkhaṇamāha .
Raññoti setavāhanarañño .
Raññoti setavāhanarañño .
Ādīnīti ādi -saddena ‘‘ seno viya maṃsapesiṃ kasmā okkhanditvā gaṇhāsī ’’ ti evamādīnaṃ saṅgaho .
Ādīni vatvāti ettha ādi saddena ‘‘ kasmā seno viya maṃsapesiṃ pakkhanditvā gaṇhāsī ’’ ti evamādīnaṃ samasamadāne ussukkanavacanānaṃ saṅgaho .
Galaggāhāti galaggahaṇā .
Pubbacetanāmuñcacetanāaparacetanāsampattiyā dāyakassa vasena tīṇi aṅgāni , vītarāgatāvītadosatāvītamohatāpaṭipattiyā dakkhiṇeyyassa vasena tīṇīti evaṃ chaḷaṅgasamannāgatāya dakkhiṇāya .
Aparāparaṃ uppajjanakacetanāvasena mahānadī viya , mahogho viya ca ito cito ca abhisanditvā okkhanditvā pavattiyā puññameva puññābhisando .
‘‘ Kammacchedavasenā ’’ ti iminā attano attano kammokāsādānampi pīḷāyevāti dasseti .
Samārambha saddo cettha pīḷanatthoti āha ‘‘ pīḷāsaṅkhāto samārambho ’’ ti .
Pubbacetanāmuñcacetanāaparacetanāsampattiyā dāyakavasena tīṇi aṅgāni , vītarāgatāvītadosatāvītamohatāpaṭipattiyā dakkhiṇeyyavasena ca tīṇīti evaṃ chaḷaṅgasamannāgatā hoti dakkhiṇā , chaḷaṅguttare nandamātāsuttañca ( a . ni .6.37) tassatthassa sādhakaṃ .
Aparāparaṃ uppajjanakacetanāvasena mahānadī viya , mahogho viya ca ito cito ca abhisanditvā pakkhanditvā pavattito puññameva puññābhisando .
Tathāvidhan ti pamāṇassa kātuṃ asukarattamāha .
Kāraṇamahattena phalamahattampi veditabbaṃ upari najjā vuṭṭhiyā mahogho viyāti vuttaṃ ‘‘ tasmā ’’ tiādi .
351. Lobhaṃ niggaṇhituṃ asakkontassa duppariccajā .
351. Attano santakāti attaniyā .
Duppariccajanaṃ lobhaṃ niggaṇhituṃ asakkontassa .
Saṅghassa vā gaṇassa vā santiketi yojanā .
‘‘ Ekabhikkhussa vā ’ tiādi upāsakānaṃ tathā samādāne āciṇṇaṃ , daḷhataraṃ samādānañca dassetuṃ vuttaṃ , saraṇaṃ pana tesaṃ sāmaṃ samādinnampi samādinnameva hotī ’’ ti vadanti .
Saṅghassa vā gaṇassa vā santiketi yojanā .
Tatthāti yathāgahite saraṇe ,‘‘ tassā ’’ tipi pāṭho , yathāgahitasaraṇassāti attho .
Natthi punappunaṃ kattabbatāti viññūjātike sandhāya vuttaṃ .
Viññūjātikānameva hi saraṇādiatthakosallānaṃ suvaṇṇaghaṭe sīhavasā viya akuppaṃ saraṇagamanaṃ tiṭṭhati .
Tatthāti
M1.333 yathāgahite saraṇe .
Natthi punappunaṃ kattabbatā viññūjātikassāti adhippāyo .
‘‘ Jīvitapariccāgamayaṃ puññan ’’ ti ‘‘ sace tvaṃ na yathāgahitaṃ saraṇaṃ bhindissati , evāhaṃ taṃ māremī ’’ ti yadipi koci tiṇhena satthena jīvitā voropeyya , tathāpi ‘‘ nevāhaṃ buddhaṃ na buddhoti , dhammaṃ na dhammoti , saṅghaṃ na saṅghoti vadāmī ’’ ti daḷhataraṃ katvā gahitasaraṇassa vasena vuttaṃ .
‘‘ Jīvitapariccāgamayaṃ puññan ’’ ti ca idaṃ ‘‘ sace tvaṃ yathāgahitaṃ saraṇaṃ na bhindissati , evāhaṃ taṃ māremī ’’ ti kāmaṃ koci tiṇhena satthena jīvitā voropeyya , tathāpi ‘‘ nevāhaṃ buddhaṃ ‘ na buddho ’ ti , dhammaṃ ‘ na dhammo ’ ti , saṅghaṃ ‘ na saṅgho ’ ti vadāmī ’’ ti daḷhataraṃ katvā gahitasaraṇassa vasena vuttaṃ .
