Nevasaññānāsaññāyatanakathāvaṇṇanā
285. No ca santāti yathā nevasaññānāsaññāyatanasamāpatti saṅkhārāvasesasukhumabhāvappattiyā savisesā santā , evamayaṃ ākiñcaññāyatanasamāpatti no ca santā tadabhāvato .
Yā ayaṃ khandhesu paccayayāpanīyatāya , rogamūlatāya ca rogasarikkhatā , dukkhatāsūlayogādinā gaṇḍasarikkhatā , pīḷājananādinā sallasarikkhatā ca , sā saññāya sati hoti , nāsatīti vuttaṃ ‘‘ saññā rogo , saññā gaṇḍo , saññā sallan ’’ ti .
Sā cettha paṭukiccā pañcavokārabhavato oḷārikasaññā veditabbā .
Na kevalaṃ saññā eva , atha kho vedanācetanādīnampi saṅgaho daṭṭhabbo .
Saññāsīsena pana niddeso kato .
Etaṃ santan ti etaṃ asantabhāvakararogādisarikkhasaññāvirahato santaṃ .
Tato eva paṇītaṃ .
Kiṃ pana tanti āha ‘‘ nevasaññānāsaññā ’’ ti
V1.380 ?Tadapadesena
M1.404 taṃsampayuttajjhānamāha ‘‘ ādīnavan ’’ ti .Ettha rogādisarikkhasaññādisabbhāvopi ādīnavo daṭṭhabbo , na āsannaviññāṇañcāyatanapaccatthikatāva .
Uparīti catutthāruppe .
Sā vāti sā eva .
Vattitāti pavattitā nibbattitā vaḷañjitā .
Tasmiṃ nimitteti tasmiṃ tatiyāruppasamāpattisaṅkhāte jhānanimitte .
Mānasan ti cittaṃ ‘‘ mano eva mānasan ’’ ti katvā , bhāvanāmanasikāraṃ vā .
Taṃ hi manasi bhavanti mānasanti vuccati .
Jhānasampayuttadhammānampi jhānānuguṇatāya samāpattipariyāyo labbhatīti āha ‘‘ ākiñcaññāyatanasamāpattisaṅkhātesu catūsu khandhesū ’’ ti , ārammaṇabhūtesūti adhippāyo .
286. Yathāvuttaṃ ākiñcaññaṃ ārammaṇapaccayabhāvato āyatanaṃ kāraṇamassāti jhānaṃ ākiñcaññāyatanaṃ , ākiñcaññameva ārammaṇapaccayabhūtaṃ jhānassa kāraṇanti ārammaṇaṃ ākiñcaññāyatanan ti evaṃ vā attho daṭṭhabbo .
Sesamettha heṭṭhā vuttanayānusārena veditabbaṃ .
Yāya saññāya bhāvatoti yādisāya saññāya atthibhāvena .
Yā hi sā paṭusaññākiccassa abhāvato saññātipi na vattabbā , saññāsabhāvānātivattanato asaññātipi na vattabbā , tassā vijjamānattāti attho .
Tan ti taṃ jhānaṃ .
Taṃ tāva dassetun ti ettha tan ti taṃ sasāpaṭipadaṃ , yathāvuttasaññaṃ , tassā ca adhigamupāyanti attho .
Nevasaññīnāsaññīti hi puggalādhiṭṭhānena dhammaṃ uddharantena saññāvantamukhena saññā uddhaṭā , aññathā nevasaññānāsaññāyatananti uddharitabbaṃ siyā .
Sā pana paṭipadā yattha pavattati , yathā ca pavattati , taṃ dassetuṃ ‘‘ ākiñcaññāyatanaṃ santato manasi karoti , saṅkhārāvasesasamāpattiṃ bhāvetī ’’ ti vuttaṃ .
Ākiñcaññāyatanaṃ hi catutthāruppabhāvanāya pavattiṭṭhānaṃ , saṅkhārāvasesasamāpatti pavattiākāroti .
Yatra hi nāmāti yā nāma .
Natthibhāvampīti viññāṇassa suññatampi , evaṃ sukhumampīti adhippāyo .
Santārammaṇatāyāti santaṃ ārammaṇaṃ etissāti santārammaṇā , tabbhāvo santārammaṇatā , tāya , na jhānasantatāya .
Na hi tatiyāruppasamāpatti catutthāruppajjhānato santā .
