Tapopakkamakathāvaṇṇanā
394. Tapoyeva upakkamitabbato ārabhitabbato tapopakkamoti āha ‘‘ tapārambhā ’’ ti .
Ārambhanañcettha karaṇamevāti āha ‘‘ tapokammānīti
M1.353 attho ’’ ti .
394. Tapoyeva upakkamitabbato , ārabhitabbato tapopakkamāti āha ‘‘ tapārambhā ’’ ti , ārambhanañcettha tapakaraṇamevāti dasseti ‘‘ tapokammānī ’’ ti iminā .Samaṇakammasaṅkhātāti samaṇehi kattabbakammasaññitā .
Samaṇakammasaṅkhātāti samaṇehi kattabbakammasaññitā .
Brāhmaṇakammasaṅkhātāti etthāpi eseva nayo .
Niccoloti nissaṭṭhacelo sabbena sabbaṃ paṭikkhittacelo .
Naggiyavatasamādānena naggo .
Niccoloti nissaṭṭhacolo sabbena sabbaṃ paṭikkhittacolo .
Celaṃ , coloti ca pariyāyavacanaṃ .
Koci chinnabhinnapaṭapilotikadharopi dasantayuttassa vatthassa abhāvato ‘‘ niccolo ’’ ti vattabbataṃ labheyyāti taṃ nivattetuṃ ‘‘ naggo ’’ ti vuttaṃ , naggiyavatasamādānena sabbathā naggoti attho .
‘‘ Ṭhitakova uccāraṃ karotī ’’ tiādi nidassanamattaṃ , vamitvā mukhavikkhālanādiācārassapi tena vissaṭṭhattā .
Lokiyakulaputtācāravirahitatāva vissaṭṭhācāratāti dasseti ‘‘ uccārakammādīsū ’’ tiādinā .
Kathaṃ virahitoti āha ‘‘ ṭhitakovā ’’ tiādi , idañca nidassanamattaṃ vamitvā mukhavikkhālanādiācārassapi tena vissaṭṭhattā .
Jivhāya hatthaṃ apalikhati apalihati udakena adhovanato .
Dutiyavikappepi eseva nayo .
Apalikhatīti udakena adhovanato apalihati .
So kira daṇḍakaṃ ‘‘ satto ’’ ti paññapeti , tasmā taṃ paṭipadaṃ pūrento evaṃ karotīti vuttaṃ ‘‘ uccāraṃ vā ’’ tiādi .
Tattha apalikhatīti apakasati .
‘‘ Ehi bhaddante ’’ ti vutte upagamanasaṅkhāto vidhi ehibhaddanto , taṃ caratīti ehibhaddantiko , tappaṭikkhepena na ehibhaddantiko .
‘‘ Ehi bhadanto ’’ ti vutte upagamanasaṅkhāto vidhi ehibhaddanto , taṃ caratīti ehibhaddantiko
V2.312 , ruḷhisaddena cettha taddhitasiddhi yathā ‘‘ ehipassiko ’’ ti ,( ma . ni .1.74) tappaṭikkhepena naehibhaddantiko , tadevatthaṃ dasseti ‘‘ bhikkhāgahaṇatthan ’’ tiādinā .
Na etīti na āgacchati .Evaṃ natiṭṭhabhaddantikoti etthāpi .
Samaṇena nāma sayaṃvacanakareneva bhavitabbaṃ , na paravacanakarenāti adhippāyena tadubhayampi … pe … na karoti .
Na karoti samaṇena nāma parassa vacanakarena na bhavitabbanti adhippāyena .
Puretaran ti taṃ ṭhānaṃ attano upagamanato puretaraṃ .
Taṃ kira so ‘‘ bhikkhunā nāma yādicchakī eva bhikkhā gahetabbā ’’ ti adhippāyena na gaṇhāti .
Uddissakataṃ ‘‘ mama nimittabhāvena bahū khuddakā pāṇā saṅghātaṃ āpāditā ’’ ti na gaṇhāti .
