38. AppicchatādīhītiM1.107V1.100 appicchatāsantuṭṭhisallekhapavivekāpacayavīriyārambhādīhi .Pariyodāteti suvisuddhe nirupakkilese .Imasmiṃ sīleti yathāvutte catupārisuddhisīle .‘‘ Cittaṃ bhāvayan ’’ ti imameva desanaṃ sandhāyāha ‘‘ atisaṅkhepadesitattā ’’ ti .Ko samādhīti sarūpapucchā .Kenaṭṭhena samādhīti kena atthena samādhīti vuccati ,‘‘ samādhī ’’ ti padaṃ kaṃ abhidheyyatthaṃ nissāya pavattanti attho .Katividhoti pabhedapucchā .
M1.107V1.100 appicchatāsantuṭṭhisallekhapavivekāpacayavīriyārambhādīhi .‘‘ Ko samādhī ’’ ti kāmañcāyaṃ sarūpapucchā , vibhāgavantānaṃ pana sarūpavibhāvanaṃ vibhāgadassanamukheneva hotīti vibhāgo tāva anavasesato dassetabbo .
Taṃdassane ca ayamādīnavoti dassetuṃ ‘‘ samādhi bahuvidho ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha bahuvidhoti kusalādivasena anekavidho .
Nānappakārakoti ālambanamanasikārachandapaṇidhiadhimokkhaabhinīhārasaññānānattādinānappakāro .
Na sādheyyāti lokiyasamādhissa bhāvanā idha adhippetattho , tañca na sādheyya .
Jhānavimokkhādīsu hi samādhiṃ uddharitvā tassa labbhamānehi vibhāgehi vissajjane kariyamāne jhānavibhaṅgādīsu ( vibha .508 ādayo ) āgato sabbo samādhipabhedo vissajjetabbo siyā .
Tathā ca sati yvāyaṃ lokiyasamādhissa bhāvanāvidhi adhippeto , tassa vissajjanāya okāsova na bhaveyya .
Kiñca yenassa tikacatukkajhānikena hīnādibhedabhinnena pavattivibhāgena brahmapārisajjādivasena navavidho , pañcamajjhānikena vehapphalādivasena dasavidho vā ekādasavidho vā bhavappabhedo nippajjati .
Svāssa pavattivibhāgo ayaṃ soti niddhāretvā vuccamāno vikkhepāya siyā , yathā taṃ avisaye .
Tenāha ‘‘ uttari ca vikkhepāya saṃvatteyyā ’’ ti .
Kusalacittekaggatāti kusalā anavajjasukhavipākalakkhaṇā cittekaggatā .
Cittacetasikānaṃ samaṃ avisāravasena sampiṇḍentassa viya ādhānaṃ samādhānaṃ .
Avisāralakkhaṇo
V1.101 hi samādhi , sampiṇḍanaraso ca .Sammā avikkhipanavasena ādhānaṃ samādhānaṃ .
Avikkhepalakkhaṇo vā hi
M1.108 samādhi , vikkhepaviddhaṃsanaraso cāti .Svāyaṃ yasmā ekārammaṇe cittassa ṭhitihetu , tasmā ‘‘ ṭhapananti vuttaṃ hotī ’’ ti āha .
Tathā hesa ‘‘ cittassa ṭhiti saṇṭhiti avaṭṭhitī ’’ ti ( dha . sa .15) niddiṭṭho .
Ekārammaṇaggahaṇañcettha samādhissa santānaṭṭhitibhāvadassanatthaṃ .
Tathā hissa aṭṭhakathāyaṃ dīpacciṭṭhiti nidassitā .
Ānubhāvenāti balena , paccayabhāvenāti attho .
Avikkhipamānāti na vikkhipamānā vūpasamamānā .
Upasamapaccupaṭṭhāno hi samādhi .
Etenassa vikkhepapaṭipakkhataṃ dasseti .
Avippakiṇṇāti avisaṭā .
Etena avisāralakkhaṇataṃ .
Sayaṃ na vikkhipati , sampayuttā vā na vikkhipanti etenāti avikkhepo , so lakkhaṇaṃ etassāti avikkhepalakkhaṇo .
Vikkhepaṃ viddhaṃseti , tathā vā sampajjatīti vikkhepaviddhaṃsanaraso .
Uddhacce avikampanavasena paccupatiṭṭhati , sampayuttānaṃ vā taṃ paccupaṭṭhapetīti avikampanapaccupaṭṭhāno .
Sukhan ti nirāmisaṃ sukhaṃ daṭṭhabbaṃ .
39. Avikkhepalakkhaṇaṃ nāma samādhissa āveṇiko sabhāvo , na tenassa koci vibhāgo labbhatīti āha ‘‘ avikkhepalakkhaṇena tāva ekavidho ’’ ti .