Codako
M1.405 ‘‘ yaṃ santato manasi karoti , na tattha ādīnavadassanaṃ bhaveyya .Asati ca ādīnavadassane samatikkamo eva na siyā ’’ ti dassento ‘‘ santato ce manasi karoti , kathaṃ samatikkamo
V1.381 hotī ’’ ti āha .Itaro ‘‘ asamāpajjitukāmatāyā ’’ ti parihāramāha , tena ādīnavadassanampi atthevāti dasseti .
So hītiādinā vuttamevatthaṃ pākaṭataraṃ karoti .
Tattha yasmiṃ jhāne abhirati , tattha āvajjanasamāpajjanādipaṭipattiyā bhavitabbaṃ .
Sā panassa tatiyāruppe sabbaso natthi , kevalaṃ aññābhāvato ārammaṇakaraṇamattamevāti dassento ‘‘ kiñcāpī ’’ tiādimāha .
Samatikkamitvāva gacchatīti tesaṃ sippīnaṃ jīvikaṃ tiṇāyapi amaññamāno te vītivattatiyeva .
Soti yogāvacaro .
Tan ti tatiyāruppasamāpattiṃ .
Pubbe vuttanayenāti ‘‘ santā vatāyaṃ samāpattī ’’ tiādinā vuttena nayena santato manasi karonto .
Tan ti yāya nevasaññīnāsaññī nāma hoti , saṅkhārāvasesasamāpattiṃ bhāvetīti vuccati , taṃ saññaṃ pāpuṇātīti yojanā .
Saññāsīsena hi desanā .
Paramasukhuman ti ukkaṃsagatasukhumabhāvaṃ .
Saṅkhārāvasesasamāpattin ti ukkaṃsagatasukhumatāya saṅkhārānaṃ sesatāmattaṃ samāpattiṃ .
Tenāha ‘‘ accantasukhumabhāvappattasaṅkhāran ’’ ti .
Antamaticca accantaṃ .
Yato sukhumatamaṃ nāma natthi , tathāparamukkaṃsagatasukhumasaṅkhāranti attho .
Paṭhamajjhānūpacārato paṭṭhāya hi tacchantiyā viya pavattamānāya bhāvanāya anukkamena saṅkhārā tattha antimakoṭṭhāsataṃ pāpitā , tato paraṃ nirodho eva , na saṅkhārappavattīti .
Tena vuccati ‘‘ saṅkhārāvasesasamāpattī ’’ ti .
287. Yaṃ taṃ catukkhandhaṃ .
Atthatoti kusalādivisesavisiṭṭhaparamatthato .
Visesato adhipaññāsikkhāya adhiṭṭhānabhūtaṃ idhādhippetanti āha ‘‘ idha samāpannassa cittacetasikā dhammā adhippetā ’’ ti .
Oḷārikāya saññāya abhāvatoti yadipi catutthāruppavipākasaññāya catutthāruppakusalasaññā oḷārikā , tathā vipassanāmaggaphalasaññāhi , tathāpi oḷārikasukhumatā nāma upādāyupādāya gahetabbāti pañcavokārabhavapariyāpannāya viya catuvokārepi heṭṭhā tīsu bhūmīsu saññāya viya oḷārikāya abhāvato .
Sukhumāyāti saṅkhārāvasesasukhumabhāvappattiyā sukhumāya saññāya bhāvato vijjamānattā .
Nevasaññāti ettha
M1.406 na -kāro abhāvattho , nāsaññan ti ettha na -kāro aññattho , a -kāro abhāvatthova , asaññaṃ anasaññañcāti attho .Pariyāpannattāti ekadesabhāvena antogadhattā .
Etthāti catutthāruppe .
Dutiye atthavikappe nevasaññāti ettha na -kāro aññattho .
Tathā nāsaññāti ettha na -kāro , a -kāro ca aññattho evāti tena dvayena saññābhāvo eva dassitoti dhammāyatanapariyāpannatāya
V1.382 āyatanabhāvo vuttovāti ‘‘ adhiṭṭhānaṭṭhenā ’’ ti vuttaṃ nissayapaccayabhāvato .Kiṃ pana kāraṇaṃ , yenettha saññāva edisī jātāti anuyogaṃ sandhāyāha ‘‘ na kevalan ’’ tiādi .
Saññāsīsenāyaṃ desanā katā ‘‘ nānattakāyā nānattasaññino ’’ tiādīsu ( dī . ni .3.341,359; a . ni .9.24) viyāti daṭṭhabbaṃ .
Evaṃ esa atthoti kañci visesaṃ upādāya sabhāvato atthīti vattabbasseva dhammassa kañci visesaṃ upādāya natthīti vattabbatāsaṅkhāto attho .
