Upekkhābhāvanāvaṇṇanā
261. Upekkhābhāvanan ti upekkhābrahmavihārabhāvanaṃ .
Yasmā purimabrahmavihārattayanissando catutthabrahmavihāro , tasmā vuttaṃ ‘‘ mettādīsu paṭiladdhatikacatukkajjhānenā ’’ ti .
Paguṇatatiyajjhānāti subhāvitaṃ vasībhāvaṃ pāpitaṃ paguṇaṃ , tathārūpā tatiyabrahmavihārajjhānato .
Appaguṇaṃ hi uparijhānassa padaṭṭhānaṃ na hoti .
Catukkanayavasena cettha tatiyaggahaṇaṃ .
Sukhitā hontūtiādivasenāti ādi -saddena ‘‘ niddukkhā hontū ’’ ti evamādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .
Sattakelāyanaṃ sattesu mamāyanaṃ
M1.375 mamattakaraṇaṃ , tathā manasikārena yogo sattakelāyanamanasikārayuttattaṃ , tasmā .Mettādīnaṃ rāgagehassitadomanassasomanassānaṃ āsannavuttitāya yathārahaṃ paṭighānunayasamīpacāritā veditabbā .
Atha vā ‘‘ sukhitā hontu , dukkhato muccantu modantū ’’ ti hitesitabhāvappattiyā tissannampi anunayassa āsannacāritā .
Sati ca tabbipariyāye lohitappakope pubbo viya laddhokāsamevettha paṭighanti avisesena tāsaṃ paṭighānunayasamīpacāritā daṭṭhabbā .
‘‘ Somanassayogena oḷārikattā ’’ ti idaṃ tatiyajjhānassa vasena vuttaṃ , tato vuṭṭhitassa idamādīnavadassananti .
Mettādivasena pana oḷārikabhāve vuccamāne vitakkavicārapītiyogeneva oḷārikatā vattabbā siyā , tāhipi tāsaṃ samāyogasambhavato , upekkhāya ca tadabhāvato .
Na vā vattabbā tatiyajjhānikānaṃyeva mettādīnaṃ idhādhippetattā , taṃtaṃjhānasamatikkameneva ca taṃtaṃjhānikā mettādayopi samatikkantā eva nāma honti , jhānasāmaññena viya mettādisāmaññena vohāramattaṃ .
Purimāsūti mettākaruṇāmuditāsu .
Santabhāvatoti yathāvuttasattakelāyanādianupasantabhāvābhāvato upekkhāya santabhāvato .
‘‘ Santabhāvato ’’ ti ca idaṃ nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ .
Sukhumatā paṇītatā vidūrakilesatā vipulaphalatāti evamādayopi upekkhāya ānisaṃsā daṭṭhabbā .
Pakatimajjhattoti kiñci kāraṇaṃ anapekkhitvā pakatiyā sabhāveneva imassa bhikkhuno udāsinapakkhe ṭhito .
Ajjhupekkhitvāti attanā katakammavaseneva ayamāyasmā āgato gacchati ca , tvampi attanā katakammavaseneva āgato
V1.354 gacchasi ca , na tassa tava payogena kiñci sukhaṃ vā upanetuṃ , dukkhaṃ vā apanetuṃ labbhā , kevalaṃ panetaṃ cittassa anujukammaṃ , yadidaṃ mettāyanādinā sattesu kelāyanaṃ .Buddhādīhi ariyehi gatamaggo cesa apaṇṇakapaṭipadābhūto , yadidaṃ sabbasattesu majjhattatāti evaṃ paṭipakkhajigucchāmukhena majjhattatāya samupajātagāravabahumānādaro taṃ puggalaṃ punappunaṃ ajjhupekkhati , tattha ca savisesaṃ upekkhaṃ paccupaṭṭhapeti , tassa tathā paṭipajjato pakatiyāpi udāsinattā sātisayaṃ tattha majjhattatā saṇṭhāti
M1.376 .Bhāvanābalena nīvaraṇāni vikkhambhitāneva honti , kilesā sannisinnā eva honti , so taṃ upekkhaṃ piyapuggalādīsu upasaṃharati .
