Dasavidhaappanākosallavaṇṇanā
60. Na hoti appanā .
Yena vidhinā appanāyaṃ kusalo hoti , so dasavidho vidhi appanākosallaṃ , tannibbattaṃ vā ñāṇaṃ .
Vatthuvisadakiriyatoti vatthūnaṃ visadabhāvakaraṇato appanākosallaṃ icchitabbanti sambandho .
Evaṃ sesesupi .
61. Cittacetasikānaṃ hi pavattiṭṭhānabhāvato sarīraṃ , tappaṭibaddhāni cīvarādīni ca idha ‘‘ vatthūnī ’’ ti adhippetāni .
Tāni yathā cittassa sukhāvahāni honti , tathā karaṇaṃ tesaṃ visadabhāvakaraṇaṃ .
Tena vuttaṃ ‘‘ ajjhattikabāhirānan ’’ tiādi .
Sarīraṃ vāti vā -saddo aṭṭhānappayutto , sarīraṃ sedamalaggahitaṃ vā aññena vā avassutakiccena vibādhitanti adhippāyo .
Senāsanaṃ vāti vā -saddena pattādīnampi saṅgaho daṭṭhabbo .
Nanu cāyaṃ nayo
M1.150 khuddakapalibodhupacchedena saṅgahito , puna kasmā vuttoti ?Saccaṃ saṅgahito , so ca kho bhāvanāya ārambhakāle .
Idha pana āraddhakammaṭṭhānassa upacārajjhāne ṭhatvā appanāparivāsaṃ vasantassa kālantare jāte tathāpaṭipatti appanākosallāya vuttā .
Avisade sati , visayabhūte vā .
Kathaṃ bhāvanamanuyuñjantassa tāni visayo ?
Antarantarā pavattanakacittuppādavasenevaṃ vuttaṃ .
Te hi cittuppādā cittekaggatāya aparisuddhabhāvāya saṃvattanti .
Cittacetasikesu nissayādipaccayabhūtesu .
Ñāṇampīti pi -saddo sampiṇḍane .
Tena ‘‘ na kevalaṃ taṃ vatthuyeva , atha kho tasmiṃ aparisuddhe ñāṇampi aparisuddhaṃ hotī ’’ ti dassitaṃ .
Taṃsampayuttānaṃ pana aparisuddhatā avuttasiddhā , ñāṇassa ca visuṃ gahaṇaṃ appanāya bahukārattā .
Tathā hi jhānaṃ ‘‘ dandhābhiññaṃ , khippābhiññan ’’ ti ñāṇamukhena niddiṭṭhaṃ .
Nissayanissayopi nissayotveva vuccatīti āha ‘‘ dīpakapallikavaṭṭitelāni nissāyā ’’ ti .
Ñāṇe avisade vipassanābhāvanā viya samādhibhāvanāpi paridubbalā hotīti dassetuṃ ‘‘ aparisuddhena ñāṇenā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha kammaṭṭhānan ti samathakammaṭṭhānaṃ āha .
Vuḍḍhiṃ aṅgapātubhāvena , virūḷhiṃ guṇabhāvena , vepullaṃ sabbaso vasibhāvappattiyā veditabbaṃ .
Visade panāti sukkapakkho , tassa vuttavipariyāyena attho veditabbo .
62. Samabhāvakaraṇan ti
V1.141 kiccato anūnādhikabhāvakaraṇaṃ .Yathāpaccayaṃ saddheyyavatthusmiṃ adhimokkhakiccassa paṭutarabhāvena , paññāya avisadatāya , vīriyādīnaṃ ca sithilatādinā saddhindriyaṃ balavaṃ hoti .
Tenāha ‘‘ itarāni mandānī ’’ ti .
Tatoti tasmā saddhindriyassa balavabhāvato , itaresañca mandattā .
Kosajjapakkhe patituṃ adatvā sampayuttadhammānaṃ paggaṇhanaṃ anubalappadānaṃ paggaho , paggahova kiccaṃ , paggahakiccaṃ kātuṃ na sakkotīti sambandhitabbaṃ .
Ārammaṇaṃ upagantvā ṭhānaṃ , anissajjanaṃ vā upaṭṭhānaṃ , vikkhepapaṭipakkho .
Yena vā sampayuttā avikkhittā honti , so avikkhepo .
Rūpagataṃ viya cakkhunā yena yāthāvato visayasabhāvaṃ passati , taṃ dassanakiccaṃ kātuṃ na sakkoti balavatā saddhindriyena abhibhūtattā .