Atithokampi yaṃ telamatthi bhanteti āha akappiyabhāvaṃ upādāya , tadeva natthi , bhante , telanti āha nāḷipūraṇaṃ upādāya .
Tenāha ‘‘ tattha yathā ’’ tiādi .
Yadi ārammaṇasañjānanaṃ saññākiccaṃ , taṃ saññā samānā kathamayaṃ kātuṃ na sakkotīti āha ‘‘ dahanakiccamivā ’’ tiādi .
Saṅkhārāvasesasukhumabhāvappattiyā eva hesā paṭusaññākiccaṃ kātuṃ na sakkoti , tato eva ca ñāṇassa sugayhāpi na hoti .
Tenāha ‘‘ nibbidājananampi kātuṃ na sakkotī ’’ ti .
Akatābhinivesoti akatavipassanābhiniveso appavattitasammasanacāro .
Pakativipassakoti pakatiyā vipassako .
Khandhādimukhena vipassanaṃ abhinivisitvā dvārālambanehi saddhiṃ dvārappavattadhammānaṃ vipassako sakkuṇeyya tabbisayaudayabbayañāṇaṃ uppādetuṃ , yathā pana sakkoti , taṃ dassetuṃ ‘‘ sopī ’’ tiādi vuttaṃ .
Kalāpasammasanavasenevāti catutthāruppacittuppādapariyāpanne phassādidhamme avinibbhujja ekato gahetvā kalāpato samūhato sammasanavasena nayavipassanāsaṅkhātakalāpasammasanavasena .
Phassādidhamme vinibbhujjitvā visuṃ visuṃ sarūpato gahetvā aniccādivasena sammasanaṃ anupadadhammavipassanā
M1.407 .Evaṃ sukhumattaṃ gatā yathā dhammasenāpatināpi nāma anupadaṃ na vipassaneyyāti attho .
Therassāti aññatarassa therassa .
Aññāhipīti ettha ayamaparā upamā – eko kira brāhmaṇo aññataraṃ purisaṃ manuññaṃ mattikabhājanaṃ gahetvā ṭhitaṃ disvā yāci ‘‘ dehi me imaṃ bhājanan ’’ ti .
So surāsittataṃ sandhāya ‘‘ nāyyo sakkā dātuṃ , surā ettha atthī ’’ ti āha .
Brāhmaṇo
V1.383 attano samīpe ṭhitaṃ purisaṃ uddissa āha ‘‘ tena hi imassa pātuṃ dehī ’’ ti .Itaro ‘‘ natthayyo ’’ ti āha .
Tattha yathā brāhmaṇassa ayogyabhāvaṃ upādāya ‘‘ atthī ’’ tipi vattabbaṃ , pātabbatāya tattha abhāvato ‘‘ natthī ’’ tipi vattabbaṃ jātaṃ , evaṃ idhāpīti daṭṭhabbaṃ .
Kasmā panettha yathā heṭṭhā ‘‘ ananto ākāso , anantaṃ viññāṇaṃ , natthi kiñcī ’’ ti tattha tattha bhāvanākāro gahito , evaṃ koci bhāvanākāro na gahitoti ?
Keci tāva āhu –
‘‘ bhāvanākāro nāma sopacārassa jhānassa yathāsakaṃ ārammaṇe pavattiākāro , ārammaṇañcettha ākiñcaññāyatanadhammā .
Te pana gayhamānā ekassa vā pubbaṅgamadhammassa vasena gahetabbā siyuṃ , sabbe eva vā .
Tattha paṭhamapakkhe viññāṇassa gahaṇaṃ āpannanti ‘ viññāṇaṃ viññāṇan ’ ti manasikāre catutthāruppassa viññāṇañcāyatanabhāvo āpajjati .
Dutiyapakkhe pana sabbaso ākiñcaññāyatanadhammārammaṇatāya jhānassa ‘ ākiñcaññaṃ ākiñcaññan ’ ti manasikāre ākiñcaññāyatanatā vā siyā , abhāvārammaṇatā vā .
Sabbathā nevasaññānāsaññāyatanabhāvo na labbhatī ’’ ti .
Tadidamakāraṇaṃ tathā jhānassa appavattanato .
Na hi catutthāruppabhāvanā viññāṇamākiñcaññaṃ vā āmasantī pavattati , kiñcarahi ?
Tatiyāruppassa santataṃ .