Puretaran ti taṃ ṭhānaṃ attanā upagamanato paṭhamataraṃ , taṃ kira so ‘‘ bhikkhunā nāma yādicchakī
M2.355 eva bhikkhā gahetabbā ’’ ti adhippāyena na gaṇhāti .
Uddissakataṃ pana ‘‘ mama nimittabhāvena bahū khuddakā pāṇā saṅghāṭamāpāditā ’’ ti adhippāyena nādhivāseti .Nimantanaṃ na sādiyati ‘‘ evaṃ tesaṃ vacanaṃ kataṃ bhavissatī ’’ ti .
Nimantanampi ‘‘ evaṃ tesaṃ vacanaṃ kataṃ bhavissatī ’’ ti adhippāyena na sādiyati .
Kumbhīādīsupi so sattasaññīti āha ‘‘ kumbhīkaḷopiyo ’’ tiādi .
Kumbhīti pakkabhikkhāpakkhittakumbho .
Ukkhalīti bhikkhāpacanakumbho .
Pacchīti bhikkhāpakkhittapiṭakaṃ .
Tatopīti kumbhīkaḷopitopi .
Kumbhī ādīsupi so sattasaññīti āha ‘‘ kumbhīkaḷopiyo ’’ tiādi .
‘‘ Ayaṃ man ’’ tiādīsupi eseva nayo .
Antaran ti ubhinnamantarāḷaṃ .
Kabaḷantarāyoti kabaḷassa antarāyo hotīti .
Kabaḷantarāyoti ālopassa antarāyo .
Etthāpi so sattasaññī .
Purisantaragatāyāti purisasamīpagatāya .
Ratiantarāyoti kāmaratiyā antarāyo .
Gāmasabhāgādivasena saṅgamma kittenti etissāti saṅkitti , tathā saṃhaṭataṇḍulādisañcayo .
Manussāti veyyāvaccakaramanussā .
Gāmasabhāgādivasena saṅgamma kittenti etissāti saṃkitti .
Tathā saṃhaṭataṇḍulādisañcayo tena katabhattamidhādhippetanti vuttaṃ ‘‘ saṃkittetvā katabhattesū ’’ ti .
Majjhimanikāye mahāsīhanādasuttantaṭīkāyaṃ pana ācariyeneva evaṃ vuttaṃ ‘‘ saṃkittayanti etāyāti saṃkitti , gāmavāsīhi samudāyavasena kiriyamānakiriyā , ettha pana bhattasaṃkitti adhippetāti āha ‘ saṃkittetvā katabhattesū ’ ti ’’.
Idaṃ pana tassa ukkaṭṭhapaṭipadāti dasseti ‘‘ ukkaṭṭho ’’ tiādinā .
Yathā cettha , evaṃ ‘‘ naehibhaddantiko ’’ tiādīsupi ukkaṭṭhapaṭipadādassanaṃ veditabbaṃ .
Sā saddo sunakhapariyāyo .
Tassāti sunakhassa .
Tatthāti tasmiṃ ṭhāne .
Samūhasamūhacārinīti saṅghasaṅghacārinī .
Manussāti veyyāvaccakaramanussā .
Sovīrakan ti kañjikaṃ .
‘‘ Loṇasovīrakan ’’ ti keci , tadayuttameva ,‘‘ sabbasassasambhārehi katan ’’ ti vuttattā .
Loṇasovīrakañhi sabbamacchamaṃsapupphaphalādisambhārakataṃ .
Surāpānamevāti
V1.314 majjalakkhaṇappattāya surāya pānameva surāggahaṇena cettha merayampi saṅgahitaṃ .
Surāpānamevāti majjalakkhaṇappattāya surāya pānameva .
Merayampettha saṅgahitaṃ lakkhaṇahārena , ekasesanayena vā .
Sabbesupīti sāvajjānavajjesupi kañjikasurādīsu .Ekāgārameva
P1.463 uñchatīti ekāgāriko .
Ekāgārameva bhikkhācariyāya upagacchatīti ekāgāriko .