Sampayuttadhamme ārammaṇe appento viya pavattatīti vitakko appanā .
Tathā hi so ‘‘ appanā byappanā ’’ ti ( dha . sa .7) niddiṭṭho .
Tappamukhatāvasena pana sabbasmiṃ mahaggatānuttare jhānadhamme ‘‘ appanā ’’ ti aṭṭhakathā vohāro .
Tathā tassa anuppattiṭṭhānabhūte parittajhāne upacāravohāro .
Gāmādīnaṃ samīpaṭṭhāne gāmūpacārādisamaññā viyāti āha ‘‘ upacārappanāvasena duvidho ’’ ti .
Idha pana samādhivasena veditabbaṃ .
Lujjanapalujjanaṭṭhena lokoti vuccati vaṭṭaṃ , tappariyāpannatāya loke niyutto , tattha vā viditoti lokiyo .
Tattha apariyāpannatāya lokato uttaro uttiṇṇoti lokuttaro .
Kāmañcettha lokiyasamādhi bhāvetabbabhāvena gayhati , ubhayaṃ pana ekajjhaṃ gahetvā tato itaraṃ niddhāretuṃ ‘‘ lokiyalokuttaravasena duvidho ’’ ti vuttaṃ .
Sappītikanippītikavasenāti saha pītiyā vattatīti sappītiko , pītisampayutto .
Natthi etassa pītīti nippītiko , pītivippayutto .
Tesaṃ vasena .
Sukhena saha ekuppādādibhāvaṃ gatoti sukhasahagato
M1.109 , sukhasampayuttoti attho .Upekkhāsahagate pi eseva nayo .
Upekkhāti cettha adukkhamasukhavedanā adhippetā .
Sā hi sukhadukkhākārapavattiṃ upekkhati majjhattākārasaṇṭhitattā .
Sukhasahagata-padena
V1.102 cettha sappītiko , nippītikekadeso ca saṅgahito , upekkhāsahagata-padena pana nippītikekadesovāti ayametesaṃ padānaṃ viseso .Sabhāvato , paccayato , phalato ca majjhimapaṇītehi nihīno , tesaṃ vā guṇehi parihīnoti hīno , attano paccayehi padhānabhāvaṃ nīto paṇīto , ubhinnaṃ majjhe bhavo majjhimo .
Sampayogavasena pavattamānena saha vitakkena savitakko , saha vicārena savicāro , savitakko ca so savicāro cāti savitakkasavicāro .
Ādi -saddena avitakkavicāramatto , avitakkāvicāro ca gahito .
Tattha vicārato uttari vitakkena sampayogābhāvato avitakko ca so vicāramatto cāti avitakkavicāramatto .
Visesanivattiattho vā matta -saddo .
Savitakkasavicāro hi samādhi vitakkavisiṭṭhena vicārena savicāro , ayaṃ pana vicāramattena vitakkasaṅkhātavisesarahitena , tasmā avitakkavicāramatto .
Atha vā bhāvanāya pahīnattā vitakkābhāvenāyaṃ vicāramatto , na vicārato aññassa attano sampayuttadhammassa kassaci abhāvāti dassetuṃ avitakka-vacanena vicāramatta-padaṃ visesetvā vuttaṃ .
Ubhayarahito avitakkāvicāro .
Pītisahagatādivasenāti pītisahagatasukhasahagataupekkhāsahagatavasena .
Yadettha vattabbaṃ , taṃ sukhasahagataduke vuttanayameva .
Paṭipakkhehi samantato khaṇḍitattā paritto .
Parittanti vā appamattakaṃ vuccati , ayampi appānubhāvatāya paritto viyāti paritto .
Kilesavikkhambhanato , vipulaphalato , dīghasantānato ca mahantabhāvaṃ gato , mahantehi vā uḷāracchandādīhi gato paṭipannoti mahaggato .
Ārammaṇakaraṇavasenāpi natthi etassa pamāṇakaradhammā , tesaṃ vā paṭipakkhoti appamāṇo .
Paṭipajjati jhānaṃ etāyāti paṭipadā , pubbabhāgabhāvanā .
Dukkhā kicchā paṭipadā etassāti dukkhāpaṭipado .
Pakatipaññāya abhivisiṭṭhattā abhiññā nāma appanāvahā bhāvanāpaññā , dandhā mandā abhiññā etassāti dandhābhiñño .
Dukkhāpaṭipado ca so dandhābhiñño cāti dukkhāpaṭipadādandhābhiñño
M1.110 , samādhi .Tadādivasena .
Catujhānaṅgavasenāti catunnaṃ jhānānaṃ aṅgabhāvavasena , catukkanayavasena cetaṃ vuttaṃ .
Hānabhāgiyādivasenāti hānakoṭṭhāsikādivasena .