Catutthajjhānakathāvaṇṇanā
87. Idāni nibbattitavisesaṃ dassento ‘‘ ayaṃ pana viseso ’’ ti vatvā ‘‘ yasmā ’’ tiādimāha .
Āsevanapaccayena paccayo na hoti , aniṭṭhe ṭhāne padantarasaṅgahitassa āsevanapaccayattābhāvato .
Adukkhamasukhāya vedanāya uppajjitabbaṃ sātisayaṃ sukhavirāgabhāvanābhāvato .
Tānīti appanāvīthiyaṃ javanāni sandhāyāha .
88.‘‘ Pubbevā ’’ ti vuttattā kadā pana tesaṃ pahānaṃ hotīti codanāyaṃ āha ‘‘ catunnaṃ jhānānaṃ upacārakkhaṇe ’’ ti .
Evaṃ veditabbanti sambandho .
Pahānakkamo nāma pahāyakadhammānaṃ uppattipaṭipāṭi .
Tena pana vuccamāne ‘‘ dukkhaṃ domanassaṃ sukhaṃ somanassan ’’ ti vattabbaṃ siyā .
Kasmā ito aññathā vacananti āha ‘‘ indriyavibhaṅge ’’ tiādi .
Atha kasmā jhānesveva nirodho vuttoti sambandho .
Kattha cuppannaṃ dukkhindriyan ti attano paccayehi uppannaṃ dukkhindriyaṃ .
Kattha ca aparisesaṃ nirujjhatīti nirodhaṭṭhānaṃ pucchati .
Tena ‘‘ katthā ’’ ti pucchāyaṃ ,‘‘ etthā ’’ ti vissajjanepi hetumhi bhummavacanaṃ daṭṭhabbaṃ .
Jhānānubhāvanimittaṃ hi anuppajjantaṃ ‘‘ dukkhindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhatī ’’ ti vuttaṃ .
Atisayanirodho suṭṭhu pahānaṃ ujupaṭipakkhena vūpasamo .
Nānāvajjaneti yena āvajjanena appanāvīthi , tato bhinnāvajjane , anekāvajjane vā .
Appanāvīthiyañhi upacāro ekāvajjano , itaro anekāvajjano anekakkhattuṃ pavattanato .
Visamanisajjāya uppannakilamatho visamāsanupatāpo .
Pītipharaṇenāti pītiyā pharaṇarasattā , pītisamuṭṭhānānaṃ vā paṇītarūpānaṃ kāyassa byāpanato vuttaṃ .
Tenāha ‘‘ sabbo kāyo sukhokkanto hotī ’’ ti .
Vitakkavicārapaccayepīti pi -saddo
M1.190 aṭṭhānappayutto , so ‘‘ pahīnassā ’’ ti ettha ānetvā sambandhitabbo ‘‘ pahīnassāpi domanassindriyassā ’’ ti .Etaṃ domanassindriyaṃ uppajjatīti sambandho .
‘‘ Tassa mayhaṃ aticiraṃ vitakkayato vicārayato kāyopi kilamicittampi uhaññī ’’ ti vacanato kāyacittakhedānaṃ vitakkavicārappaccayatā veditabbā
V1.178 .‘‘ Vitakkavicārabhāve uppajjati domanassindriyan ’’ ti ānetvā sambandhitabbaṃ .
Tatthassa siyā uppattīti tattha dutiyajjhānūpacāre assa domanassassa uppatti bhaveyya .
Ettha ca yadeke ‘‘ tatthassa siyā uppattī ’’ ti vadantena jhānalābhīnampi domanussuppatti atthīti dassitaṃ hoti .
Tena ca anīvaraṇasabhāvo lobho viya dosopi atthīti dīpeti .
Na hi dosena vinā domanassaṃ pavattati .
Na cettha paṭṭhānapāḷiyā virodho cintetabbo .
Yasmā tattha parihīnaṃ jhānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattamānaṃ domanassaṃ dassitaṃ , aparihīnajjhānamārammaṇaṃ katvā uppajjamānassa domanassassa asambhavato .
Jhānalābhīnaṃ sabbaso domanassaṃ nuppajjatīti ca na sakkā vattuṃ , aṭṭhasamāpattilābhino api tassa uppannattā .
Na heva kho so pahīnajjhāno ahosīti vadanti , taṃ ayuttaṃ anīvaraṇasabhāvassa dosassa abhāvato .
Yadi siyā , rūpārūpāvacarasattānampi uppajjeyya , na ca uppajjati .
Tathā hi ‘‘ arūpe kāmacchandanīvaraṇaṃ paṭicca thinamiddhanīvaraṇaṃ uddhaccanīvaraṇaṃ avijjānīvaraṇan ’’ tiādīsu byāpādakukkuccanīvaraṇāni anuddhaṭāni .
Na cettha nīvaraṇattā parihāro , kāmacchandādīnampi anīvaraṇānaṃyeva nīvaraṇasadisatāya nīvaraṇapariyāyassa vuttattā .
Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘ aṭṭhasamāpattilābhino api tassa uppannattā ’’ ti , tampi akāraṇaṃ uppajjamānena ca domanassena jhānato parihāyanato .
Lahukena pana paccayena parihīnaṃ tādisā appakasireneva paṭipākatikaṃ karontīti daṭṭhabbaṃ .
‘‘ Tatthassa siyā uppattī ’’ ti idaṃ pana parikappavacanaṃ upacārakkhaṇe domanassassa appahīnabhāvadassanatthaṃ .
Tathā hi vuttaṃ ‘‘ na tveva antoappanāyan ’’ ti .
Yadi pana tadā domanassaṃ uppajjeyya , paṭhamajjhānampissa parihīnamevāti daṭṭhabbaṃ .