Tenāha ‘‘ upekkhā uppādetabbā .
Tato piyapuggalādīsū ’’ ti .
Ekaṃ puggalan ti ettha aññattho eka -saddo ‘‘ ittheke abhivadantī ’’ tiādīsu ( ma . ni .3.27) viya .
Ekavacaneneva cettha saṅkhyāviseso siddho , tasmā aññaṃ ekaṃ puggalanti ayamettha attho .
Tena attānaṃ nivatteti .
‘‘ Neva manāpan ’’ ti iminā piyapuggalaṃ , atippiyasahāyakañca nivatteti , attānampi vā attani amanāpatāya abhāvato .
‘‘ Na amanāpan ’’ ti iminā appiyaṃ , veripuggalañca , pārisesato majjhattapuggalassa gahaṇaṃ āpannaṃ .
Iti ‘‘ ekaṃ puggalaṃ neva manāpaṃ nāmanāpan ’’ ti iminā attano , piyādīnañca paṭikkhepamukhena udāsinapuggalaṃ dasseti .
Vuttanayenāti ‘‘ yvāssa pakatimajjhatto ’’ tiādinā anantaraṃ vuttena nayena .
Attasinehassa balavabhāvato veritopi attani majjhattatāya durūpasaṃhārattā ‘‘ imesu ca attani cā ’’ ti attā pacchā vutto .
Pathavīkasiṇe vuttanayenevāti ‘‘ ayaṃ samāpatti āsannapītipaccatthikā ’’ tiādinā ( visuddhi .1.87) pathavīkasiṇe vuttanayena .
Yaṃ hi heṭṭhā ‘‘ paguṇatatiyajjhānā vuṭṭhāyā ’’ tiādi ( visuddhi .1.87) vuttaṃ , taṃ heṭṭhā tīsu brahmavihāresu , catutthabrahmavihāre ca ādīnavānisaṃsadassanavasena vuttaṃ .
Idaṃ pana tatiyajjhāne ādīnavaṃ , catutthajjhāne ca ānisaṃsaṃ disvā catutthādhigamāya yogaṃ karontassa catutthajjhānassa uppajjanākāradassanaṃ .
Tasmā tattha vuttaṃ ‘‘ pathavīsaddaṃ apanetvā tadeva nimittaṃ ārammaṇaṃ katvā manodvārāvajjanaṃ uppajjatī ’’ tiādinā yojetabbaṃ .
Pathavīkasiṇādīsūti ādi -saddena sesakasiṇāni , assāsapassāsanimittañca saṅgaṇhāti .
Kāmaṃ kasiṇānāpānesu uppannassāpi tatiyajjhānassa upekkhābrahmavihārena rūpāvacarajjhānāditāya attheva sabhāgatā , taṃ pana akāraṇaṃ ārammaṇassa visadisatāyāti āha
V1.355 ‘‘ ārammaṇavisabhāgatāyā ’’ ti .Nanu ca aññathāva kasiṇādibhāvanā , aññathā brahmavihārabhāvanāti bhāvanāvasenāpi yathāvuttajjhānānaṃ attheva visadisatāti ?
Saccametaṃ , bhāvanāvasena pana visadisatā anuppattiyā na ekantikaṃ kāraṇaṃ .
Tathā hi aññathāva mettādibhāvanā
M1.377 , aññathā upekkhābhāvanā .Tathāpi sattesu yathāpavattitaṃ hitesitādiākāraṃ byatirekamukhena āmasantī , tato vinivattamānarūpena ajjhupekkhanākārena brahmavihārupekkhā pavattati .
Tathā hi vakkhati ‘‘ kammassakā sattā , te kassa ruciyā sukhitā vā bhavissantī ’’ tiādi ( visuddhi .1.263).
Ārammaṇasabhāgatāpi cettha atthīti mettādivasena paṭiladdhatatiyajjhānassa ijjhati upekkhābrahmavihāro .
Tena vuttaṃ ‘‘ mettādīsū ’’ tiādi .
Tattha mettādīsūti mettādīsu nipphādetabbesu , mettādivasenāti attho .
Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva .