Issues
選擇版本
Visuddhimagga-mahāṭīkā
Visuddhimagga-mahāṭīkā

8. Anussatikammaṭṭhānaniddesavaṇṇanā

作者: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

8. Anussatikammaṭṭhānaniddesavaṇṇanā

Maraṇassatikathāvaṇṇanā

167. ItotiM1.287V1.271 devatānussatiyā .
Sā hi chasu anussatīsu sabbapacchā niddiṭṭhattā āsannā , paccakkhā ca .
Anantarāyāti tadanantaraṃ uddiṭṭhattā vuttaṃ .
Maraṇassa sati maraṇassatīti maraṇaṃ tāva dassetuṃ ‘‘ tattha maraṇan ’’ tiādi vuttaṃ .
Kāmañcettha khandhānaṃ bhedo ‘‘ jarāmaraṇaṃ dvīhi khandhehi saṅgahitan ’’ ti ( dhātu .71) vacanato cutikhandhānaṃ vināso maraṇanti vattabbaṃ , visesato pana taṃ jīvitindriyassa vināsabhāvena kammaṭṭhānikānaṃ paccupatiṭṭhatīti ‘‘ jīvitindriyassa upacchedo ’’ ti vuttaṃ .
Tenevāha niddese ‘‘ kaḷevarassa nikkhepo jīvitindriyassupacchedo ’’ ti ( vibha .236; dī . ni .2.390; ma . ni .1.92,123).
Tattha ekabhavapariyāpannassāti ekena bhavena paricchinnassa .
Jīvitindriyassa upacchedoti jīvitindriyappabandhassa vicchedo āyukkhayādivasena antaradhānaṃ .
Samucchedamaraṇan ti arahato santānassa sabbaso ucchedabhūtaṃ maraṇaṃ .
Saṅkhārānaṃ khaṇabhaṅgasaṅkhātan ti saṅkhatadhammānaṃ udayavayaparicchinnassa pavattikhaṇassa bhaṅgo nirodhoti saṅkhaṃ gataṃ .
Khaṇikamaraṇan ti yathāvuttakhaṇavantaṃ tasmiṃyeva khaṇe labbhamānaṃ maraṇaṃ .
Yaṃ khandhappabandhaṃ upādāya rukkhādisamaññā , tasmiṃ anupacchinnepi allatādivigamanaṃ nissāya matavohāro sammutimaraṇaṃ .
Na taṃ idha adhippetan ti taṃ samucchedakhaṇikasammutimaraṇaṃ idha maraṇānussatiyaṃ nādhippetaṃ abāhullato , anupaṭṭhahanato , asaṃvegavatthuto cāti adhippāyo .
Adhippetaṃ satiyā ārammaṇabhāvena .
Āyuādīnaṃ khayakāle maraṇaṃ kālamaraṇaṃ .
Tesaṃ aparikkhīṇakāle maraṇaṃ akālamaraṇaṃ .
‘‘ Kālamaraṇaṃ puññakkhayenā ’’ ti idaṃ yathādhikāraṃ sampattibhavavasena vuttaṃ , vipattibhavavasena pana ‘‘ pāpakkhayenā ’’ ti vattabbaṃ .
ĀyusantānajanakapaccayasampattiyātiV1.272 āyuppabandhassa pavattāpanakānaṃ āhārādipaccayānaṃ sampattiyaṃ .
Vipakkavipākattāti attano phalānurūpaṃ dātabbavipākassa dinnattā .
Gatikālāhārādisampattiyā abhāvenātiM1.288 devānaṃ viya gatisampattiyā , paṭhamakappiyānaṃ viya kālasampattiyā , uttarakurukādīnaṃ viya āhārasampattiyā ca abhāvena .
Ādi -saddena utusukkasoṇitādiṃ pariggayhati .
Ajjatanakālapurisānaṃ viyāti viya -saddo aṭṭhāne paṭṭhapito , ajjatanakālapurisānaṃ vassasatamattaparimāṇassa viya āyuno khayavasenāti yojanā .