Nivattatīti paccāgacchati , sati bhikkhālābhe taduttari na gacchatīti vuttaṃ hoti .Ekālopeneva vattatīti ekālopiko .
Ekālopeneva vattatīti ekālopiko .
Dīyati etāyāti datti , dvattiālopamattagāhi khuddakaṃ bhikkhādānabhājanaṃ , tenāha ‘‘ khuddakapātī ’’ ti .
Dīyati etāyāti datti , dvattiālopamattaggāhi khuddakaṃ bhikkhādānabhājanaṃ .
Tenāha ‘‘ khuddakapātī ’’ ti .
Aggabhikkhan ti anāmaṭṭhabhikkhaṃ
V2.313 , samābhisaṅkhatatāya vā uttamabhikkhaṃ .Abhuñjanavasena eko aho etassa atthīti ekāhiko , āhāro .
Taṃ ekāhikaṃ , so pana atthato ekadivasalaṅghakoti āha ‘‘ ekadivasantarikan ’’ ti .
‘‘ Dvīhikan ’’ tiādīsupi eseva nayo .
Abhuñjanavasena eko
M2.356 ho etassāti ekāhiko , āhāro , taṃ āhāraṃ āhāretīti attho .
So pana atthato ekadivasalaṅghakoti vuttaṃ ‘‘ ekadivasantarikan ’’ ti .
Esa nayo ‘‘ dvāhikan ’’ tiādīsupi .
Apica ekāhaṃ abhuñjitvā ekāhaṃ bhuñjanaṃ , ekāhavāro vā ekāhikaṃ .
Dvīhaṃ abhuñjitvā dvīhaṃ bhuñjanaṃ , dvīhavāro vā dvāhikaṃ .
Sesadvayepi ayaṃ nayo .
Ukkaṭṭho hi pariyāyabhattabhojaniko dvīhaṃ abhuñjitvā ekāhameva bhuñjati .
Evaṃ sesadvayepi .
Majjhimāgamaṭīkāyaṃ pana ‘‘ ekāhaṃ antarabhūtaṃ etassa atthīti ekāhikaṃ .
Sesapadesupi esa nayo ’’ ti vuttaṃ .Ekāhaṃ abhuñjitvā ekāhaṃ bhuñjanaṃ ekāhavāro , taṃ ekāhikameva atthato .
Dvīhaṃ abhuñjitvā dvīhaṃ bhuñjanaṃ dvīhavāro .
Sesadvayepi eseva nayo .
Ukkaṭṭho pana pariyāyabhattabhojaniko dvīhaṃ abhuñjitvā ekāhameva bhuñjati .
Sesadvayepi eseva nayo .
‘‘ Therā bhikkhū bhikkhuniyo ovadanti pariyāyenā ’’ tiādīsu viya vārattho pariyāya saddo .
Ekāhavārenāti ekāhikavārena .
‘‘ Ekāhikan ’’ tiādinā vuttavidhimeva paṭipāṭiyā pavattabhāvena dassetuṃ pāḷiyaṃ ‘‘ iti evarūpan ’’ tiādi vuttanti daṭṭhabbaṃ .
395. Kuṇḍakan ti tanutaraṃ taṇḍulasakalaṃ .
395. Sāmāko nāma godhumo .
Sayaṃjātā vīhijātīti aropimavīhijāti .
Yadeva ‘‘ vīhī ’’ ti vadanti .
Likhitvāti kasitvā .
Silesopīti kaṇikārādirukkhaniyyāsopi .
Kuṇḍakan ti tanutaraṃ taṇḍulasakalaṃ , taṇḍulakhaṇḍakanti attho .
Odanena kataṃ kañjiyaṃ odanakañjiyaṃ .
‘‘ Vāsitakena piññākena nahāyeyyā ’’ tiādīsu ( pāci .1203) viya piññāka saddo tilapiṭṭhapariyāyo .
Yathāha ‘‘ piññākaṃ nāma tilapiṭṭhaṃ vuccatī ’’ ti .
