Catudhātuvavatthānabhāvanāvaṇṇanā

306.‘‘ Ekaṃ vavatthānanti evaṃ uddiṭṭhassa catudhātuvavatthānassa bhāvanāniddeso anuppatto ’’ ti uddeso nāma niddesattho mudumajjhapaññābāhullatoM1.425 , āgato ca bhāro avassaṃ vahitabboti katvā vuttaṃ .

Tattha satipi visayabhedena vavatthānassa bhede vavatthānabhāvasāmaññena pana taṃ abhinnaṃ katvā vuttaṃ ‘‘ ekaṃ vavatthānan ’’ ti , pubbabhāge vā satipi visayabhede atthasiddhiyaṃV1.399 tassa ekavisayatāvāti ‘‘ ekaṃ vavatthānan ’’ ti vuttaṃ .

Yathā hi dvattiṃsākāre kammaṃ karontassa yogino yadipi pubbabhāge visuṃ visuṃ koṭṭhāsesu manasikāro pavattati , aparabhāge pana ekasmiṃ khaṇe ekasmiṃyeva koṭṭhāse atthasiddhi hoti , na sabbesu , evamidhāpīti .

Tattha siyā – yathā paṭikkūlabhāvasāmaññena dvattiṃsākārakammaṭṭhāne abhedato manasikāro pavattati , evaṃ idha dhātubhāvasāmaññena abhedato manasikāro pavattatīti ‘‘ ekaṃ vavatthānan ’’ ti vuttanti ?

Nayidamevaṃ .

Tattha hi paṇṇattisamatikkamato paṭṭhāya paṭikkūlavaseneva sabbattha manasikāro pavattetabbo , idha pana sabhāvasarasalakkhaṇato dhātuyo manasi kātabbā , na dhātubhāvasāmaññato .

Tenevāha ‘‘ sabhāvūpalakkhaṇavasena sanniṭṭhānan ’’ ti .

Kiṃ vā etena papañcena , aññehi ekūnacattālīsāya kammaṭṭhānehi asaṃsaṭṭhaṃ catudhātuvavatthānaṃ nāma ekaṃ kammaṭṭhānanti dassetuṃ ‘‘ ekaṃ vavatthānan ’’ ti vuttanti daṭṭhabbaṃ .

‘‘ Catudhātuvavatthānassa bhāvanāniddeso ’’ ti kasmā vuttaṃ , nanu catudhātuvavatthānaṃ bhāvanāva ?

Saccaṃ bhāvanāva , sakiṃ pavattaṃ pana vavatthānaṃ , tassa bahulīkāro bhāvanāti vacanabhedena vuttaṃ .

Kathaṃ pana bhāvanā niddisīyati tassā vacīgocarātikkantabhāvatoti ?

Nāyaṃ doso bhāvanatthe bhāvanāvohārato .

Bhāvanattho hi kammaṭṭhānapariggaho idha ‘‘ bhāvanā ’’ ti adhippeto .

Sabhāvūpalakkhaṇavasenāti kakkhaḷattādikassa salakkhaṇassa upadhāraṇavasena .

Idaṃ hi kammaṭṭhānaṃ pathavīkasiṇādikammaṭṭhānaṃ viya na paṇṇattimattasallakkhaṇavasena , nīlakasiṇādikammaṭṭhānaṃ viya na nīlādivaṇṇasallakkhaṇavasena , nāpi vipassanākammaṭṭhānaṃ viya saṅkhārānaṃ aniccatādisāmaññalakkhaṇasallakkhaṇavasena pavattati , atha kho pathavīādīnaṃ sabhāvasallakkhaṇavasena pavattati .

Tena vuttaṃ ‘‘ sabhāvūpalakkhaṇavasenā ’’ ti , kakkhaḷattādikassa salakkhaṇassa upadhāraṇavasenāti attho .

Sanniṭṭhānan ti ñāṇavinicchayo veditabbo , na yevāpanakavinicchayo , nāpi vitakkādivinicchayoM1.426 .

Dhātumanasikāroti dhātūsu manasikāro , catasso dhātuyo ārabbha bhāvanāmanasikāroti attho .