Sahajātadhammesu hi indaṭṭhaṃ kārentānaṃ sahapavattamānānaṃ dhammānaṃ ekarasatāvaseneva atthasiddhi , na aññathā .
Tasmāti vuttamevatthaṃ kāraṇabhāvena paccāmasati
M1.151 .Tan ti saddhindriyaṃ .
Dhammasabhāvapaccavekkhaṇenāti yassa saddheyyavatthuno uḷāratādiguṇe adhimuccanassa sātisayappavattiyā saddhindriyaṃ balavaṃ jātaṃ , tassa paccayapaccayuppannādivibhāgato yāthāvato vīmaṃsanena .
Evañhi evaṃdhammatānayena sabhāvarasato pariggayhamāne savipphāro adhimokkho na hoti ,‘‘ ayaṃ imesaṃ dhammānaṃ sabhāvo ’’ ti parijānanavasena paññābyāpārassa sātisayattā .
Dhuriyadhammesu hi yathā saddhāya balavabhāve paññāya mandabhāvo hoti , evaṃ paññāya balavabhāve saddhāya mandabhāvo hotīti .
Tena vuttaṃ ‘‘ taṃ dhammasabhāvapaccavekkhaṇena hāpetabban ’’ ti .
Tathā amanasikārenāti yenākārena bhāvanamanuyuñjantassa saddhindriyaṃ balavaṃ hoti , tenākārena bhāvanāya ananuyuñjanatoti vuttaṃ hoti .
Idha duvidhena saddhindriyassa balavabhāvo , attano vā paccayavisesato kiccuttariyena , vīriyādīnaṃ vā mandakiccatāya .
Tattha paṭhamavikappe hāpanavidhi dassito , dutiyavikappe pana yathā manasi karoto vīriyādīnaṃ mandakiccatāya saddhindriyaṃ balavaṃ jātaṃ , tathā amanasikārena vīriyādīnaṃ paṭukiccabhāvāvahena manasikārena saddhindriyaṃ tehi samarasaṃ karontena hāpetabbaṃ .
Iminā nayena sesindriyesupi hāpanavidhi veditabbo .
Vakkalittheravatthūti so hi āyasmā saddhādhimuttatāya katādhikāro satthu rūpakāyadassanappasuto eva hutvā viharanto satthārā ‘‘ kiṃ te , vakkali , iminā pūtikāyena diṭṭhena ?
Yo kho , vakkali , dhammaṃ passati , so maṃ passatī ’’ tiādinā ( saṃ . ni .3.87) ovaditvā
V1.142 kammaṭṭhāne niyojitopi taṃ ananuyuñjanto paṇāmito attānaṃ vinipātetuṃ papātaṭṭhānaṃ abhiruhi .Atha naṃ satthā yathānisinnova obhāsaṃ visajjento attānaṃ dassetvā –
‘‘ Pāmojjabahulo bhikkhu , pasanno buddhasāsane ;
Adhigacche padaṃ santaṃ , saṅkhārūpasamaṃ sukhan ’’ ti .( dha . pa .381)–
Gāthaṃ vatvā ‘‘ ehi vakkalī ’’ ti āha .
So tena amateneva abhisitto haṭṭhatuṭṭho hutvā vipassanaṃ paṭṭhapesi .
Saddhāya pana balavabhāvato
M1.152 vipassanāvīthiṃ na otari .Taṃ ñatvā bhagavā indriyasamataṃ paṭipādento kammaṭṭhānaṃ sodhetvā adāsi .
So satthārā dinnanayena vipassanaṃ ussukkāpetvā maggapaṭipāṭiyā arahattaṃ pāpuṇi .
Tena vuttaṃ ‘‘ vakkalittheravatthu cettha nidassanan ’’ ti .
Itarakiccabhedan ti upaṭṭhānādikiccavisesaṃ .
Passaddhādīti ādi -saddena samādhiupekkhāsambojjhaṅgānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .
Hāpetabban ti yathā saddhindriyassa balavabhāvo dhammasabhāvapaccavekkhaṇena hāyati , evaṃ vīriyindriyassa adhimattatā passaddhiādibhāvanāya hāyati , samādhipakkhiyattā tassā .
Tathā hi sā samādhindriyassa adhimattataṃ kosajjapātato rakkhantī vīriyādibhāvanā viya vīriyindriyassa adhimattataṃ uddhaccapātato rakkhantī ekaṃsato hāpeti .