Evaṃ hi anāgatepi paramāyuno saṅgaho kato hoti , atīte pana gatisampattiyā viya kālāhārādisampattiyā bhāvena anekavassasahassa parimāṇopi āyu ahosi .
Ayañca vibhāgo vattamānassa antarakappassa vasena vuttoti daṭṭhabbaṃ .
Kalāburājādīnan ti ādi -saddena nandayakkhanandamāṇavakādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .
Taṃ sabbampīti yaṃ ‘‘ kālamaraṇaṃ akālamaraṇaṃ , tatthāpi puññakkhayamaraṇaṃ āyukkhayamaraṇaṃ ubhayakkhayamaraṇaṃ upakkamamaraṇan ’’ ti vuttappabhedaṃ maraṇaṃ , taṃ sabbampi .
168. Yonisoti upāyena .
Manasikāroti maraṇārammaṇo manasikāro .
Yena pana upāyena manasikāro pavattetabbo , taṃ byatirekamukhena dassetuṃ ‘‘ ayoniso pavattayato ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha ayoniso pavattayatoti anupāyena satiṃ , saṃvegaṃ , ñāṇañca anupaṭṭhapetvā maraṇaṃ anussarato .
Tadetaṃ sabbampīti sokapāmojjānaṃ uppajjanaṃ , saṃvegassa anuppajjanaṃ , santāsassa uppajjanañca yathākkamaṃ satisaṃvegañāṇaviharato hoti .
Yo hi ‘‘ maraṇaṃ nāmetaṃ jātassa ekantikan ’’ ti paṇḍitānaṃ vacanaṃ sarati , tattha saṃvegajāto hoti sampajāno ca , tassa iṭṭhajanamaraṇādinimittaṃ sokādayo anokāsāva .
Tasmāti yasmā ayoniso manasikāraṃ pavattayato ete dosā , tasmā .
Tattha tatthāti araññasusānādīsu .
Hatamatasatteti corādīhi hate , sarasena mate ca satte .
Diṭṭhapubbā sampatti yesaṃ te diṭṭhapubbasampattī , tesaṃ diṭṭhapubbasampattīnaṃ .
Yojetvāti upaṭṭhapetvā .
Ekaccassāti tikkhindriyassa ñāṇuttarassa .
169. Vadhakapaccupaṭṭhānatoti ghātakassa viya pati pati upaṭṭhānato āsannabhāvato .
Sampattivipattitoti ārogyādisampattīnaṃ viya jīvitasampattiyā vipajjanato .
Upasaṃharaṇatoti paresaṃ maraṇaṃ dassetvā attanoM1.289 maraṇassa upanayanato .
Kāyabahusādhāraṇatoti sarīrassa bahūnaṃ sādhāraṇabhāvato .
Āyudubbalatoti jīvitassa dubbalabhāvato .
Animittatoti maraṇassa vavatthitanimittābhāvatoV1.273 .
Addhānaparicchedatoti kālassa paricchannabhāvato .
Khaṇaparittatoti jīvitakkhaṇassa ittarabhāvato .
Vadhakapaccupaṭṭhānatoti ettha viya-saddo luttaniddiṭṭhoti dassento ‘‘ vadhakassa viya paccupaṭṭhānato ’’ ti vatvā tamevatthaṃ vivaranto ‘‘ yathā hī ’’ tiādimāha .
Tattha cārayamānoti āgurento paharaṇākāraṃ karonto .
Paccupaṭṭhitova upagantvā ṭhito samīpe eva .
Jarāmaraṇaṃ gahetvāva nibbattan ti ‘‘ yathā hi ahicchattakamakuḷaṃ uggacchantaṃ paṃsuvirahitaṃ na hoti , evaṃ sattā nibbattantā jarāmaraṇavirahitā na hontī ’’ ti ettakena upamā .