‘‘ Saggasampattiṃ detī ’’ ti nidassanamattametaṃ .
Phalānisaṃsāni panassa saraṇagamanavaṇṇanāyaṃ ( dī . ni . aṭṭha .1.250 saraṇagamanakathā ) vuttāneva .Idāni gahaṭṭhapabbajitānaṃ aññamaññūpakāritaṃ dassetuṃ
P1.435 ‘‘ te tassā ’’ ti gāthamāha .
Tattha teti bahussutā .
Tassāti upāsakassa .
Dhammaṃ desentīti sakalavaṭṭadukkhapanūdanaṃ saddhammaṃ desenti .
Yaṃ so dhammaṃ idhaññāyāti so upāsako yaṃ saddhammaṃ imasmiṃ sāsane sammāpaṭipajjanena jānitvā aggamaggādhigamena anāsavo hutvā parinibbāti ekādasaggivūpasamena sīti bhavati .
Sītapaṭighātādayo vipassanāvasānā terasa , annādilābho , dhammassavanaṃ , dhammāvabodho , parinibbānanti evaṃ sattarasa . 352. Saraṇaṃ upagatena kāyavācācittehi sakkaccaṃ vatthuttayapūjā kātabbā , tattha ca saṃkileso parihanitabbo , sikkhāpadāni pana samādānamattaṃ , sampattavatthuto viramaṇamattañcāti saraṇagamanato sīlassa appaṭṭhataratā , appasamārambhataratā ca veditabbā .
Sabbesaṃ sattānaṃ jīvitadānādinā daṇḍanidhānato , sakalalokiyalokuttaraguṇādhiṭṭhānato cassa mahapphalamahānisaṃsataratā daṭṭhabbā .
352. Vakkhamānanayena verahetutāya veraṃ vuccati pāṇātipātādipāpadhammo , taṃ maṇati ‘‘ mayi idha ṭhitāya kathamāgacchasī ’’ ti tajjentī viya nivāretīti
M2.321 veramaṇī , tato vā pāpadhammato viramati etāyāti ‘‘ viramaṇī ’’ ti vattabbe niruttinayena i-kārassa e-kāraṃ katvā ‘‘ veramaṇī ’’ ti vuttaṃ .Vakkhamānanayena
P1.436 ca verahetutāya veraṃ vuccati pāṇātipātādipāpadhammo , taṃ maṇati ‘‘ mayi idha ṭhitāya kathaṃ āgacchasī ’’ ti tajjentī viya nīharatīti veramaṇī , tato vā pāpadhammatoV1.295 viramati etāyāti ‘‘ viramaṇī ’’ ti vattabbe niruttinayena ikārassa ekāraṃ katvā ‘‘ veramaṇī ’’ ti vuttā .
Khuddakapāṭhaṭṭhakathāyaṃ panāha ‘‘ veramaṇisikkhāpadaṃ , viramaṇisikkhāpadanti dvidhāsajjhāyaṃ karontī ’’ ti ( khu . pā . aṭṭha . sādhāraṇavibhāvanā ) kusalacittasampayuttāvettha virati adhippetā , na phalasampayuttā yaññādhikaraṇato .
Asamādinnasīlassa sampattato yathūpaṭṭhitavītikkamitabbavatthuto virati sampattavirati .
Samādānavasena uppannā virati samādānavirati .
Setu vuccati ariyamaggo , tappariyāpannā hutvā pāpadhammānaṃ samucchedavasena ghātanappavattā virati setughātavirati .
Aññatra ‘‘ samucchedaviratī ’’ tipi vuttā .
Idāni tā sarūpato dassetuṃ ‘‘ tatthā ’’ tiādi vuttaṃ .
Jāti … pe … dīnīti apadisitabbajātigottakulādīni .
Ādi saddena vayabāhusaccādīnaṃ saṅgahoV2.281 .
Pariharatīti avītikkamavasena parivajjeti , sīhaḷadīpe cakkanaupāsakassa viya sampattavirati veditabbā .
‘‘ Pāṇaṃ na hanāmī ’’ tiādīsu ādayatthena iti -saddena , vikappatthena vā-saddena vā ‘‘ adinnaṃ nādiyāmi , adinnādānā viramāmi , veramaṇiṃ samādiyāmī ’’ ti evamādīnaṃ paccekamatthānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .
Evañca katvā ‘‘ sikkhāpada ’’ micceva avatvā ‘‘ sikkhāpadānī ’’ ti vuttaṃ .