Tena vuttaṃ ‘‘ passaddhādibhāvanāya hāpetabban ’’ ti .
Soṇattherassa vatthūti ( mahāva .243) sukumārassa soṇattherassa vatthu .
So hi āyasmā satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā sītavane viharanto ‘‘ mama sarīraṃ sukhumālaṃ , na ca sakkā sukheneva sukhaṃ adhigantuṃ , kāyaṃ kilametvāpi samaṇadhammo kātabbo ’’ ti ṭhānacaṅkamameva adhiṭṭhāya padhānamanuyuñjanto pādatalesu phoṭesu uṭṭhitesupi vedanaṃ ajjhupekkhitvā daḷhaṃ vīriyaṃ karonto accāraddhavīriyatāya visesaṃ nibbattetuṃ nāsakkhi .
Satthā tattha gantvā vīṇovādena ovaditvā vīriyasamatāyojanavidhiṃ dassento kammaṭṭhānaṃ sodhetvā gijjhakūṭaṃ gato .
Theropi satthārā dinnanayena vīriyasamataṃ yojento vipassanaṃ ussukkāpetvā arahatte patiṭṭhāsi .
Tena vuttaṃ ‘‘ soṇattherassa vatthu dassetabban ’’ ti .
Sesesupīti
V1.143 satisamādhipaññindriyesupi .Ekassāti ekekassa .
Sāmaññaniddesovāyaṃ daṭṭhabbo .
Evaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ paccekaṃ adhimattatāya pana hāpanavasena samataṃ dassetvā idāni tattha yesaṃ visesato asādhāraṇato , sādhāraṇato ca samatā icchitabbā , taṃ dassetuṃ ‘‘ visesato panā ’’ tiādi vuttaṃ .
Etthāti etesu pañcasu indriyesu .
Samatan ti saddhāpaññānaṃ aññamaññaṃ anūnānadhikabhāvaṃ .
Tathā samādhivīriyānaṃ
M1.153 .Yathā hi saddhāpaññānaṃ visuṃ visuṃ dhuriyadhammabhūtānaṃ kiccato aññamaññānativattanaṃ visesato icchitabbameva , yato nesaṃ samadhuratāya appanā sampajjatīti , evaṃ samādhivīriyānaṃ kosajjauddhaccapakkhikānaṃ samarasatāya sati aññamaññūpatthambhanato sampayuttadhammānaṃ antadvayapātābhāvena sammadeva appanā ijjhati .
‘‘ Balavasaddho hī ’’ tiādi nidassanavasena vuttaṃ .
Tassattho – yo balavatiyā saddhāya samannāgato avisadañāṇo , so muddhappasanno hoti , na aveccappasanno .
Tathā hi so avatthusmiṃ pasīdati seyyathāpi titthiyasāvakā .
Kerāṭikapakkhan ti sāṭheyyapakkhaṃ bhajati .
Saddhāhīnāya paññāya atidhāvanto ‘‘ deyyavatthupariccāgena vinā cittuppādamattenapi dānamayaṃ puññaṃ hotī ’’ tiādīni parikappeti hetupaṭirūpakehi vañcito .
Evaṃbhūto pana sukkhatakkaviluttacitto paṇḍitānaṃ vacanaṃ nādiyati , saññattiṃ na gacchati .
Tenāha ‘‘ bhesajjasamuṭṭhito viya rogo atekiccho hotī ’’ ti .
Yathā cettha saddhāpaññānaṃ aññamaññaviraho na atthāvaho anatthāvaho ca , evamidhāpi samādhivīriyānaṃ aññamaññaviraho na avikkhepāvaho vikkhepāvaho cāti veditabbaṃ .
Kosajjaṃ abhibhavati , tena appanaṃ na pāpuṇātīti adhippāyo .
Uddhaccaṃ abhibhavatīti etthāpi eseva nayo .
Tadubhayan ti taṃ saddhāpaññādvayaṃ , samādhivīriyadvayañca .
Samaṃ kātabban ti samarasaṃ kātabbaṃ .
Samādhikammikassāti samathakammaṭṭhānikassa .
Evan ti evaṃ sante , saddhāya tesaṃ balavabhāve satīti attho .
Saddahantoti ‘‘ pathavī pathavī ’’ ti manasikaraṇamattena kathaṃ jhānuppattīti acintetvā ‘‘ addhā sammāsambuddhena vuttavidhi ijjhissatī ’’ ti saddahanto saddhaṃ janento .
Okappentoti ārammaṇaṃ anupavisitvā viya adhimuccanavasena okappento pakkhandanto .