Ahicchattakamakuḷaṃ kadāci katthaci paṃsuvirahitampi bhaveyya , sattā pana kathañcipi jarāmaraṇavirahitā na hontīti khaṇikamaraṇaṃ tāva upamābhāvena dassetvā idhādhippetaṃ maraṇaṃ dassetuṃ ‘‘ tathā hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Atha vā yadime sattā jarāmaraṇaṃ gahetvāva nibbattanti , nibbattisamanantarameva maritabbanti codanaṃ sandhāyāha ‘‘ tathā hī ’’ tiādi .
Avassaṃ maraṇatoti avassaṃ maritabbato , ekantena maraṇasabbhāvato vā .
Pabbateyyāti pabbatato āgatā .
Hārahārinīti pavāhe patitassa tiṇapaṇṇādikassa ativiya haraṇasīlā .
Sandatevāti savati eva .
Vattatevāti pavāhavasena vattati eva na tiṭṭhati .
Yamekarattin ti yassaṃ ekarattiyaṃ , bhummatthe upayogavacanaṃ daṭṭhabbaṃ , accantasaṃyoge vā .
Paṭhaman ti sabbapaṭhamaṃ paṭisandhikkhaṇe .
Gabbheti mātukucchiyaṃ .
Māṇavoti satto .
Yebhuyyena sattā rattiyaṃ paṭisandhiṃ gaṇhantīti ratti ggahaṇaṃ .
Abbhuṭṭhitovāti uṭṭhitaabbho viya , abhimukhabhāvena vā uṭṭhitova maraṇassāti adhippāyo .
So yātīti so māṇavo yāti , paṭhamakkhaṇato paṭṭhāya gacchateva .
Sa gacchaṃ na nivattatīti so evaṃ gacchanto khaṇamattampi na nivattati , aññadatthu maraṇaṃyeva upagacchati .
Kunnadīnan ti pabbatato patitānaṃ khuddakanadīnaṃ .
Pāto āporasānugatabandhanānan ti purimadivase divā sūriyasantāpena anto anupavisitvā puna rattiyaṃ bandhanamūlaṃ upagatena āporasena tintasithilabandhanatāya pāto āporasānugatabandhanānaṃ .
AccayantītiM1.290 atikkamanti .
Uparujjhatīti nirujjhati .
Udakameva odakaṃ , udakoghaṃ vāV1.274 .
Yasmā accayanti ahorattā , tasmā jīvitaṃ uparujjhati .
Yasmā jīvitaṃ uparujjhati , tasmā āyu khīyati maccānaṃ .
Papatatoti papatanato bhayaṃ sāmikānaṃ rukkhe ṭhatvā kamme viniyuñjitukāmānaṃ , heṭṭhā paviṭṭhānaṃ vā .
Uggamanaṃ pati uggamananimittaṃ .
Mā maṃ amma nivāraya pabbajjāyāti adhippāyo .
Koci mittamukhasatturandhagavesī saha vattamānopi na haneyya , ayaṃ pana ekaṃsena hanatiyevāti dassetuṃ ‘‘ sahajātiyā āgatato ’’ ti vatvā ‘‘ jīvitaharaṇato cā ’’ ti vuttaṃ .
170. Nan ti sampattiṃ .
Sukhīti dibbasadisehi bhogehi , ādhipateyyena ca sukhasamaṅgī .
Dehabandhenāti sarīrena .
Asokoti asokamahārājā .
Sokamāgatoti socitabbataṃ gato .
Ārogyaṃ yobbanānaṃ .
Byādhijarāpariyosānatā jīvitassa maraṇapariyosānatāya udāharaṇavasena ānītā , paccayabhāgavasena vā .
Lokoyeva lokasannivāso yathā sattāvāsāti , sannivasitabbatāya vā sattanikāyo lokasannivāso .
Anugatoti anubandho paccatthikena viya .
Anusaṭoti anupaviṭṭho upavisena viya .
Abhibhūtoti ajjhotthaṭo maddahatthīhi viya .
