Samādhicatukkavaṇṇanā
Paṭhamasamannāhāro bhāvanaṃ ārabhantassa ‘‘ pathavī pathavī ’’ tiādinā kammaṭṭhāne paṭhamābhiniveso .
Tassa tassa jhānassa upacāran ti nīvaraṇavitakkavicāranikantiādīnaṃ vūpasame thirabhūtaṃ kāmāvacarajjhānaṃ .
‘‘ Yāva appanā ’’ ti iminā pubbabhāgapaññāya eva abhiññābhāvo vutto viya dissatīti vadanti
M1.112 .Appanāpaññā pana abhiññāva .
Yadaggena hi pubbabhāgapaññāya dandhasīghatā , tadaggena appanāpaññāyapīti .
Samudācāragahaṇatāyāti samudācārassa gahaṇabhāvena , pavattibāhullatoti attho .
Asukhāsevanāti kasirabhāvanā .
Palibodhupacchedādīnīti ādi -saddena bhāvanāvidhānāparihāpanādiṃ saṅgaṇhāti .
Asappāyasevīti upacārādhigamato pubbe asappāyasevitāya dukkhā paṭipadā .
Pacchā asappāyasevitāya dandhā abhiññā hoti .
Sappāyasevinoti etthāpi eseva nayo .
Pubbabhāgeti upacārajjhānādhigamato
V1.105 orabhāge .Aparabhāgeti tato uddhaṃ .
Tassa vomissakatāti yo pubbabhāge asappāyaṃ sevitvā aparabhāge sappāyasevī , tassa dukkhā paṭipadā khippābhiññā .
Itarassa sukhā paṭipadā dandhābhiññā hoti .
Evaṃ paṭhamacatutthānaṃ vomissakatāya dutiyatatiyāti attho .
Akatapalibodhupacchedassa saparipanthatāya paṭipadā dukkhā hoti , itarassa sukhā .
Asampāditaappanākosallassa ñāṇassa avisadatāya dandhā abhiññā hoti , visadatāya khippā abhiññā .
Taṇhāavijjāvasenāti taṇhāavijjānaṃ abhibhavānabhibhavavasena .
Samathavipassanādhikāravasenāti samathavipassanāsu asato , sato ca adhikārassa vasena .
Taṇhāya samādhissa ujupaṭipakkhattā sā samathapaṭipadāya paripanthinīti āha ‘‘ taṇhābhibhūtassa hi dukkhā paṭipadā hotī ’’ ti .
Abhibhavo cassā itarakilesehi adhikatāya anabhibhūtassa taṇhāyāti adhikārato veditabbaṃ .
Tathā avijjā paññāya ujupaṭipakkhāti tadabhibhūtassa dandhābhiññatā vuttā .
Akatādhikāroti bhavantare akataparicayo yathā paguṇaṃ katvā vissaṭṭhagantho appamattakena payogena suppavatti vācuggatova hoti , evaṃ pubbe kataparicayassa bhāvanā appakasireneva ijjhatīti āha ‘‘ katādhikārassa sukhā ’’ ti .
Svāyaṃ akato , kato ca adhikāro samathanissito paṭipadāyaṃ vutto samādhippadhānattā paṭipadāya .
Vipassanānissito abhiññāyaṃ ñāṇappadhānattā appanāya .
Kilesindriyavasenāti tikkhātikkhānaṃ kilesindriyānaṃ vasena .
Tenāha ‘‘ tibbakilesassā ’’ tiādi
M1.113 .Tattha kilesā kāmacchandādayo , indriyāni saddhādīni .
Yathāvuttā paṭipadābhiññā puggalādhiṭṭhānāti dhammaniddesampi puggalādhiṭṭhānamukhena dassetuṃ ‘‘ yo puggalo ’’ tiādi vuttaṃ .
Appaguṇoti na subhāvito vasībhāvaṃ apāpito .
Tenāha ‘‘ uparijhānassa paccayo bhavituṃ na sakkotī ’’ ti .