‘‘ Taruṇakadalikkhandhameva piññākan ’’ ti keci , na gahetabbametaṃ katthacipi tathā avacanato .
396. Saṇehi
M1.354 saṇavākehi nibbattavatthāni sāṇāni .
396. Saṇehi saṇavākehi nibbattitāni sāṇāni , aññehi missakāni sāṇāni eva masāṇāni niruttinayena , na chacīvarapariyāpannāni bhaṅgāni .
Keci pana ‘‘ masāṇāni nāma coḷavisesānīti parikappetvā massakacoḷānī ’’ ti paṭhanti , tadayuttameva porāṇehi tathā avuttattā .Missasāṇāni masāṇāni , na bhaṅgāni .
Erakatiṇādīnīti ettha ādi saddena akkamakacikadalivākādīnaṃ saṅgaho , erakādīhi katāni hi chavāni lāmakāni dussānīti vattabbataṃ labhanti .
Chava saddo hettha hīnavācako , purimavikappe pana matasarīravācako .
Erakatiṇādīnīti ādi -saddena akkamakacikadalīvākādīnaṃ saṅgaho .
Erakādīhi katāni hi chavāni lāmakāni dussānīti vattabbataṃ labhanti .
Chaḍḍitanantakānīti chaḍḍitapilotikāni .
Ajinassedanti ajinaṃ , pakatiajinamigacammaṃ , tadeva majjhe phālitakañce , ajinassa khipaṃ phālitamupaḍḍhanti ajinakkhipaṃ
M2.357 .‘‘ Sakhurakantipi vadantī ’’ ti ( ma . ni . aṭṭha .1.155) papañcasūdaniyaṃ vuttaṃ , dvinnaṃ tiṇṇaṃ vā samuditañce , ajinakkhipanti tesamadhippāyo .
Vinayasaṃvaṇṇanāsu pana ‘‘ ajinameva abhedato ajinakkhipan ’’ ti vuttaṃ .
Kanditvāti ujjavujjavena kanditvā .
‘‘ Ganthetvā ’’ tipi pāṭho , vaṭṭetvā bandhitvāti attho .
Evañhi phalakacīre
V2.314 nidassanaṃ upapannaṃ hoti .Yaṃ sandhāya vuttan ti ajitavādassa paṭikiṭṭhatarabhāve upamādassanatthaṃ yadeva kesakambalaṃ sandhāya aṅguttarāgame ( a . ni .3.138) vuttaṃ .
Tantāvutānīti tantaṃ pasāretvā vītāni .
Paṭikiṭṭhoti hīno .
Kasmāti vuttaṃ ‘‘ kesakambalo ’’ tiādi .
Pāḷiyaṃ ubbhaṭṭhako ’’ ti etassa ‘‘ uddhaṃ ṭhitako ’’ ti attho majjhimāgamaṭṭhakathāyaṃ mahāsīhanādasuttavaṇṇanāyaṃ ( ma . ni . aṭṭha .1.215) vutto .
Ubbha saddo hi upariatthe nepātiko yathā ‘‘ ubbhajāṇumaṇḍalan ’’ ti .
Anekaparimāṇā , hi nipātā , anekatthā ca .
Micchāvāyāmavaseneva ukkuṭikavatānuyogoti āha ‘‘ ukkuṭikavīriyaṃ anuyutto ’’ ti .
Na kevalaṃ nisinnoyeva ukkuṭiko , atha kho gacchantopi … pe … gacchati .
Ayakaṇṭaketi ayomayakaṇṭake .
Pakatikaṇṭaketi salākakaṇṭake .
Uccabhūmiyaṃ thaṇḍila saddoti vuttaṃ ‘‘ ucce bhūmiṭṭhāne ’’ ti .
Ayaṃ aṭṭhakathāto aparo nayo – thaṇḍilan ti samāpakatibhūmi vuccati ‘‘ patthaṇḍile pāturahosī ’’ tiādīsu viya .