Abbhāhatoti pahaṭo bhūtehi viya .
Selāti silāmayā , na paṃsuādimayā .
Vipulāti mahantā anekayojanāyāmavitthārā .
Nabhaṃ āhaccāti vipulattā eva ākāsaṃ abhivihacca sabbadisāsu pharitvā .
Anupariyeyyun ti anuvicareyyuṃ .
Nippothentāti attanā āghātitaṃ cuṇṇavicuṇṇaṃ karontā .
Adhivattantīti adhibhavanti .
Kulena vā rūpena vā sīlena vā sutena vā saddhādīhi vā seṭṭhoti sambhāvanāya khattiyā dīsu na kañci parivajjeti .
Tehi eva nihīnoti avamaññamānāya suddā dīsu na kañci parivajjeti .
Aññadatthu sabbameva abhimaddati nimmathati .
Daṇḍādiupāyā ca tattha avisayā evāti dassetuṃ ‘‘ na tattha hatthīnaṃ bhūmī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha mantayuddhenātiM1.291 āthabbaṇavedavihitena mantasaṅgāmappayogena .
Dhanenāti dhanadānena .
Vā -saddo avuttavikappanattho .
Tena sāmaṃ , bhedañca saṅgaṇhāti .
171. Parehi saddhiṃ attano upasaṃharaṇatoti parehi matehi saddhiṃ ‘‘ tepi nāma matā , kimaṅgaṃV1.275 pana mādisā ’’ ti attano maraṇassa upanayanato .
Yasamahattatoti parivāramahattato , vibhavamahattato ca .
Puññamahattatoti mahāpuññabhāvato .
Thāmamahattatoti vīriyabalamahattato .
Yudhiṭṭhilo dhammaputto .
Cānuro yo baladevena nibbuddhaṃ katvā mārito .
Saha iddhīhīti vejayantakampananandopanandadamanādīsu diṭṭhānubhāvāhi attano iddhīhi saddhiṃ maccumukhaṃ paviṭṭho .
Kalaṃ nagghanti soḷasin ti soḷasannaṃ pūraṇabhāgaṃ na agghanti .
Idaṃ vuttaṃ hoti – āyasmato therassa sāriputtassa paññaṃ soḷasabhāge katvā tato ekaṃ bhāgaṃ soḷasadhā gahetvā laddhaṃ ekabhāgasaṅkhātaṃ kalaṃ sammāsambuddhaṃ ṭhapetvā aññesaṃ sattānaṃ paññā na agghantīti .
Sabbassāpi saṃkilesapakkhassa samugghāto ñāyena āraddhavīriyassa hotīti āha ‘‘ ñāṇavīriyabalenā ’’ ti .
Sammādiṭṭhisammāvāyāmesu hi siddhesu aṭṭhaṅgiko ariyamaggo siddhova hotīti .
Ekākībhāvena khaggavisāṇakappā .
Paratoghosena vinā sayameva bhūtā paṭividdhākuppāti sayambhuno .
Hatthagatasuvaṇṇavalayānaṃ aññamaññaṃ saṅghaṭṭanaṃ vaṃsakaḷīrassa katthaci asattatāti evamādikaṃ taṃ taṃ nimittaṃ kāraṇaṃ āgamma .
Vīmaṃsantāti pavattinivattiyo upaparikkhantā .
Mahantānaṃ sīlakkhandhādīnaṃ esanaṭṭhena mahesayo .
Ekacariyanivāsenāti ekacariyanivāsamattena , na sīlādinā .
Khaggamigasiṅgasamā upamā yesaṃ , khaggamigasiṅgaṃ vā samūpamā yesaṃ te khaggasiṅgasamūpamā .
Tambanakhatuṅganakhatādiasītianubyañjanapaṭimaṇḍitehi suppatiṭṭhitapādatādīhi dvattiṃsāya mahāpurisalakkhaṇehi vicitro acchariyabbhuto rūpakāyo etassāti asīti … pe … rūpakāyo .