Ayaṃ parittoti ayaṃ samādhi appānubhāvatāya paritto .
Avaḍḍhiteti ekaṅguladvaṅgulamattampi na vaḍḍhite yathāupaṭṭhite ārammaṇe .
Ekaṅgulamattampi hi vaḍḍhitaṃ appamāṇamevāti vadanti .
‘‘ Paguṇo subhāvito ’’ ti vatvā ‘‘ uparijhānassa paccayo bhavituṃ sakkotī ’’ ti iminā yathā paguṇopi uparijhānassa paccayo bhavituṃ asakkonto samādhi parittoyeva hoti , na appamāṇo , evaṃ ñāṇuttarassa ekāsaneneva uparijhānanibbattanenāti subhāvitopi uparijhānassa paccayabhāvasaṅkhātāya subhāvitakiccasiddhiyā ‘‘ appamāṇo ’’ tveva vuccati .
Apare pana sace subhāvito paguṇo vasībhāvaṃ patto
V1.106 uparijhānassa paccayo ahontopi appamāṇo eva , pamāṇakarānaṃ rāgādipaṭipakkhānaṃ suvidūrabhāvatoti vadanti .Vuttalakkhaṇavomissatāyāti yo appaguṇo uparijhānassa paccayo bhavituṃ na sakkoti , vaḍḍhite ārammaṇe pavatto , ayaṃ paritto appamāṇārammaṇo .
Yo pana paguṇo uparijhānassa paccayo bhavituṃ sakkoti , avaḍḍhite ārammaṇe pavatto , ayaṃ appamāṇo parittārammaṇoti evaṃ paṭhamacatutthasamādhīnaṃ vuttalakkhaṇassa vomissakabhāvena dutiyatatiyasamādhisaṅgāhako vomissakanayo veditabbo .
Tatoti tato paṭhamajjhānato uddhaṃ .
Virattapītikan ti atikkantapītikaṃ vā jigucchitapītikaṃ vā .
Avayavo samudāyassa aṅganti vuccati ,‘‘ senaṅgaṃ rathaṅgan ’’ tiādīsu viyāti āha ‘‘ catunnaṃ jhānānaṃ aṅgabhūtā cattāro samādhī ’’ ti .
Hānaṃ bhajatīti hānabhāgiyo , hānabhāgo vā etassa atthīti hānabhāgiyo , parihānakoṭṭhāsikoti attho .
Ālayassa apekkhāya apariccajanato ṭhitiṃ bhajatīti ṭhitibhāgiyo .
Visesaṃ bhajatīti visesabhāgiyo .
Paccanīkasamudācāravasenāti tassa tassa
M1.114 jhānassa paccanīkānaṃ nīvaraṇavitakkavicārādīnaṃ pavattivasena .Tadanudhammatāyāti tadanurūpabhūtāya satiyā .
Saṇṭhānavasenāti saṇṭhahanavasena patiṭṭhānavasena .
‘‘ Sā pana tadassādasaṅkhātā , tadassādasampayuttakkhandhasaṅkhātā vā micchāsatī ’’ ti sammohavinodaniyaṃ ( vibha . aṭṭha .799) vuttaṃ .
Tattha sāpekkhassa upari visesaṃ nibbattetuṃ asakkuṇeyyattā avigatanikantikā taṃtaṃpariharaṇasatītipi vattuṃ vaṭṭati .
Evañca katvā ‘‘ satiyā vā nikantiyā vā ’’ ti vikappavacanañca yuttaṃ hoti .
Visesādhigamavasenāti visesādhigamassa paccayabhāvavasena , visesaṃ vā adhigacchati etenāti visesādhigamo , tassa vasena .
Nibbidāsahagatasaññāmanasikārasamudācāravasenāti ādīnavadassanapubbaṅgamanibbindanañāṇasampayuttasaññāya ca ābhogassa ca pavattivasena .
Nibbedhabhāgiyatāti saccānaṃ nibbijjhanapakkhikatā vipassanāya saṃvattatīti attho .