Pāṇātipātā veramaṇinti sambandho .
Samādiyāmīti sammā ādiyāmi , avītikkamādhippāyena , akhaṇḍā ’ chiddā ’ kammāsā ’ sabalakāritāya ca gaṇhāmīti vuttaṃ hoti .
Uttaravaḍḍhamānapabbatavāsiupāsakassa ( ma . ni . aṭṭha .1.89 kusalakammapathavaṇṇanā ; saṃ . ni . aṭṭha .2.2.109-111; dha . sa . aṭṭha . kusalakammapathavaṇṇanā ) viya samādānavirati veditabbā .
Maggasampayuttāti sammādiṭṭhiyādimaggasampayuttā .
Idāni tatthā tatthāgatesu dhammato , koṭṭhāsato , ārammaṇato , vedanāto , mūlato , ādānato , bhedatotiādinā anekadhā vinicchayesu saṅkhepeneva ārammaṇato vinicchayaṃ dassetuṃ ‘‘ tatthā ’’ tiādi vuttaṃ .
Purimā dveti sampattasamādānaviratiyo .
‘‘ Jīvitindriyādivatthū ’’ ti paramatthato pāṇo vutto , paññattito pana ‘‘ sattādivatthū ’’ ti vattabbaṃ , evañhi ‘‘ satteyeva ārabhitvā pāṇātipātā , abrahmacariyā ca viramatī ’’ ti ( khu . pā . aṭṭha . ekatānānatādivinicchaya ) khuddakāgamaṭṭhakathāvacanena saṃsandati sametīti .
Ādi saddena cettha sattasaṅkhāravasenaM2.322 adinnavatthu , tathā phoṭṭhabbavatthu , vitathavatthu , saṅkhāravaseneva surāmerayavatthūti etesaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .
Taṃ ārammaṇaṃ katvā pavattantīti yathāvuttaṃ vītikkamavatthuṃ ālambitvā vītikkamanacetanāsaṅkhātaviramitabbavatthuto viramaṇavasena pavattanti .
Pacchimāti setughātavirati .
Nibbānārammaṇāva tathāpi kiccasādhanato .
Iminā pana tattheva āgatesu tīsu ācariyavādesu dve paṭibāhitvā ekassevānujānanaṃ veditabbaṃ .
‘‘ Sampattavirati , hi samādānavirati ca yadeva pajahati , taṃ attano pāṇātipātādiakusalamevārammaṇaṃ katvā pavattatī ’’ ti keci vadanti .
‘‘ Samādānavirati yato viramati , taṃ attano vā paresaṃ vā pāṇātipātādiakusalamevālambaṇaṃ katvā pavattati .
Sampattavirati pana yato viramati , tesaṃ pāṇātipātādīnaṃ ālambaṇāneva ārammaṇaṃ katvā pavattatī ’’ ti apare .
‘‘ Dvayampi cetaṃ yato pāṇātipātādiakusalato viramati , tesamārammaṇabhūtaṃ vītikkamitabbavatthumevālambaṇaṃ katvā pavattati .
Purimapurimapadatthañhi vītikkamavatthumālambaṇaṃV2.282 katvā pacchimapacchimapadatthato viramitabbavatthuto viramatī ’’ ti aññe .
Paṭhamavādo cettha ayuttoyeva .
Kasmā ?
Tassa attano pāṇātipātādiakusalassa paccuppannābhāvato , abahiddhābhāvato ca .
Sikkhāpadavibhaṅge hi pañcannaṃ sikkhāpadānaṃ paccuppannārammaṇatā , bahiddhārammaṇatā ca vuttā .
Tathā dutiyavādopi ayuttoyeva .
Kasmā ?
Purimavādena sammissattā , paresaṃ pāṇātipātādiakusalārammaṇabhāve ca anekanti kattā , dvinnaṃ ālambaṇappabhedavacanato ca .
Tatiyavādo pana yutto sabbabhāṇakānamabhimato , tasmā tadeva anujānātīti daṭṭhabbaṃ .
Tena vuttaṃ ‘‘ tīsu ācariyavādesu dve paṭibāhitvā ekassevānujānanaṃ veditabban ’’ ti .
Etthāha – yajjetaṃ viratidvayaṃ jīvitindriyādivītikkamitabbavatthumevālambaṇaṃ katvā pavatteyya , evaṃ sati aññaṃ cintento aññaṃ kareyya , yañca pajahati , taṃ na jāneyyāti aya ’ manadhippeto attho āpajjatīti ?