Ekaggatā balavatī vaṭṭati samādhipadhānattā jhānassa .
Ubhinnan ti samādhipaññānaṃ , samādhikammikassa samādhino adhimattatāpi icchitabbāti āha ‘‘ samatāyapī ’’ ti , samabhāvenāpīti attho .
Appanāti idhādhippetaappanā .
Tathā hi ‘‘ hotiyevā ’’ ti sāsaṅkaṃ vadati
V1.144 , lokuttarappanā pana tesaṃ samabhāveneva icchitā .Yathāha –
‘‘ samathavipassanaṃ yuganaddhaṃ bhāvetī ’’ ti ( paṭi . ma .2.1,5).
Yadi
M1.154 visesato saddhāpaññānaṃ , samādhivīriyānañca samatā icchitā , kathaṃ satīti āha ‘‘ sati pana sabbattha balavatī vaṭṭatī ’’ ti .Sabbatthāti līnuddhaccapakkhesu pañcasu indriyesu .
Uddhaccapakkhiye gaṇhanto ‘‘ saddhāvīriyapaññānan ’’ ti āha .
Aññathāpīti ca gahetabbā siyā .
Tathā hi ‘‘ kosajjapakkhena samādhinā ’’ icceva vuttaṃ , na ‘‘ passaddhisamādhiupekkhāhī ’’ ti .
Sā sati .
Sabbesu rājakammesu niyutto sabbakammiko .
Tena kāraṇena sabbattha icchitabbatthena .
Āha aṭṭhakathāyaṃ .
Sabbattha niyuttā sabbatthikā , sabbena vā līnuddhaccapakkhiyena bojjhaṅgaggahaṇena atthetabbā sabbatthiyā , sabbatthiyāva sabbatthikā .
Cittan ti kusalacittaṃ .
Tassa hi sati paṭisaraṇaṃ parāyaṇaṃ appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya .
Tenāha ‘‘ ārakkhapaccupaṭṭhānā ’’ tiādi .
63. Cittekaggatānimittassāti cittekaggatāya nimittassa , cittekaggatāsaṅkhātassa ca nimittassa .
Cittassa hi samāhitākāraṃ sallakkhetvā samathanimittaṃ rakkhantoyeva kasiṇanimittaṃ rakkhati .
Tasmā pathavīkasiṇādikassāti ādi -saddena na kevalaṃ paṭibhāganimittasseva , atha kho samathanimittassāpi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ .
Tan ti rakkhaṇakosallaṃ .
Idha appanākosallakathāyaṃ ‘‘ nimittakosallan ’’ ti adhippetaṃ , karaṇabhāvanākosallānaṃ pageva siddhattāti adhippāyo .
64. Atisithilavīriyatādīhīti ādi -saddena pamodanasaṃvejanavipariyāye saṅgaṇhāti .
Līnan ti saṅkucitaṃ kosajjapakkhapatitaṃ .
Cittan ti bhāvanācittaṃ .
Dhammavicayasambojjhaṅgādayo bhāvetīti ettha ‘‘ tayo ’’ ti padaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ .
Yathā pana te bhāvetabbā , taṃ sayameva vakkhati .
Parittan ti appakaṃ .
Ujjāletukāmoti padīpetukāmo .
Udakavātaṃ dadeyyāti udakamissaṃ vātaṃ upaneyya .
Akāloti nakālo , ayuttakālo vā .
Satiādidhammasāmaggisaṅkhātāya bodhiyā bujjhati etāyāti katvā , taṃsamaṅgino vā bujjhatīti bodhino yogino aṅganti bojjhaṅgo
V1.145 , pasattho , sundaro vā bojjhaṅgo sambojjhaṅgoM1.155 .Kāyacittadarathavūpasamalakkhaṇā passaddhiyeva sambojjhaṅgo passaddhisambojjhaṅgo , tassa passaddhisambojjhaṅgassa .
Samādhisambojjhaṅgādī supi eseva nayo .
Ayaṃ pana viseso – samādhissa tāva padatthalakkhaṇāni heṭṭhā āgatāneva .
Upapattito ikkhatīti upekkhā .
Sā panāyaṃ atthato tatramajjhattupekkhāva idha bojjhaṅgupekkhā veditabbā .
Dusamuṭṭhāpayan ti samuṭṭhāpetuṃ uppādetuṃ asakkuṇeyyaṃ .
Dhammānaṃ , dhammesu vā vicayo dhammavicayo , paññāti attho .