Amarakosepi hi nighaṇṭusatthe vuttaṃ ‘‘ vedī parikkhatā bhūmi , same thaṇḍilaṃ cāture ’’ ti ( sattarasamavagge 18 gāthāyaṃ ) tasmā thaṇḍile anantarahitāya pakatibhūmiyaṃ seyyampi kappetīti attho .
Yaṃ sandhāya tattheva nighaṇṭusatthe vuttaṃ ‘‘ yo thaṇḍile vata vasā , sete thaṇḍilasāyi so ’’ ti ( sattarasamavagge 44 gāthāyaṃ ) rajo eva jallaṃ malīnaṃ rajojallaṃ .
Tena vuttaṃ ‘‘ sarīran ’’ tiādi .
Laddhaṃ āsanan ti nisīdituṃ yathāladdhamāsanaṃ .
Akopetvāti aññattha anupagantvā .
Tathā cāha ‘‘ tattheva nisīdanasīlo ’’ ti .
Evaṃ nisīdanto hi taṃ akopento nāma hoti .
Catūsu mahāvikaṭesu gūthamevidhādhippetanti vuttaṃ ‘‘ gūthaṃ vuccatī ’’ ti .
Tañhi āsayavasena virūpaṃ kaṭattā ‘‘ vikaṭan ’’ ti vuccati .
Sāyaṃ tatiyan ti sāyanhasamayasaṅkhātaṃ tatiyasamayaṃ .
Assāti udakorohanānuyogassa .
Pātopadamiva sāyaṃpadaṃ nepātikaṃ
M2.358 .
Anusāralopena pana ‘‘ sāyatatiyakan ’’ tipi pāṭho dissati .Micchāvāyāmavaseneva ukkuṭikavatānuyogoti āha ‘‘ ukkuṭikavīriyaṃ anuyutto ’’ ti .
Ettha ca ‘‘ acelako hotī ’’ tiādīni yāva ‘‘ thusodakaṃ pivatī ’’ ti etāni vatapadāni ekavārāni ,‘‘ ekāgāriko vā hotī ’’ tiādīni pana nānāvārāni , nānākālikāni vā .
Tathā ‘‘ sākabhakkho vā hotī ’’ tiādīni ,‘‘ sāṇānipi dhāreti , masāṇānipi dhāretī ’’ tiādīni ca .
Tathā hettha vā-saddaggahaṇaṃ , pi-saddaggahaṇañca kataṃ .
Pi-saddopi idha vikappattho eva daṭṭhabbo .
Purimesu pana vatapadesu tadubhayampi na kataṃ , evañca katvā ‘‘ acelako hotī ’’ ti vatvā ‘‘ sāṇānipi dhāretī ’’ tiādivacanassa ,‘‘ rajojalladharopi hotī ’’ ti
V2.315 vatvā ‘‘ udakorohanānuyogamanuyutto viharatī ’’ ti vacanassa ca avirodho siddho hoti .
Atha vā kimettha avirodhacintāya .
Ummattakapacchisadiso hi titthiyavādo .
Apica ‘‘ acelako hotī ’’ ti ārabhitvā tappasaṅgena sabbampi aññamaññavirodhameva attakilamathānuyogaṃ dassentena tena acelakassapena ‘‘ sāṇānipi dhāretī ’’ tiādi vuttanti daṭṭhabbaṃ .Thaṇḍilanti vā samā pakatibhūmi vuccati ‘‘ patthaṇḍile pāturahosī ’’ tiādīsu ( ma . ni .4.10) viya , tasmā thaṇḍilaseyyan ti anantarahitāya pakatibhūmiyaṃ seyyanti vuttaṃ hoti .
Laddhaṃ āsanan ti nisīdituṃ yathāladdhaṃ āsanaṃ .
Akopetvāti aññattha anupagantvā , tenāha ‘‘ tattheva nisīdanasīlo ’’ ti .
So hi taṃ achaḍḍento apariccajanto akopento nāma hoti .
Vikaṭanti gūthaṃ vuccati āsayavasena virūpaṃ jātanti katvā .