Vuccate – na hi kiccasādhanavasena pavattento ‘‘ aññaṃ cintento aññaṃ karotī ’’ ti vā ‘‘ yañca pajahati , taṃ na jānātī ’’ ti vā vuccati .
Yathā pana ariyamaggo nibbānārammaṇova kilese pajahati , evaṃ jīvitindriyādivatthārammaṇampetaṃ viratidvayaṃ pāṇātipātādīni dussīlyāni pajahati .
Tenāhu porāṇā –
‘‘ ĀrabhitvānaM2.323 amataṃ , jahanto sabbapāpake ;
Nidassanañcettha bhave , maggaṭṭhoriyapuggalo ’’ ti .( khu . pā . aṭṭha . ekatānānatāvinicchaya );
Idāni saṅkhepeneva ādānato , bhedato vā vinicchayaṃ dassetuṃ ‘‘ etthā ’’ tiādi vuttaṃ .
‘‘ Pañcaṅgasamannāgataṃ sīlaṃ samādiyāmī ’’ tiādinā ekato ekajjhaṃ gaṇhāti .
Evampi hi kiccavasena etāsaṃ pañcavidhatā viññāyati .
Sabbānipi bhinnāni honti ekajjhaṃ samādinnattā .
Na hi tadā pañcaṅgikattaṃ sīlassa sampajjati .
Yaṃ tu vītikkantaṃ , teneva kammabaddho .
‘‘ Pāṇātipātā veramaṇisikkhāpadaṃ samādiyāmī ’’ tiādinā ekekaṃ visuṃ visuṃ gaṇhāti .
‘‘ Veramaṇisikkhāpadan ’’ ti ca idaṃ samāsabhāvena khuddakapāṭhaṭṭhakathāyaṃ ( khu . pā . aṭṭha . sādhāraṇavibhāvanā ) vuttaṃ , pāḷipotthakesu pana ‘‘ veramaṇin ’’ ti niggahitantameva byāsabhāvena dissati .
Gahaṭṭhavasena cetaṃ vuttaṃ .
Sāmaṇerānaṃ pana yathā tathā vā samādāne ekasmiṃ bhinne sabbānipi bhinnāni honti pārājikāpattito .
Iti ekajjhaṃ , paccekañca samādāne viseso idha vutto , khuddakāgamaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ ekajjhaṃ samādiyato ekāyeva virati ekāvaV2.283 cetanā hoti , kiccavasena panetāsaṃ pañcavidhattaṃ viññāyati .
Paccekaṃ samādiyato pana pañceva viratiyo , pañca ca cetanā hontī ’’ ti ( khu . pā . aṭṭha . ekatānānatādivinicchaya ) ayaṃ viseso vutto .
Bhedepi ‘‘ yathā tathā vā samādiyantu , sāmaṇerānaṃ ekasmiṃ bhinne sabbānipi bhinnāni honti .
Pārājikaṭṭhāniyāni hi tāni tesaṃ .
Yaṃ tu vītikkantaṃ hoti , teneva kammabaddho .
Gahaṭṭhānaṃ pana ekasmiṃ bhinne ekameva bhinnaṃ hoti , yato tesaṃ taṃsamādāneneva puna pañcaṅgikattaṃ sīlassa sampajjatī ’’ ti vuttaṃ .
Yathāvuttopi dīghabhāṇakānaṃ vādo aparevādo nāma tattha kato .
Setughātaviratiyā pana bhedo nāma natthi paṭipakkhasamucchindanena akuppasabhāvattā .
Tadevatthaṃ dassentena ‘‘ bhavantarepī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha ‘‘ bhavantarepī ’’ ti iminā attano ariyabhāvaṃ ajānantopīti atthaṃ viññāpeti .
Jīvitahetupi , pageva aññahetu .
‘‘ Neva pāṇaṃ hanati , na suraṃ pivatī ’’ ti idaṃ majjhepeyyālaniddiṭṭhaṃ , migapadavaḷañjananayena vā vuttaṃM2.324 .
Suran ti ca nidassanamattaṃ .
Sabbampi hi surāmerayamajjapamādaṭṭhānānuyogaṃ na karoti .
‘‘ Majjanti tadeva ubhayaṃ , yaṃ vā panaññampi surāsavavinimuttaṃ madanīyan ’’ ti ( saṃ . ni . aṭṭha .3.5.1134) saṃyuttamahāvaggaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ .
Khuddakapāṭhaṭṭhakathāyañca ‘‘ tadubhayameva madanīyaṭṭhena majjaṃ , yaṃ vā panaññampi kiñci atthi madanīyaṃ , yena pītena matto hoti pamatto , idaṃ vuccati majjan ’’ ti ( khu . pā . aṭṭha . purimapañcasikkhāpadavaṇṇanā )‘‘ sace pissā ’’ tiādinā tattheva visesadassanaṃ , ajānantassapi khīrameva mukhaṃ pavisati , na surā , pageva jānantassa .