Saha vāsanāya sabbesaṃ kilesānaṃM1.292 pahīnattā sabbākāraparisuddhasīlakkhandhādiguṇaratanehi samiddho dhammakāyo etassāti sabbākāra … pe … dhammakāyo .
Ṭhānasoti taṅkhaṇeyeva .
EvaṃV1.276 mahānubhāvassāti evaṃ yathāvuttarūpakāyasampattiyā , dhammakāyasampattiyā ca viññāyamānavipulāparimeyyabuddhānubhāvassa , vasaṃ nāgataṃ anupagamanavasenāti adhippāyo .
Maraṇaṃ sāmaññaṃ etassāti maraṇasāmañño , tassa bhāvo maraṇasāmaññatā , tāya .
172. Kimikulānan ti kimisamūhānaṃ , kimijātīnaṃ vā .
Jīyantīti jaraṃ pāpuṇanti .
Nikkhanteti vītivatte .
Paṭihitāyāti paccānugatāya .
So mamassa antarāyoti sā yathāvuttā na kevalaṃ kālakiriyāva , atha kho mama atidullabhaṃ khaṇaṃ labhitvā ṭhitassa satthusāsanamanasikārassa antarāyo assa bhaveyya .
Byāpajjeyyāti vipattiṃ gaccheyya .
Satthakena viya aṅgapaccaṅgānaṃ kantanakā maraṇakāle sandhibandhanacchedanakavātā satthakavātā .
173. Abalan ti balahīnaṃ .
Dubbalan ti tasseva vevacanaṃ .
Abhāvattho hi ayaṃ du -saddo ‘‘ dussīlo ( a . ni .5.213; a . ni .10.75) duppañño ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.449) viya .
Tadetaṃ āyu .
Assāsapassāsānaṃ samavuttitā aparāparaṃ pavesanikkhamova .
Bahi nikkhantanāsikavāte anto apavisante , paviṭṭhe vā anikkhamanteti ekasseva pavesanikkhamo viya vuttaṃ , taṃ nāsikavātabhāvasāmaññenāti daṭṭhabbaṃ .
Adhimattatāya accāsannaadhiṭṭhānādinā .
Tadabhāvo hi iriyāpathānaṃ samavuttitā .
Atisītena abhibhūtassa kāyassa vipajjanaṃ mahiṃsaraṭṭhādīsu himapātakālena dīpetabbaṃ .
Tattha hi sattā sītena bhinnasarīrā jīvitakkhayaṃ pāpuṇanti .
Atiuṇhena abhibhūtassa vipajjanaṃ marukantāre uṇhābhitattāya pacchiṃ , tattha ṭhapitaṃ upari sāṭakaṃ , puttañca akkamitvā matāya itthiyā dīpetabbaṃ .
Mahābhūtānaṃ samavuttitā pakopābhāvoM1.293 .
Pathavīdhātu ādīnaṃ pakopena sarīrassa vikārāpatti parato dhātukammaṭṭhānakathāyaṃ āgamissati .
Yuttakāleti bhuñjituṃ yuttakāle khuddābhibhūtakāle .
174. Avavatthānatoti kālādivasena vavatthānābhāvato .
Vavatthānan ti cettha paricchedo adhippeto , na asaṅkarato vavatthānaṃ , nicchayo cāti āha ‘‘ paricchedābhāvato ’’ ti .
Na nāyareti na ñāyanti .
ItoV1.277 paran ti ettha paran ti paraṃ aññaṃ kālanti attho .
Tena orakālassāpi saṅgaho siddho hoti .
Paramāyuto orakālaṃ eva cettha ‘‘ paran ’’ ti adhippetaṃ .
Tato paraṃ sattānaṃ jīvanassa abhāvato ‘‘ vavatthānābhāvato ’’ ti vattuṃ na sakkāti .
Abbudapesītiādīsu ‘‘ abbudakāle pesikāle ’’ tiādinā kāla -saddo paccekaṃ yojetabbo .