Kātabbato kammaṃ , yogino sukhavisesānaṃ kāraṇabhāvato ṭhānañcāti kammaṭṭhānaṃ , catunnaṃ mahābhūtānaṃ sabhāvasallakkhaṇavasena pavattaṃ yogakammaṃ .

Tenāha ‘‘ dhātumanasikāro , dhātukammaṭṭhānaṃ , catudhātuvavatthānanti atthato ekan ’’ ti .

Tayidaṃ catudhātuvavatthānaṃ .

‘‘ Dvidhā āgatan ’’ ti kasmā vuttaṃ , nanu dhātuvibhaṅge nātisaṅkhepavitthāravasena āgataṃ , tasmā ‘‘ tidhā āgatan ’’ ti vattabbanti ?

Na , tatthāpi ajjhattikānaṃ dhātūnaṃ pabhedato anavasesapariyādānassa katattā , bāhirānañca dhātūnaṃ pariggahitattāV1.400 .

Atha vā dvidhā āgatan ti ettha dvidhāva āgatanti na evaṃ niyamo gahetabbo , atha kho dvidhā āgatamevāti , tena tatiyassāpi pakārassa saṅgaho siddho hoti .

So ca nātisaṅkhepavitthāranayo ‘‘ saṅkhepato ca vitthārato cā ’’ ti ettha āvuttivasena , ca -saddeneva vā saṅgahoti daṭṭhabbo .

Atha vā yo nātisaṅkhepavitthāranayena atisaṅkhepapaṭikkhepamukhena labbhamāno vitthārabhāgo , taṃ vitthāranayantogadhameva katvā vuttaṃ ‘‘ dvidhā āgatan ’’ ti .

Evañca katvā ‘‘ nātitikkhapaññassa dhātukammaṭṭhānikassa vasena vitthārato āgatan ’’ ti idañca vacanaṃ samatthitaṃ hoti .

‘‘ Mahāsatipaṭṭhāne ’’ ti ca idaṃ nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ , satipaṭṭhāna ( dī . ni .2.378 ādayo ; ma . ni .3.111 ādayo ) kāyagatāsatisuttādīsu pi ( ma . ni .3.153 ādayo ) tatheva āgatattā .

Rāhulovādeti mahārāhulovāde ( ma . ni .2.113 ādayo ).

Dhātuvibhaṅgeti dhātuvibhaṅgasutte ( ma . ni .3.342 ādayo ), abhidhamme dhātuvibhaṅge ( vibha .172 ādayo ) ca .

Kāmaṃ mahāsatipaṭṭhāne atthena upamaṃ parivāretvā desanā āgatā , upamā ca nāma yāvadeva upameyyatthavibhāvanatthāti upamaṃ tāva dassetvā upameyyatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘ seyyathāpī ’’ tiādinā pāḷi ānītā .

Kasmā panettha dhātuvasena , tatthapi catumahābhūtavasena kammaṭṭhānaniddeso katoti ?

Sattasuññatāsandassanatthaṃ , ettha dhātuvasena , tatthāpi oḷārikabhāvena supākaṭatāya , ekaccaveneyyajanacaritānukulatāya ca mahābhūtavasena kammaṭṭhānaniddeso katoti veditabbo .

Tattha pathavīdhātūtiādīsu dhātuttho nāma sabhāvattho , sabhāvatthoM1.427 nāma suññatattho , suññatattho nāma nissattattho .

Evaṃ sabhāvasuññatanissattatthena pathavīyeva dhātu pathavīdhātu .

Āpodhātu ādīsupi eseva nayo .

Pathavīdhātūti sahajarūpadhammānaṃ patiṭṭhā dhātu , tathā āpodhātūti ābandhanadhātu , tejodhātūti paripācanadhātu , vāyodhātūti vitthambhanadhātūti evamettha samāso , bhāvattho ca veditabbo .

Ayamettha saṅkhepo , vitthāro pana parato āgamissati .

Evaṃ tikkhapaññassātiādīsu evan ti yathādassitaṃ pāḷiṃ paccāmasati .

Nātitikkhapaññassa vitthāradesanāti katvā āha ‘‘ tikkhapaññassā ’’ ti .