Koñcasakuṇānan ti kuntasakuṇānaṃ .
Sacepi mukhe khīramissake udake pakkhipantīti yojetabbaṃ .
‘‘ Na cettha upamopameyyānaṃ sambaddhatā siyā koñcasakuṇānaṃ yonisiddhattā ’’ ti koci vadeyyāti āha ‘‘ idan ’’ tiādi .
Yonisiddhan ti manussatiracchānānaṃ uddhaṃ tiriyameva dīghatā viya , bakānaṃ meghasaddena , kukkuṭīnaṃ vātena gabbhaggahaṇaṃ viya ca jātisiddhaṃ , iti koci vadeyya ceti attho .
‘‘ Cevā ’’ tipi pāṭhaṃ vatvā samuccayatthamicchanti keci .
Dhammatāsiddhan ti bodhisatte kucchigate bodhisattamātu sīlaṃ viya , vijāte tassā divaṅgamanaṃ viya ca sabhāvena siddhaṃ , maggadhammatāya vā ariyamaggānubhāvena siddhanti veditabbanti vissajjeyyāti attho .
Diṭṭhijukaraṇaṃ nāma bhāriyaṃ dukkaraṃ , tasmā saraṇagamanaṃ sikkhāpadasamādānato mahaṭṭhatarameva , na appaṭṭhataranti adhippāyo .
Etan ti sikkhāpadaṃ .
Yathā vā tathā vā gaṇhantassāpīti ādaraṃ gāravamakatvā samādiyantassāpi .
Sādhukaṃ gaṇhantassāpīti sakkaccaṃ sīlāniV2.284 samādiyantassāpi appaṭṭhatarameva , appasamārambhatarañca , na diguṇaṃ ussāho karaṇīyoti vuttaṃ hoti .
Sīlaṃ idha abhayadānatāya dānaṃ , anavasesaṃ vā sattanikāyaṃ dayati rakkhatīti dānaṃ .
Ayamettha aṭṭhakathāmuttakanayo – saraṇaṃ upagatena kāyavācācittehi sakkaccaṃ vatthuttayapūjā kātabbā , tattha ca saṃkileso sādhukaṃ pariharitabbo , sikkhāpadāni pana samādānamattaṃ , sampattavatthuto viramaṇamattañcāti saraṇagamanato sīlassa appaṭṭhataratā , appasamārambhataratā ca veditabbā .
Sabbesaṃ sattānaṃ jīvitadānādinā daṇḍanidhānato , sakalalokiyalokuttara guṇādhiṭṭhānato cassa mahapphalataratā , mahānisaṃsataratā ca daṭṭhabbāti .
TamatthaṃM2.325 pāḷiyā sādhento ‘‘ vuttañhetan ’’ tiādimāha .
Tattha ‘‘ aggānī ’’ ti ñātattā aggaññāni .
Cirarattatāya ñātattā rattaññāni .
‘‘ Ariyānaṃ sādhūnaṃ vaṃsānī ’’ ti ñātattā vaṃsaññāni .
Purimakānaṃ ādipurisānaṃ etānīti porāṇāni .
Sabbaso kenacipi pakārena sādhūhi na kiṇṇāni na chaḍḍitānīti asaṃkiṇṇāni .
Ayañca nayo nesaṃ yathā atīte , evaṃ etarahi , anāgate cāti āha ‘‘ asaṃkiṇṇapubbānī ’’ tiādi .
Atīte hi kāle asaṃkiṇṇabhāvassa ‘‘ asaṃkiṇṇapubbānī ’’ ti nidassanaṃ , paccuppanne ‘‘ na saṅkiyantī ’’ ti , anāgate ‘‘ na saṅkiyissantī ’’ ti .
Atoyeva appaṭikuṭṭhāni na paṭikkhittāni .
Na hi kadācipi viññū samaṇabrāhmaṇā hiṃsādipāpadhammaṃ anujānanti .
Aparimāṇānaṃ sattānaṃ abhayaṃ detīti sabbesu bhūtesu nihitadaṇḍattā sakalassapi sattanikāyassa bhayābhāvaṃ deti .
Na hi ariyasāvakato kassaci bhayaṃ hoti .
Averan ti verābhāvaṃ .
Abyāpajjhan ti niddukkhataṃ .