Kāloti idha pubbaṇhādivelā adhippetā .
Tenāha ‘‘ pubbaṇhepi hī ’’ tiādi .
Idheva dehena patitabbanti sambandho .
Anekappakāratoti nagare jātānaṃ gāme , gāme jātānaṃ nagare , vane jātānaṃ janapade , janapade jātānaṃ vanetiādinā anekappakārato .
Ito cutenāti ito gatito cutena .
Idha imissaṃ gatiyaṃ .
Yantayuttagoṇo viyāti yathā yante yuttagoṇo yantaṃ nātivattati , evaṃ loko gatipañcakanti ettakena upamā .
175. Appaṃ vā bhiyyoti vassasatato upari ‘‘ dasa vā vassāni , vīsati vā ’’ tiādinā dutiyaṃ vassasataṃ apāpuṇanto appakaṃ vā jīvatīti attho .
Gamanīyoti gandhabbo upapajjanavasena .
Samparāyoti paraloko .
Hīḷeyyāti paribhaveyya na sambhāveyya .
Nan ti āyuṃ .
Suporisoti sādhupuriso paññavā .
Careyyāti sucaritaṃ careyya .
Tenāha ‘‘ ādittasīsovā ’’ ti .
Sattahi upamāhīti –
‘‘ Seyyathāpi , brāhmaṇa , tiṇagge ussāvabindu sūriye uggacchante khippaṃyeva paṭivigacchati , na ciraṭṭhitikaṃ hoti .
Udake udakapubbuḷaṃ .
UdakeM1.294 daṇḍarāji .
Nadī pabbateyyā dūraṅgamā sīghasotā hārahārinī .
Balavā puriso jivhagge kheḷapiṇḍaṃ saṃyūhitvā akasireneva vameyya .
Divasaṃ santatte ayokaṭāhe maṃsapesi pakkhittā khippaṃyeva paṭivigacchati , na ciraṭṭhitikā hoti .
Gāvī vajjhā āghātanaṃ nīyamānā yaṃ yadeva pādaṃ uddharati , santikeva hoti vadhassa , santikeva maraṇassa , evamevaṃ kho , brāhmaṇa , govajjhūpamaṃ jīvitaṃ manussānaṃ parittaṃ lahukaṃ bahudukkhaṃ bahupāyāsaṃ mantāyaṃ boddhabbaṃ , kattabbaṃ kusalaṃ , caritabbaṃ brahmacariyaṃ , natthi jātassa amaraṇan ’’ ti ( a . ni .7.74)–
EvamāgatāhiV1.278 imāhi sattahi upamāhi alaṅkataṃ .
Rattindivan ti ekaṃ rattindivaṃ .
Bhagavato sāsanan ti ariyamaggapaṭivedhāvahaṃ satthu ovādaṃ .
Bahuṃ vata me kataṃ assāti bahuṃ vata mayā attahitaṃ pabbajitakiccaṃ kataṃ bhaveyya .
Tadantaran ti taṃ khaṇaṃ tattakaṃ velaṃ .
Ekaṃ piṇḍapātan ti ekaṃ divasaṃ yāpanappahonakaṃ piṇḍapātaṃ .
Dandhan ti mandaṃ cirāya .
Avissāsiyo avissāsanīyo .
176. Citte dharanteyeva sattānaṃ jīvitavohāro , cittassa ca atiittaro khaṇo lahuparivattibhāvato .
Yathāha bhagavā ‘‘ nāhaṃ , bhikkhave , aññaṃ ekadhammampi samanupassāmi , yaṃ evaṃ lahuparivattaṃ , yathayidaṃ cittan ’’ ti ( a . ni .1.48; kathā .335).
Tasmā sattānaṃ jīvitaṃ ekacittakkhaṇikattā lahusaṃ ittaranti dassento ‘‘ paramatthato ’’ tiādimāha .