Yadi evaṃ , kasmā pāḷiyaṃ ‘‘ santan ’’ ti na gahitanti ?
Kiñcāpi na gahitataṃ sutte ( dī . ni .2.129; saṃ . ni .2.152), vibhaṅge ( vibha .606 ādayo ) pana gahitameva .
Yathāha –
‘‘ taññeva ākiñcaññāyatanaṃ santato manasi karoti , saṅkhārāvasesasamāpattiṃ bhāvetī ’’ ti ( vibha .619).
Atha kasmā vibhaṅge viya sutte bhāvanākāro na gahitoti ?
Veneyyajjhāsayato , desanāvilāsato ca .
Ye hi veneyyā yathā heṭṭhā tīsu
M1.408 āruppesu ‘‘ ananto ākāso , anantaṃ viññāṇaṃ , natthi kiñcī ’’ ti bhāvanākāro gahito , evaṃ aggahite eva tasmiṃ tamatthaṃ paṭivijjhanti , tesaṃ vasena sutte tathā desanā katā , suttantagatikāva abhidhamme suttantabhājanīye ( vibha .605 ādayo ) uddesadesanā .Ye pana veneyyā vibhajitvā vutteyeva tasmiṃ tamatthaṃ paṭivijjhanti , tesaṃ vasena vibhaṅge bhāvanākāro vutto .
Dhammissaro pana bhagavā sammāsambuddho dhammānaṃ desetabbappakāraṃ jānanto katthaci bhāvanākāraṃ gaṇhāti , katthaci bhāvanākāraṃ na gaṇhāti .
Sā ca desanā yāvadeva veneyyavinayatthāti ayamettha desanāvilāso .
Suttantadesanā vā pariyāyakathāti tattha bhāvanākāro
V1.384 na gahito , abhidhammadesanā pana nippariyāyakathāti tattha bhāvanākāro gahitoti evampettha bhāvanākārassa gahaṇe , aggahaṇe ca kāraṇaṃ veditabbaṃ .Apare pana bhaṇanti –
‘‘ catutthāruppe visesadassanatthaṃ sutte bhāvanākārassa aggahaṇaṃ , svāyaṃ viseso anupubbabhāvanājanito .
Sā ca anupubbabhāvanā pahānakkamopajanitā pahātabbasamatikkamena jhānānaṃ adhigantabbato .
Tathā hi kāmādivivekavitakkavicāravūpasamapītivirāgasomanassatthaṅgamamukhena rūpāvacarajjhānāni desitāni , rūpasaññādisamatikkamamukhena arūpajjhānāni .
Na kevalañca jhānāniyeva , atha kho sabbampi sīlaṃ , sabbāpi paññā paṭipakkhadhammappahānavaseneva sampādetabbato pahātabbadhammasamatikkamadassanamukheneva desanā āruḷhā .
Tathā hi ‘‘ pāṇātipātaṃ pahāya pāṇātipātā paṭivirato ’’ tiādinā ( dī . ni .1.8,194) sīlasaṃvaro ,‘‘ cakkhunā rūpaṃ disvā na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī ’’ tiādinā ( dī . ni .1.213; ma . ni .1.411,421;3.15,75) indriyasaṃvaro ,‘‘ neva davāya na madāyā ’’ tiādinā ( ma . ni .1.23,422;2.24;3.75; saṃ . ni .2.63; a . ni .6.58; mahāni .206; vibha .518) bhojane mattaññutā ,‘‘ idha bhikkhu micchājīvaṃ pahāya sammāājīvena jīvikaṃ kappetī ’’ tiādinā ( saṃ . ni .5.8) ājīvapārisuddhi ,‘‘ abhijjhaṃ loke pahāya vigatābhijjhena cetasā ’’ tiādinā ( dī . ni .1.217; ma . ni .1.412,425;3.16,75) jāgariyānuyogo ,‘‘ aniccasaññā bhāvetabbā asmimānasamugghātāya , aniccasaññino , meghiya , anattasaññā
M1.409 saṇṭhāti , anattasaññī asmimānasamugghātaṃ gacchati , āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharatī ’’ tiādinā paññā paṭipakkhadhammappahānavaseneva desitā .Tasmā jhānāni desento bhagavā ‘‘ vivicceva kāmehī ’’ tiādinā ( dī . ni .1.226; saṃ . ni .2.152; a . ni .4.123) pahātabbadhammasamatikkamadassanamukheneva desesi .