‘‘ Aparimāṇānaṃ sattānaṃ abhayaṃ datvā ’’ tiādi ānisaṃsadassanaṃ , hetumpi cettha tvā -saddo yathā ‘‘ mātaraṃ saritvā rodatī ’’ ti .
Yaṃ kiñci cajanalakkhaṇaṃ , sabbaṃ taṃ yaññoti āha ‘‘ idañca panā ’’ tiādi .
Na nu ca pañcasīlaṃ sabbakālikaṃ .
Abuddhuppādakālepi hi viññū taṃ samādiyanti , na ca ekantato vimuttāyatanaṃ bāhirakānampi samādinnattā .
Saraṇagamanaṃ pana buddhuppādahetukaṃ , ekantato ca vimuttāyatanaṃ , kathaṃ tattha saraṇagamanato pañcasīlassa mahapphalatāti āha ‘‘ kiñcāpī ’’ tiādi .
Jeṭṭhakan ti mahapphalabhāvena uttamaṃ .
‘‘ Saraṇagamaneyeva patiṭṭhāyā ’’ ti iminā tassa sīlassa saraṇagamanena abhisaṅkhatattā tato mahapphalataṃ , tathā anabhisaṅkhatassa ca sīlassa appaphalataṃ dasseti .Asamādinnasīlassa sampattato yathāupaṭṭhitavītikkamitabbavatthuto virati sampattavirati .
Samādānavasena uppannā virati samādānavirati .
Setu vuccati ariyamaggo , tappariyāpannā hutvā pāpadhammānaṃ samucchedavasena ghātanavirati setughātavirati .
Idāni tisso viratiyo sarūpato dassetuṃ ‘‘ tatthā ’’ tiādi vuttaṃ .
Pariharatīti avītikkamavasena parivajjeti .
Na hanāmīti ettha iti -saddo ādiattho , tena ‘‘ adinnaṃ nādiyāmī ’’ ti evaṃ ādīnaṃ saṅgaho , vā -saddena vā , tenāha ‘‘ sikkhāpadāni gaṇhantassā ’’ ti .
Maggasampayuttāti sammādiṭṭhiyādimaggasampayuttā .
Idāni tāsaṃ viratīnaṃ ārammaṇato vibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘ tatthā ’’ tiādi vuttaṃ .
Purimā dveti sampattasamādānaviratiyo .
Pacchimāti setughātavirati .
Sabbānipi bhinnāni honti ekajjhaṃ samādinnattā .
Tadeva bhijjati visuṃ visuṃ samādinnattā
M1.334 .
Gahaṭṭhavasena cetaṃ vuttaṃ .Bhedo nāma natthi paṭipakkhasamucchindanena akuppasabhāvattā , tenāha ‘‘ bhavantarepī ’’ ti .
Yonisiddhan ti manussatiracchānānaṃ uddhaṃ tiriyameva dīghatā viya jātisiddhanti attho .
Bodhisatte kucchigate bodhisattamātusīlaṃ viya dhammatāya sabhāveneva siddhaṃ dhammatāsiddhaṃ , maggadhammatāya vā ariyamaggānubhāvena siddhaṃ dhammatāsiddhaṃ .
Diṭṭhiujukaraṇaṃ
P1.437 nāma bhāriyaṃ dukkhaṃ , tasmā saraṇagamanaṃ sikkhāpadasamādānato mahaṭṭhatarameva , na appaṭṭhataranti adhippāyo .Yathā tathā vā gaṇhantassāpīti ādaragāravaṃ akatvā samādiyantassāpi .
Sādhukaṃ gaṇhantassāpīti sakkaccaṃ sīlāni samādiyantassāpi , na diguṇaṃ , tiguṇaṃ vā ussāho karaṇīyo .
Abhayadānatāya sīlassa dānabhāvo , anavasesaṃ vā sattanikāyaṃ dayati tena rakkhatīti dānaṃ , sīlaṃ .
‘‘ Aggānī ’’ ti ñātattā aggaññāni .
Cirarattatāya ñātattā rattaññāni .
‘‘ Ariyānaṃ sādhūnaṃ vaṃsānī ’’ ti ñātattā vaṃsaññāni .
‘‘ Porāṇānī ’’ tiādīsu purimānaṃ etāni porāṇāni .
Sabbaso kenacipi pakārena sādhūhi na kiṇṇāni na khittāni na chaḍḍitānīti asaṅkiṇṇāni .
Ayañca nayo nesaṃ yathā atīte , evaṃ etarahi , anāgate cāti āha ‘‘ asaṅkiṇṇapubbāni na saṅkiyanti na saṅkiyissantī ’’ ti .