Vīrassa bhāvo , kammaṃ vā , vidhinā vā īretabbaṃ pavattetabbanti vīriyaṃ , ussāho .
Pīṇeti kāyaṃ , cittaṃ ca santappetīti pīti .
Yaṃ yaṃ sakaṃ yathāsakaṃ , attano attanoti attho .
Āhāravasenāti paccayavasena .
Bhāvanāti uppādanā , vaḍḍhanā ca .
Kusalākusalāti kosallasambhūtaṭṭhena kusalā , tappaṭipakkhato akusalā .
Ye akusalā , te sāvajjā .
Ye kusalā , te anavajjā .
Akusalā hīnā , itare paṇītā .
Kusalāpi vā hīnehi chandādīhi āraddhā hīnā , itare paṇītā .
Kaṇhāti kāḷakā cittassa apabhassarabhāvakaraṇā , sukkāti odātā cittassa pabhassarabhāvakaraṇā .
Kaṇhābhijātihetuto vā kaṇhā , sukkābhijātihetuto sukkā .
Te eva sappaṭibhāgā .
Kaṇhā hi ujuvipaccanīkatāya sukkehi sappaṭibhāgā .
Tathā sukkāpi itarehi .
Atha vā kaṇhā ca sukkā ca sappaṭibhāgā ca kaṇhasukkasappaṭibhāgā .
Sukhā hi vedanā dukkhāya vedanāya sappaṭibhāgā , dukkhā ca vedanā sukhāya sappaṭibhāgāti .
Anuppannassāti anibbattassa .
Uppādāyāti uppādanatthāya .
Uppannassāti nibbattassa .
Bhiyyobhāvāyāti punappunabhāvāya .
Vepullāyāti vipulabhāvāya .
Bhāvanāyāti vaḍḍhiyā .
Pāripūriyāti paripūraṇatthāya .
Tatthāti ‘‘ atthi bhikkhave ’’ tiādinā dassitapāṭhe .
Sabhāvasāmaññalakkhaṇapaṭivedhavasenāti ekajjhaṃ katvā gahaṇe anavajjasukhavipākādikassa visuṃ visuṃ pana phusanādikassa sabhāvalakkhaṇassa , aniccādikassa sāmaññalakkhaṇassa ca paṭivijjhanavasena .
Pavattamanasikāroti kusalādīnaṃ taṃtaṃsabhāvalakkhaṇādikassa yāthāvato avabujjhanavasena uppannajavanacittuppādo .
So hi aviparītamanasikāratāya ‘‘ yonisomanasikāro ’’ ti vutto .
Tadābhogatāya āvajjanāpi taggatikāva .
Ruppanalakkhaṇādikampi
M1.156 idha sāmaññalakkhaṇeneva saṅgahitanti daṭṭhabbaṃ .Kusalakiriyāya ādiārambhavasena pavattavīriyaṃ dhitisabhāvatāya ‘‘ dhātū ’’ ti vuttanti āha ‘‘ ārambhadhātūti paṭhamavīriyaṃ vuccatī ’’ ti .
Laddhāsevanaṃ vīriyaṃ balappattaṃ
V1.146 hutvā paṭipakkhaṃ vidhamatīti āha ‘‘ kosajjato nikkhantattā tato balavataran ’’ ti .Adhimattādhimattatarānaṃ paṭipakkhadhammānaṃ vidhamanasamatthaṃ paṭupaṭutarādibhāvappattaṃ hotīti vuttaṃ ‘‘ paraṃ paraṃ ṭhānaṃ akkamanato tatopi balavataran ’’ ti .
Tiṭṭhati pavattati etthāti ṭhāniyā , pītisambojjhaṅgassa ṭhāniyā pītisambojjhaṅgaṭṭhāniyā .
Ṭhātabbo vā ṭhāniyo , pītisambojjhaṅgo ṭhāniyo etesūti pītisambojjhaṅgaṭṭhāniyā , aparāparaṃ vattamānā pītisambojjhaṅgasampayuttā dhammā .
Yasmā pana tesu pītiyeva pītisambojjhaṅgassa visesakāraṇaṃ , tasmā vuttaṃ ‘‘ pītiyā eva etaṃ nāman ’’ ti .
Uppādakamanasikāroti yathā manasi karoto anuppanno pītisambojjhaṅgo uppajjati , uppanno ca vaḍḍhati , tathā pavattamanasikāro .
Paripucchakatāti pariyogāhetvā pucchakabhāvo .