Tena vuttaṃ ‘‘ kāmādivivekavitakkavicāravūpasamapītivirāgasomanassatthaṅgamamukhena rūpāvacarajjhānāni desitāni , rūpasaññādisamatikkamamukhena arūpajjhānānī ’’ ti .
Tattha yathā rūpāvacaraṃ paṭhamaṃ jhānaṃ bhāvanāvisesādhigatehi vitakkādīhi viya saddhādīhipi tikkhavisadasūrasabhāvehi dhammehi samannāgatattā kāmacchandādīnaṃ nīvaraṇānaṃ , tadekaṭṭhānañca pāpadhammānaṃ vikkhambhanato uttarimanussadhammabhāvappattaṃ
V1.385 kāmāvacaradhammehi saṇhasukhumaṃ , santaṃ , paṇītañca hoti ;dutiyajjhānādīni pana bhāvanāvisesena oḷārikaṅgappahānato tato sātisayaṃ saṇhasukhumasaṇhasukhumatarādibhāvappattāni honti .
Tathā arūpāvacaraṃ paṭhamajjhānaṃ rūpavirāgabhāvanābhāvena pavattamānaṃ ārammaṇasantatāyapi aṅgasantatāyapi pākatikaparittadhammehi viya sabbarūpāvacaradhammehi santasukhumabhāvappattaṃ hoti .
Ārammaṇasantabhāvenāpi hi tadārammaṇadhammā santasabhāvā honti , seyyathāpi lokuttaradhammārammaṇā dhammā .
Satipi dhammato , mahaggatabhāvenāpi ca abhede rūpāvacaracatutthato āruppaṃ aṅgatopi santameva , yatassa santavimokkhatā vuttā .
Dutiyāruppādīni pana paṭhamāruppādito aṅgato , ārammaṇato ca santasantatarasantatamabhāvappattāni tathā bhāvanāvisesasamāyogato , svāyaṃ bhāvanāviseso paṭhamajjhānūpacārato paṭṭhāya taṃtaṃpahātabbasamatikkamanavasena tassa tassa jhānassa santasukhumabhāvaṃ āpādento catutthāruppe saṅkhārāvasesasukhumabhāvaṃ pāpeti .
Yato catutthāruppaṃ yathā anupadadhammavipassanāvasena vipassanāya ārammaṇabhāvaṃ upagantvā pakativipassakassāpi nibbiduppattiyā paccayo na hoti saṅkhārāvasesasukhumabhāvappattito , tathā sayaṃ tatiyāruppadhammesu pavattamānaṃ te yāthāvato vibhāvetuṃ na sakkoti , yathā tadaññajjhānāni attano ārammaṇaṃ .
Kevalaṃ pana ārabbha pavattimattamevassa tattha hoti
M1.410 , tayidaṃ ārammaṇabhāvenāpi nāma vibhūtākāratāya ṭhātuṃ appahontaṃ ārammaṇakaraṇe kiṃ pahoti .Tasmā tadassa avibhūtakiccataṃ disvā satthā heṭṭhā tīsu ṭhānesu bhāvanākāraṃ vatvā tādiso idha na labbhatīti dīpetuṃ catutthāruppadesanāyaṃ sutte bhāvanākāraṃ pariyāyadesanattā na kathesi .
Yasmā pana sārammaṇassa dhammassa ārammaṇe pavattiākāro atthevāti atisukhumabhāvappattaṃ taṃ dassetuṃ ‘‘ taṃyeva ākiñcaññāyatanaṃ santato manasi karotī ’’ ti ( vibha .619) vibhaṅge vuttaṃ yathādhammasāsanabhāvato , pubbabhāgavasena vā vibhaṅge ‘‘ santato manasi karotī ’’ ti vuttaṃ tadā yogino tassa vibhūtabhāvato .
Appanāvasena pana sutte bhāvanākāro na gahito avibhūtabhāvato .
Kammaṭṭhānaṃ hi kiñci ādito avibhūtaṃ hoti , yathā taṃ ?
Buddhānussatiādi .
Kiñci majjhe , yathā taṃ ?
Ānāpānassati .
Kiñci ubhayattha , yathā taṃ ?
Upasamānussatiādi .
Catutthāruppakammaṭṭhānaṃ pana pariyosāne avibhūtaṃ bhāvanāya matthakappattiyaṃ
V1.386 ārammaṇassa avibhūtabhāvato .Tasmā catutthāruppe imaṃ visesaṃ dassetuṃ satthārā sutte bhāvanākāro na gahito , na sabbena sabbaṃ abhāvatoti niṭṭhamettha gantabbaṃ .