Tato eva appapikuṭṭhāni na paṭikkhittāni .
Na hi kadācipi viññū samaṇabrāhmaṇā hiṃsādipāpadhammaṃ anujānanti .
Aparimāṇānaṃ sattānaṃ abhayaṃ detīti sabbesu bhūtesu nihitadaṇḍattā sakalassapi sattanikāyassa bhayābhāvaṃ deti .
Na hi ariyasāvakato kassaci bhayaṃ hoti .
Averan ti verābhāvaṃ .
Abyāpajjhan ti niddukkhataṃ .
Nanu
V1.296 ca pañcasīlaṃ sabbakālikaṃ , na ca ekantato vimuttāyatanaṃ , saraṇagamanaṃ pana buddhuppādahetukaṃ , ekantavimuttāyatanañca , tattha kathaṃ saraṇāgamanato pañcasīlassa mahapphalatāti āha ‘‘ kiñcāpī ’’ tiādi .
Jeṭṭhakan ti uttamaṃ .
‘‘ Saraṇagamaneyeva patiṭṭhāyā ’’ tiP1.438 iminā tassa sīlassa saraṇagamanena abhisaṅkhatatamāha . 353. Īdisamevāti evaṃ saṃkilesaṃ paṭipakkhameva hutvā .
353. Īdisamevāti evaṃ saṃkilesapaṭipakkhameva hutvā .
Nanu ca paṭhamajjhānādiyaññāyeva
V2.285 desetabbā , kasmā buddhuppādato paṭṭhāya desanamārabhatīti anuyogaṃ pariharituṃ ‘‘ tividha … pe … dassetukāmo ’’ ti vuttaṃ .
Tividhasīlapāripūriyaṃ ṭhitassa hi nesaṃ yaññānaṃ appaṭṭhataratā , mahapphalataratā ca hoti , tasmā taṃ dassetukāmattā buddhuppādato paṭṭhāya desanaṃ ārabhatīti vuttaṃ hoti .
Tenāha ‘‘ tatthā ’’ tiādi .Heṭṭhā vuttehi guṇehīti ettha heṭṭhā vuttaguṇā nāma saraṇagamanaṃ , sīlasampadā , indriyesu guttadvāratāti evaṃ ādayo .
Paṭhamajjhānaṃ nibbattento na kilamatīti
M1.335 yojanā .
Tānīti paṭhamajjhānādīni .
HeṭṭhāM2.326 vuttehi guṇehīti ettha ‘‘ so taṃ dhammaṃ sutvā tathāgate saddhaṃ paṭilabhatī ’’ tiādinā ( dī . ni .1.191) heṭṭhā vuttā saraṇagamanaṃ , sīlasampadā , indriyesu guttadvāratāti evamādayo guṇā veditabbā .
Paṭhamaṃ jhānaṃ nibbattento na kilamatīti yojanā .‘‘ Paṭhamajjhānan ’’ ti ukkaṭṭhaniddeso ayanti āha ‘‘ ekaṃ kappan ’’ ti , ekaṃ mahākappanti attho .
Hīnaṃ pana paṭhamajjhānaṃ , majjhimañca asaṅkhyeyyakappassa tatiyaṃ bhāgaṃ , upaḍḍhakappañca āyuṃ deti .
‘‘ Dutiyaṃ aṭṭhakappe ’’ ti ādīsupi iminā nayena attho veditabbo , mahākappavaseneva ca gahetabbaṃ .
Yasmā vā paṇītāniyevettha jhānāni adhippetāni mahapphalatarabhāvadassanaparattā desanāya , tasmā ‘‘ paṭhamajjhānaṃ ekaṃ kappan ’’ tiādi vuttaṃ .
Tānīti paṭhamajjhānādīni .
‘‘ Paṭhamaṃ jhānan ’’ tiādinā pāḷiyaṃ paṇītānameva jhānānaṃ ukkaṭṭhaniddeso katoti mantavā ‘‘ ekaṃ kappaṃ , aṭṭha kappe ’’ tiādi vuttaṃ , mahākappavasena cettha attho .
Tadevāti catutthajjhānameva .
Yadi evaṃ kathaṃ āruppatāti āha ‘‘ ākāsānañcāyatanādī ’’ tiādi .
Hīnaṃ pana paṭhamaṃ jhānaṃ asaṅkhyeyyakappassa tatiyabhāgaṃ āyuṃ deti .
Majjhimaṃ upaḍḍhakappaṃ .
Hīnaṃ dutiyaṃ jhānaṃ dve kappāni , majjhimaṃ cattārītiādinā attho netabbo .