Pañcapi hi nikāye uggahetvā ācariye pariyupāsitvā tassa tassa atthaṃ paripucchantassa , te vā saha aṭṭhakathāya pariyogāhetvā yaṃ yaṃ tattha gaṇṭhiṭṭhānaṃ , taṃ taṃ ‘‘ idaṃ , bhante , kathaṃ , imassa ko attho ’’ ti pucchantassa dhammavicayasambojjhaṅgo uppajjatīti .
Vatthuvisadakiriyā indriyasamattapaṭipādanā saṅkhepato , vitthārato ca pakāsitā eva .
Tattha pana samādhisaṃvattaniyabhāvena āgatā , idha paññāsaṃvattaniyabhāvena .
Yadaggena hi samādhisaṃvattanikā , tadaggena paññāsaṃvattanikā samādhissa ñāṇapaccupaṭṭhānato .
‘‘ Samāhito yathābhūtaṃ pajānātī ’’ ti ( saṃ . ni .4.99;5.1071) vuttaṃ .
Duppaññapuggalaparivajjanā nāma duppaññānaṃ mandabuddhīnaṃ bhattanikkhittakākamaṃsanikkhittasunakhasadisānaṃ momūhapuggalānaṃ dūrato pariccajanā .
Paññavantapuggalasevanā nāma paññāya katādhikārānaṃ saccapaṭiccasamuppādādīsu kusalānaṃ ariyānaṃ , vipassanākammikānaṃ vā mahāpaññānaṃ kālena kālaṃ upasaṅkamanaṃ .
Gambhīrañāṇacariyapaccavekkhaṇāti gambhīrañāṇehi caritabbānaṃ khandhāyatanadhātādīnaṃ , saccapaccayākārādidīpanānaṃ vā suññatāpaṭisaṃyuttānaṃ suttantānaṃ paccavekkhaṇā .
Tadadhimuttatāti paññādhimuttatā , paññāya ninnapoṇapabbhāratāti attho .
Apāyādīti
M1.157 ādi -saddena jātiādiṃ atīte vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ , anāgate vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ , paccuppanne āhārapariyeṭṭhimūlakañca dukkhaṃ saṅgaṇhāti .Vīriyāyattassa lokiyalokuttaravisesassa adhigamo eva ānisaṃso , tassa dassanasīlatā vīriyāyatta … pe … dassitā .
Sapubbabhāgo nibbānagāmimaggo gamanavīthi gantabbā paṭipajjitabbā paṭipadāti katvā
V1.147 .Dāyakānaṃ mahapphalabhāvakaraṇena piṇḍāpacāyanatāti paccayadāyakānaṃ attani kārassa attano sammāpaṭipattiyā mahapphalakārabhāvassa karaṇena piṇḍassa bhikkhāya paṭipūjanā .
Itarathāti āmisapūjāya .
Kusītapuggalaparivajjanatāti alasānaṃ bhāvanāya nāmamattampi ajānantānaṃ kāyadaḷhībahulānaṃ yāvadatthaṃ bhuñjitvā seyyasukhādianuyuñjanakānaṃ tiracchānakathikānaṃ puggalānaṃ dūrato pariccajanā .
Āraddhavīriyapuggalasevanatāti ‘‘ divasaṃ caṅkamena nisajjāyā ’’ tiādinā ( vibha .519; a . ni .3.16) bhāvanārambhavasena āraddhavīriyānaṃ daḷhaparakkamānaṃ puggalānaṃ kālena kālaṃ upasaṅkamanā .
Sammappadhānapaccavekkhaṇatāti catubbidhasammappadhānānubhāvassa paccavekkhaṇatā .
Tadadhimuttatāti tasmiṃ vīriyasambojjhaṅge adhimutti sabbiriyāpathesu ninnapoṇapabbhāratā .
Ettha ca thinamiddhavinodanakusītapuggalaparivajjanaāraddhavīriyapuggalasevanatadadhimuttatā paṭipakkhavidhamanapaccayūpasaṃhāravasena , apāyādibhayapaccavekkhaṇādayo samuttejanavasena vīriyasambojjhaṅgassa uppādakā daṭṭhabbā .
Buddhādīsu pasādasinehābhāvena thusakharahadayā lūkhapuggalā , tabbipariyāyena siniddhapuggalā veditabbā .
Buddhādīnaṃ guṇaparidīpanā sampasādanīyasuttādayo ( dī . ni .3.141 ādayo ) pasādanīyasuttantā .