Kāmasahagatāti kāmārammaṇā , kāmasaññāhi vā vokiṇṇā .
Avitakkasahagatāti ‘‘ kathaṃ nu kho me avitakkaṃ jhānaṃ bhaveyyā ’’ ti evaṃ avitakkārammaṇā avitakkavisayā .
Kāmañcāyaṃ ‘‘ paṭhamassa jhānassā ’’ tiādiko pāṭho paññāvasena āgato , samādhissāpi panettha saṅgaho
V1.107 atthevāti udāharaṇassa sātthakataṃ dassetuṃ ‘‘ tāya pana paññāya sampayuttā samādhīpi cattāro hontī ’’ ti tesaṃ vasena evaṃ vuttanti attho .Bhāvanāmayassa samādhissa idhādhippetattā upacārekaggatā ‘‘ kāmāvacaro samādhī ’’ ti vuttaṃ .
Adhipatiṃ karitvāti ‘‘ chandavato ce samādhi hoti , mayhampi evaṃ hotī ’’ ti chandaṃ adhipatiṃ , chandaṃ dhuraṃ jeṭṭhakaṃ pubbaṅgamaṃ katvā .
Labhati samādhin ti evaṃ yaṃ samādhiṃ labhati , ayaṃ vuccati chandasamādhi , chandādhipatisamādhīti attho .
Evaṃ vīriyasamādhiādayopi veditabbā .
Catukkabhedeti catukkavasena samādhippabhedaniddese .
Aññattha sampayogavasena vicārena saha vattamāno vitakko pañcakanaye dutiyajjhāne viyojitopi na suṭṭhu viyojitoti , tena saddhiṃyeva vicārasamatikkamaṃ dassetuṃ vuttaṃ ‘‘ vitakkavicārātikkamena tatiyan ’’ ti .
Dvidhā
M1.115 bhinditvā catukkabhede vuttaṃ dutiyaṃ jhānanti yojanā .Pañcajhānaṅgavasenāti pañcannaṃ jhānānaṃ aṅgabhāvavasena samādhissa pañcavidhatā veditabbā .
40. Vibhaṅgeti ñāṇavibhaṅge .
Tattha hi ‘‘ jhānavimokkhasamādhisamāpattīnaṃ saṃkilesavodānan ’’ ti , ettha ‘‘ saṃkilesan ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha hānabhāgiyo dhammoti apaguṇehi paṭhamajjhānādīhi vuṭṭhitassa saññāmanasikārānaṃ kāmādianupakkhandanaṃ .
Visesabhāgiyo dhammoti paguṇehi paṭhamajjhānādīhi vuṭṭhitassa saññāmanasikārānaṃ dutiyajjhānādianupakkhandanaṃ .
Tenāha ‘‘ paṭhamassa jhānassa lābhin ’’ tiādi .
Tassattho ( vibha . aṭṭha .828)– apaguṇassa paṭhamassa jhānassa lābhīnaṃ tato vuṭṭhitaṃ ārammaṇavasena kāmasahagatā hutvā saññāmanasikārā samudācaranti codenti tudanti , tassa kāmānupakkhandānaṃ saññāmanasikārānaṃ vasena sā paṭhamajjhānapaññā hāyati , tasmā hānabhāginī paññā .
Avitakkasahagatāti avitakkaṃ dutiyaṃ jhānaṃ santato paṇītato manasi karoto ārammaṇavasena avitakkasahagatā samudācaranti paguṇapaṭhamajjhānato vuṭṭhitaṃ dutiyajjhānādhigamatthāya codenti tudanti , tassa dutiyajjhānānupakkhandānaṃ saññāmanasikārānaṃ vasena paṭhamajjhānapaññā visesabhūtassa dutiyajjhānassa uppattiyā padaṭṭhānatāya visesabhāginī paññā .
Taṃsampayutto samādhi idhādhippeto .
Iminā nayenāti iminā paṭhamajjhāne vuttena vidhinā dutiyajjhānādīsupi hānabhāgiyadhammo , visesabhāgiyadhammo ca veditabbo .