Apica yasmā paṇītāniyevettha jhānāni adhippetāni mahapphalatarabhāvadassanaparattā desanāya , tasmā ‘‘ paṭhamaṃ jhānaṃ ekaṃ kappan ’’ tiādinā paṇītāneva jhānāni niddiṭṭhānīti daṭṭhabbaṃ .
Tadevāti catutthajjhānameva .
Catukkanayena hi desanā āgatā .
Yadi evaṃ kathaṃ āruppatāti āha ‘‘ ākāsānañcāyatanādisamāpattivasena bhāvitan ’’ ti , tathā bhāvitattā catutthajjhānameva āruppaṃ hutvā vīsatikappasahassādīni āyuṃ detīti adhippāyo .
Ayaṃ ācariyassa mati .
Atha vā tadevāti āruppasaṅkhātaṃ catutthajjhānameva , taṃ pana kasmā vīsatikappasahassādīni āyuṃ detīti vuttaṃ ‘‘ ākāsānañcāyatanādisamāpattivasena bhāvitan ’’ ti , tathā bhāvitattā evaṃ detīti adhippāyo .
Aparo nayo ‘‘ tadevā ’’ ti vutte rūpāvacaracatutthajjhānamevāti attho āpajjeyyāti taṃ nivattetuṃ ‘‘ ākāsānañcāyatanādisamāpattivasena bhāvitan ’’ ti āha , tathā bhāvitaṃ aṅgasamatāya catutthajjhānasaṅkhātaṃ āruppajjhānamevādhippetanti vuttaṃ hoti .
Sammadeva niccasaññādipaṭipakkhavidhamanavasena pavattamānā pubbabhāgiye eva bodhipakkhiyadhamme sammānentī vipassanā vipassakassa anappakaṃ pītisomanassaṃ samāvahatīti āha ‘‘ vipassanā … pe … abhāvā ’’ ti .
Tenāha bhagavā –
‘‘ Yato yato sammasati , khandhānaṃ udayabbayaṃ ;
Labhatī pītipāmojjaṃ , amataṃ taṃ vijānatan ’’ ti .( dha . pa .374);
Yasmā ayaṃ desanā iminā anukkamena imāni ñāṇāni nibbattentassa
P1.439 vasena pavattitā , tasmā ‘‘ vipassanāñāṇe patiṭṭhāya nibbattento ’’ ti heṭṭhimaṃ heṭṭhimaṃ uparimassa uparimassa patiṭṭhābhūtaṃ katvā vuttaṃ .
Sammadeva niccasaññādipaṭipakkhavidhamanavasena pavattamānā pubbabhāgiye eva bodhipakkhiyadhamme samānentī vipassanā vipassakapuggalassa anappakaṃ pītisomanassaṃ samāvahatīti vuttaṃ ‘‘ vipassanāsukhasadisassa pana sukhassa abhāvā mahapphalan ’’ ti .
Yathāha dhammarājā dhammapade –
‘‘ YatoV2.286 yato sammasati , khandhānaṃ udayabbayaṃ ;
Labhatī pītipāmojjaṃ , amataṃ taṃ vijānatan ’’ ti .( dha . pa .374);
YasmāM2.327 panāyaṃ desanā iminā anukkamena imāni ñāṇāni nibbattentassa vasena pavattitā , tasmā ‘‘ vipassanāñāṇe patiṭṭhāyā ’’ tiādinā heṭṭhimaṃ heṭṭhimaṃ uparimassa uparimassa patiṭṭhābhūtaṃ katvā vuttaṃ .Samānarūpanimmānaṃ nāma manomayiddhiyā aññehi asādhāraṇakiccanti āha ‘‘ attano … pe … mahapphalā ’’ ti .
Samānarūpanimmānaṃ nāma manomayiddhiyā aññehi asādhāraṇakiccanti āha ‘‘ attano … pe … mahapphalā ’’ ti .
Hatthiassādivividharūpakaraṇaṃ vikubbanaṃ , tassa dassanasamatthatāya .
Vikubbanadassanasamatthatāyāti hatthiassādivividharūpakaraṇaṃ vikubbanaṃ , tassa dassanasamatthabhāvena .
Icchiticchitaṭṭhānaṃ nāma purimajātīsu icchiticchito khandhappadeso .
Icchiticchitaṭṭhānaṃ nāma purimajātīsu icchiticchito khandhapadeso .
Arahattamaggeneva maggasukhaṃ niṭṭhitanti vuttaṃ ‘‘ ati … pe … mahapphalan ’’ ti .
Samāpentoti pariyosāpento .
Samāpentoti pariyosāpento .