Imehi ākārehīti yathāvuttehi kusalādīnaṃ sabhāvasāmaññalakkhaṇapaṭivijjhanādiākārehi ceva paripucchakatādiākārehi ca .
Ete dhammeti ete kusalādīsu yonisomanasikārādike ceva dhammatthaññutādike ca .
65. Accāraddhavīriyatādīhīti ativiya paggahitavīriyatādīhi .
Ādi -saddena saṃvejanapamodanādiṃ saṅgaṇhāti .
Uddhatan ti samādhiādīnaṃ mandatāya avūpasantaṃ .
Duvūpasamayan ti vūpasametuṃ samādhātuṃ asakkuṇeyyaṃ .
Taṃ
M1.158 ākāraṃ sallakkhetvāti yenākārena assa yogino passaddhi samādhi upekkhāti ime passaddhiādayo dhammā pubbe yathārahaṃ tasmiṃ tasmiṃ kāle uppannapubbā , taṃ cittataṃsampayuttadhammānaṃ passaddhākāraṃ , samāhitākāraṃ , ajjhupekkhitākārañca upalakkhetvā upadhāretvā .Tīsupi padesūti ‘‘ atthi , bhikkhave , kāyappassaddhī ’’ tiādinā āgatesu tīsupi vākyesu , tehi vā pakāsitesu tīsu dhammakoṭṭhāsesu .
Yathāsamāhitākāraṃ sallakkhetvā gayhamāno
V1.148 samatho eva samathanimittanti āha ‘‘ samathanimittanti ca samathassevetamadhivacanan ’’ ti .Nānārammaṇe paribbhamanena vividhaṃ aggaṃ etassāti byaggo , vikkhepo .
Tathā hi so anavaṭṭhānaraso , bhantatāpaccupaṭṭhāno ca vutto .
Ekaggatābhāvato byaggapaṭipakkhoti abyaggo , samādhi .
So eva nimittanti pubbe viya vattabbaṃ .
Tenāha ‘‘ avikkhepaṭṭhena ca tasseva abyagganimittanti adhivacanan ’’ ti .
Sarīrāvatthaṃ ñatvā mattaso paribhutto paṇītāhāro kāyalahutādīnaṃ samuṭṭhāpanena passaddhiyā paccayo hoti , tathā utusappāyaṃ , iriyāpathasappāyañca sevitaṃ , payogo ca kāyiko pavattitoti āha ‘‘ paṇītabhojanasevanatā ’’ tiādi .
Payogasamatādīnaṃ abhāvena sadarathakāyacittā puggalā sāraddhapuggalā .
Vuttavipariyāyena passaddhakāyā puggalā veditabbā .
Nirassādassāti bhāvanassādarahitassa .
Bhāvanā hi vīthipaṭipannā pubbenāparaṃ visesavatī pavattamānā cittassa assādaṃ upasamasukhaṃ āvahati , tadabhāvato nirassādaṃ cittaṃ hoti .
Saddhāsaṃvegavasenāti saddhāvasena , saṃvegavasena ca .
Sampahaṃsanatāti sammadeva pahaṃsanatā saṃvejanapubbakapasāduppādanena bhāvanā cittassa tosanā .
Sammāpavattassāti līnuddhaccavirahena , samathavīthipaṭipattiyā ca samaṃ , savisesañca pavattiyā sammadeva pavattassa bhāvanācittassa .
Ajjhupekkhanatāti paggahaniggahasampahaṃsanesu abyāvaṭatā .
Jhānavimokkhapaccavekkhaṇatāti paṭhamādīni jhānāni paccanīkadhammehi suṭṭhu vimuttatādinā teyeva vimokkhā tesaṃ ‘‘ evaṃ bhāvanā , evaṃ samāpajjanā , evaṃ adhiṭṭhānaṃ , evaṃ vuṭṭhānaṃ , evaṃ saṃkileso , evaṃ vodānan ’’ ti pati pati avekkhaṇā .
Sattamajjhattatāti
M1.159 sattesu piyaṭṭhāniyesupi gahaṭṭhapabbajitesu majjhattākāro ajjhupekkhanā .Saṅkhāramajjhattatāti ajjhattikesu cakkhādīsu , bāhiresu pattacīvarādīsu majjhattākāro ajjhupekkhanā .
Sattasaṅkhārānaṃ mamāyanaṃ sattasaṅkhārakelāyanaṃ .
Imehākārehīti imehi yathāvuttehi kāyacittānaṃ passaddhākārasallakkhaṇādiākārehi ceva sappāyāhārasevanādiākārehi ca .