Tattha ‘‘ paramatthato ’’ ti iminā yāyaṃ ‘‘ yo ciraṃ jīvati , so vassasatan ’’ tiādinā sattānaṃ ( dī . ni .2.7; saṃ . ni .1.145; a . ni .7.74) jīvitappavatti vuttā , sā pabandhavisayattā vohāravasenāti taṃ paṭikkhipati .
‘‘ Atiparitto ’’ ti iminā –
‘‘ Seyyathāpi , bhikkhave , cattāro daḷhadhammā dhanuggahā susikkhitā katahatthā katūpāsanā catuddisā ṭhitā assu , atha puriso āgaccheyya ‘ ahaṃ imesaṃ … pe … katūpāsanānaṃ catuddisā kaṇḍe khitte appatiṭṭhite pathaviyaṃ gahetvā āharissāmī ’ ti .
YathāM1.295 ca , bhikkhave , tassa purisassa javo , yathā ca candimasūriyānaṃ javo , tato sīghataro .
Yathā ca , bhikkhave , tassa purisassa javo , yathā ca candimasūriyānaṃ javo , yathā ca yā devatā candimasūriyānaṃ purato dhāvanti , tāsaṃ devatānaṃ javo , tato sīghataraṃ āyusaṅkhārā khīyantī ’’ ti ( saṃ . ni .2.228)–
Evaṃ vuttaṃ parittampi paṭikkhipati .
Tatra hi gamanassādānaṃ devaputtānaṃ heṭṭhupariyena paṭimukhaṃ dhāvantānaṃ sirasi , pāde ca baddhakhuradhārāsannipātatopi parittako rūpajīvitindriyassa so khaṇo vutto , cittassa pana ativiya parittataro , yassa upamāpi natthi .
Tenevāha ‘‘ yāvañcidaṃ , bhikkhave , upamāpi na sukarā , yāva lahuparivattaṃ cittan ’’ ti ( a . ni .1.48).
Jīvitakkhaṇoti jīvanakkhaṇo .
Ekacittappavattimattoyeva ekassa cittassa pavattimattenevaV1.279 sattānaṃ paramatthato jīvanakkhaṇassa paricchinnattā .
Idāni tamatthaṃ upamāya pakāsento ‘‘ yathā nāmā ’’ tiādimāha .
Tattha pavattamānan ti pavattantaṃ .
Ekacittakkhaṇikan ti ekacittakkhaṇamattavantaṃ .
Tasmiṃ citte niruddhamatteti yena vattamānacittakkhaṇena ‘‘ jīvatī ’’ ti vuccati , tasmiṃ citte nirodhaṃ bhaṅgaṃ pattamatte taṃsamaṅgī satto niruddho matoti vuccati .
Vuttamevatthaṃ pāḷiyā vibhāvetuṃ ‘‘ yathāhā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tena tīsupi kālesu sattānaṃ paramatthato jīvanaṃ nāma cittakkhaṇavasenevāti dasseti .
Jīvitan ti jīvitindriyaṃ .
Sukhadukkhāti sukhadukkhavedanā .
Upekkhāpi hi sukhadukkhāsu eva antogadhā iṭṭhāniṭṭhabhāvato .
Attabhāvoti jīvitavedanāviññāṇāni ṭhapetvā avasiṭṭhadhammā vuttā .
Kevalāti attanā , niccabhāvena vā avomissā .
Ekacittasamāyuttāti ekekena cittena sahitā .
Lahuso vattati khaṇoti vuttanayena ekacittakkhaṇikatāya lahuko atiittaro jīvitādīnaṃ khaṇo vattati .
Ye niruddhā marantassāti cavantassa sattassa cutito uddhaṃ ‘‘ niruddhā ’’ ti vattabbā ye khandhā .
Tiṭṭhamānassa vā idhāti ye vā idha pavattiyaṃ tiṭṭhantassa dharantassa bhaṅgappattiyā niruddhā khandhā .
Sabbepi sadisā te sabbepi ekasadisā .
Kathaṃ ?