Pahīnampi somanassindriyaṃ pīti viya na dūreti katvā
M1.191 ‘‘ āsannattā ’’ ti vuttaṃ .Nānāvajjanūpacāre pahīnampi pahānaṅgaṃ paṭipakkhena avihatattā antarantarā uppajjeyya vāti imamatthaṃ dassento ‘‘ appanāppattāyā ’’ tiādimāha .
Tādisāya āsevanāya icchitabbattā yathā maggavīthito pubbe dve tayo javanavārā sadisānupassanāva pavattanti , evamidhāpi appanāvārato pubbe dve tayo javanavārā upekkhāsahagatāva pavattantīti vadanti .
Samāhaṭāti samānītā , saṅgahetvā vuttāti attho .
Sukhadukkhāni viya anoḷārikattā avibhūtatāya sukhumā .
Tato eva anuminitabbasabhāvattā duviññeyyā .
Duṭṭhassāti duṭṭhapayogassa , duddammassāti attho .
Sakkā hoti esā gāhayituṃ aññāpohananayenāti adhippāyo .
Adukkhamasukhāya
V1.179 cetovimuttiyāti idameva catutthajjhānaṃ daṭṭhabbaṃ .Paccayadassanatthan ti adhigamassa upāyabhūtapaccayadassanatthaṃ .
Tenāha ‘‘ dukkhappahānādayo hi tassā paccayā ’’ ti .
Dukkhappahānādayoti ca sopacārā paṭhamajjhānādayovettha adhippetā .
Pahīnāti vuttā ‘‘ pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā ’’ ti .
Etāti sukhādayo vedanā .
Somanassaṃ rāgassa paccayo .
Vuttañhi ‘‘ sukhāya kho , āvuso visākha , vedanāya rāgānusayo anusetī ’’ ti ( ma . ni .1.465).
Domanassaṃ dosassa paccayo .
Vuttampi cetaṃ ‘‘ dukkhāya kho , āvuso visākha , vedanāya paṭighānusayo anusetī ’’ ti .
Sukhādighātenāti sukhādīnaṃ pahānena .
Assa jhānassa .
Na dukkhanti adukkhaṃ , dukkhavidhuraṃ .
Yasmā tattha dukkhaṃ natthi , tasmā vuttaṃ ‘‘ dukkhābhāvenā ’’ ti .
Asukhan ti etthapi eseva nayo .
Etenāti dukkhasukhapaṭikkhepavacanena .
‘‘ Paṭipakkhabhūtan ’’ ti idaṃ idha tatiyavedanāya dukkhādīnaṃ samatikkamavasena pattabbattā vuttaṃ , na kusalākusalānaṃ viya ujuvipaccanīkatāya .
Iṭṭhāniṭṭhaviparītassa majjhattārammaṇassa , iṭṭhāniṭṭhaviparītaṃ vā majjhattākārena anubhavanalakkhaṇā iṭṭhāniṭṭhaviparītānubhavanalakkhaṇā .
Tato eva majjhattarasā .
Avibhūtapaccupaṭṭhānāti sukhadukkhāni viya na vibhūtākārā
M1.192 , piṭṭhipāsāṇe migagatamaggo viya tehi anumātabbā avibhūtākāropaṭṭhānā .Sukhanirodho nāma idha catutthajjhānūpacāro , so padaṭṭhānaṃ etissāti sukhanirodhapadaṭṭhānā .
89.‘‘ Upekkhāsatipārisuddhin ’’ ti purimapade uttarapadalopenetaṃ samāsapadanti āha ‘‘ upekkhāya janitasatipārisuddhin ’’ ti .
Sabbapaccanīkadhammaparisuddhāya paccanīkasamanepi abyāvaṭāya pārisuddhiupekkhāya vattamānāya catutthajjhāne sati sampahaṃsanapaññā viya suparisuddhā , suvisadā ca hotīti āha ‘‘ yā ca tassā satiyā pārisuddhi , sā upekkhāya katā , na aññenā ’’ ti .
Yadi tatramajjhattatā idha ‘‘ upekkhā ’’ ti adhippetā , kathaṃ satiyeva ‘‘ parisuddhā ’’ ti vuttāti āha ‘‘ na kevalan ’’ tiādi .
Evampi
V1.180 kasmā ayameva sati ‘‘ upekkhāsatipārisuddhī ’’ ti vuttāti anuyogaṃ sandhāya ‘‘ tattha kiñcāpī ’’ tiādi vuttaṃ .Tattha heṭṭhā tīsu jhānesu vijjamānāyapi tatramajjhattatāya paccanīkābhibhavato , sahāyapaccayavekallato ca apārisuddhi , tathā taṃsampayuttānaṃ .
Tadabhāvato idha pārisuddhīti imamatthaṃ rūpakavasena dassetuṃ ‘‘ yathā panā ’’ tiādi vuttaṃ .
Sūriyappabhābhibhavāti sūriyappabhāya abhibhuyyamānattā .
Atikkhatāya candalekhā viya rattipi sommasabhāvā sabhāgāya rattiyameva ca candalekhā samujjalatīti sā tassā sabhāgāti dassento ‘‘ sommabhāvena ca attano upakārakattena vā sabhāgāya rattiyā ’’ ti āha .
‘‘ Ekavīthiyan ’’ ti idaṃ tattha somanassassa ekaṃsena abhāvato vuttaṃ , na tato purimataresu ekaṃsena bhāvato .
Yathā pana vitakkādayo dutiyādijjhānakkhaṇeyeva pahīyanti , na tesaṃ ekavīthiyaṃ purimajavanesu , na evametanti dassetuṃ vuttaṃ .
Catukkajjhāneti catukkanayavasena nibbattitajjhānacatukke .