Ete dhammeti ete passaddhiādidhamme .
66. Paññāpayogamandatāyāti paññābyāpārassa appabhāvena .
Yathā hi dānasīlāni alobhādosappadhānāni
V1.149 , evaṃ bhāvanā amohappadhānā visesato appanāvahā .Tattha yadā paññā na balavatī hoti , tadā bhāvanācittassa anabhisaṅkhato viya āhāro purisassa abhiruciṃ na janeti , tena taṃ nirassādaṃ hoti .
Yadā ca bhāvanā pubbenāparaṃ visesāvahā na hoti sammadeva avīthipaṭipattiyā , tadā upasamasukhassa alābhena cittaṃ nirassādaṃ hoti .
Tadubhayaṃ sandhāyāha ‘‘ paññāpayogamandatāyā ’’ tiādi .
Nan ti cittaṃ .
Jātijarābyādhimaraṇāni yathārahaṃ sugatiyaṃ , duggatiyañca hontīti tadaññameva pañcavidhabandhanādikhuppipāsādiaññamaññavibādhanādihetukaṃ apāyadukkhaṃ daṭṭhabbaṃ .
Tayidaṃ sabbaṃ tesaṃ tesaṃ sattānaṃ paccuppannabhavanissitaṃ gahitanti atīte , anāgate ca kāle vaṭṭamūlakadukkhāni visuṃ gahitāni .
Ye pana sattā āhārūpajīvino , tattha ca uṭṭhānaphalūpajīvino , tesaṃ aññehi asādhāraṇaṃ jīvitadukkhaṃ aṭṭhamaṃ saṃvegavatthu vuttanti daṭṭhabbaṃ .
Assāti cittassa .
Alīnan tiādīsu kosajjapakkhiyānaṃ dhammānaṃ anadhimattatāya alīnaṃ .
Uddhaccapakkhikānaṃ dhammānaṃ anadhimattatāya anuddhataṃ .
Paññāpayogasampattiyā , upasamasukhādhigamena ca anirassādaṃ .
Pubbenāparaṃ savisesaṃ tato eva ārammaṇe samappavattaṃ , samathavīthipaṭipanna ñca .
Tattha alīnatāya paggahe , anuddhatatāya niggahe , anirassādatāya sampahaṃsane na byāpāraṃ āpajjati .
Alīnānuddhatatāya hi ārammaṇe samappavattaṃ anirassādatāya samathavīthipaṭipannaṃ .
Samappavattiyā vā alīnaṃ anuddhataṃ , samathavīthipaṭipattiyā anirassādanti daṭṭhabbaṃ .
Nekkhammapaṭipadan ti jhānapaṭipattiṃ .
Samādhiadhimuttatāti samādhinibbattane jhānādhigame yuttappayuttatā .
Sā pana yasmā samādhiṃ garuṃ katvā tattha ninnapoṇapabbhārabhāvena
M1.160 pavattiyā hoti , tasmā ‘‘ samādhigarū ’’ tiādi vuttaṃ . 67. Paṭiladdhe nimittasmiṃ evaṃ hi sampādayato appanākosallaṃ imaṃ appanā sampavattatīti sambandho .
Sāti appanā .
Hitvā hīti hi -saddo hetuattho .
Yasmā ṭhānametaṃ na vijjati , tasmā cittappavattiākāraṃ bhāvanācittassa līnuddhatādivasena pavattiākāraṃ sallakkhayaṃ upadhārento .
Samataṃ vīriyasseva vīriyassa samādhinā samarasataṃyeva yojayetha .
Kathaṃ pana yojayethāti āha ‘‘ īsakampī ’’ tiādi .
Tattha layan ti līnabhāvaṃ , saṅkocanti attho .
Yantan ti gacchantaṃ
V1.150 , paggaṇhetheva samabhāvāyāti adhippāyo .Tenāha ‘‘ accāraddhaṃ nisedhetvā samameva pavattaye ’’ ti .
Kathaṃ pana samameva pavattayeti āha ‘‘ reṇumhī ’’ tiādi .
Yathāti reṇuādīsu yathā madhukarādīnaṃ pavatti upamābhāvena aṭṭhakathāyaṃ sammavaṇṇitā , evaṃ līnuddhatabhāvehi mocayitvā vīriyasamatāyojanena nimittābhimukhaṃ mānasaṃ paṭipādaye paṭibhāganimittābhimukhaṃ bhāvanācittaṃ sampādeyyāti attho .