Gatā appaṭisandhikā puna āgantvā paṭisandhānābhāvena vigatā .
YathāM1.296 hi cutikhandhā na nivattanti , evaṃ tato pubbepi khandhā , tasmā ekacittakkhaṇikaṃ sattānaṃ jīvitanti adhippāyo .
Anibbattena na jātoti anuppannena cittena jāto na hoti ajāto nāma hoti .
Paccuppannena vattamānena cittena jīvati jīvamāno nāma hoti .
Cittabhaṅgā mato lokoti cuticittassa viya sabbassapi tassa tassa cittassa bhaṅgappattiyā ayaṃ loko paramatthato mato nāma hoti niruddhassa appaṭisandhikattā .
Evaṃ santepi paññatti paramatthiyā yā taṃ taṃ dharantaṃ cittaṃ upādāya ‘‘ tisso jīvati , phusso jīvatī ’’ ti vacanappavattiyā visayabhūtā santānapaññatti , sā ettha paramatthiyā paramatthabhūtā .
Tathā hi vadanti ‘‘ nāmagottaṃ na jīratī ’’ ti ( saṃ . ni .1.76).
177. Aññataraññatarena ākārena .
Cittan ti kammaṭṭhānārammaṇaṃ cittaṃ .
Āsevanaṃ labhatīti bhāvanāsevanaṃV1.280 labhati , bahiddhā vikkhepaṃ pahāya ekattavasena maraṇārammaṇameva hotīti .
Tenāha ‘‘ maraṇārammaṇā sati santiṭṭhatī ’’ ti .
Sabhāvadhammānaṃ bhedo sabhāvadhammagatiko evāti āha ‘‘ sabhāvadhammattā pana ārammaṇassā ’’ ti .
Tenāha bhagavā ‘‘ jarāmaraṇaṃ , bhikkhave , aniccaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppannan ’’ tiādi ( saṃ . ni .2.20).
Saṃvejanīyattāti saṃvegajananato mahābhūtesu mahāvikāratā viya gayhamānā maraṇaṃ anussariyamānaṃ uparūpari ubbegameva āvahatīti tattha na bhāvanācittaṃ appetuṃ sakkoti .
Yadi sabhāvadhammattā appanaṃ na pāpuṇāti , lokuttarajjhānaṃ ekaccāni arūpajjhānāni ca kathanti āha ‘‘ lokuttarajjhānaṃ panā ’’ tiādi .
Visuddhibhāvanānukkamavasenāti heṭṭhimavisuddhiyā ānubhāvena adhigatātisayāya paṭipadāñāṇadassanavisuddhibhāvanāya , sabbasaṅkhārehi nibbindanavirajjanādivisaṃyogādhimuttiappanāya ca paṭipakkhabhūtānaṃ pāpadhammānaṃ vigamoti evaṃbhūtassa visuddhibhāvanānukkamassa vasena lokuttarajjhānaṃ appanāppattameva hoti .
Ārammaṇasamatikkamanamattaṃ tattha hotīti aññesaṃ sabhāvadhammārammaṇakammaṭṭhānānaṃ viya cittassa samādhāne byāpāro natthi .
Yathāsamāhitena pana cittena ārammaṇasamatikkamanamattameva bhāvanāya kātabbaṃ , tasmā sabhāvadhammepi āruppajjhānaṃ appetīti .
SatataṃM1.297 appamatto hoti saṃvegabahulattā , tato evassa sabbabhavesu anabhiratisaññāpaṭilābho .
Jīvitanikantiṃ jahāti maraṇassa avassaṃbhāvitādassanato .
Pāpagarahī hoti aniccasaññāpaṭilābhato , tato eva asannidhibahulatā , vigatamalamaccheratā ca .
Tadanusārenāti aniccasaññāparicayānusārena .
Abhāvitamaraṇāti abhāvitamaraṇānussaraṇā .
Abhayo asammūḷho kālaṃ karoti pageva maraṇasaññāya sūpaṭṭhitattā .