Yathā vatthayugaṃ arahatīti vatthayugiko , evaṃ dhātukammaṭṭhānaṃ arahati , dhātukammaṭṭhānapayojanoti vā dhātukammaṭṭhāniko , tassa dhātukammaṭṭhānikassa .

ChekotiV1.401 taṃtaṃsamaññāya kusalo , yathājāte sūnasmiṃ naṅguṭṭhakhuravisāṇādivante aṭṭhimaṃsādiavayavasamudāye avibhatte gāvīsamaññā , na vibhatte , vibhatte pana aṭṭhimaṃsādiavayavasamaññāti jānanako .

Goghātakoti jīvikatthāya gunnaṃ ghātako .

Antevāsīti kammakaraṇavasena tassa samīpavāsī tassa tannissāya jīvanato .

Vinivijjhitvāti ekasmiṃ ṭhāne aññaṃ vinivijjhitvā .

Mahāpathānaṃ vemajjhaṭṭhānasaṅkhāteti catunnaṃ mahāpathānaṃ tāya eva vinivijjhanaṭṭhānasaṅkhāte .

Yasmā te cattāro mahāpathā catūhi disāhi āgantvā samohitā viya honti , tasmā taṃ ṭhānaṃ catumahāpathānaṃ , tasmiṃ catumahāpathe .

Vilīyanti bhijjanti vibhajjantīti bīlā , bhāgā , va -kārassa ba-kāraṃ , i-kārassa ca ī-kāraṃ katvā .

Tameva hi bhāgatthaṃ dassetuṃ ‘‘ koṭṭhāsaṃ katvā ’’ ti vuttaṃ .

Kiñcāpi ṭhita-saddo ‘‘ ṭhito vā ’’ tiādīsu ( a . ni .5.28) viya ṭhānasaṅkhātairiyāpathasamaṅgitāya , gatinivattiatthatāya vā ṭhā-saddassa aññattha ṭhapetvā gamanaṃ sesairiyāpathasamaṅgitāya bodhako , idha pana yathā tathā rūpakāyassa pavattiākārabodhako adhippetoti āha ‘‘ catunnaṃ iriyāpathānaṃ yena kenaci ākārena ṭhitattā yathāṭhitan ’’ tiM1.428 .

Tattha ākārenāti ṭhānādinā rūpakāyassa pavattiākārena .

Ṭhānādayo hi iriyāsaṅkhātāya kāyikakiriyāya pavattiṭṭhānatāya ‘‘ iriyāpathā ’’ ti vuccanti .

Yathāṭhitan ti yathāpavattaṃ .

Yathāvuttaṭṭhānamevettha paṇidhānanti adhippetanti āha ‘‘ yathāṭhitattāva yathāpaṇihitan ’’ ti .

Ṭhitan ti vā kāyassa ṭhānasaṅkhātairiyāpathasamāyogaparidīpanaṃ .

Paṇihitan ti tadaññairiyāpathasamāyogaparidīpanaṃ .

Ṭhitan ti vā kāyasaṅkhātānaṃ rūpadhammānaṃ tasmiṃ tasmiṃ khaṇe sakiccavasena avaṭṭhānaparidīpanaṃ .

Paṇihitan ti paccayakiccavasena tehi tehi paccayehi pakārato nihitaṃ paṇihitanti evamettha attho veditabbo .

Dhātusoti dhātuṃ dhātuṃ pathavīādidhātuṃ visuṃ visuṃ katvā .

Paccavekkhatīti pati pati avekkhati ñāṇacakkhunā vinibbhujitvā passati .

Yathā chekotiādinā pāḷiyā saddatthavivaraṇavasena vuttamevatthaṃ idāni bhāvatthavibhāvanavasena dassetuṃ ‘‘ yathā goghātakassā ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha posentassāti maṃsūpacayaparibrūhanāya kuṇḍakabhattakappāsaṭṭhiādīhi saṃvaḍḍhentassa .

Vadhitaṃ matan ti hiṃsitaṃ hutvā mataṃ .

Matan ti ca matamattaṃ .

Tenevāha ‘‘ tāvadevā ’’ ti .

Gāvīti saññā na antaradhāyati yāni aṅgapaccaṅgāni upādāya gāvīsamaññā , matamattāyapi gāviyā tesaṃ sannivesassa avinaṭṭhattā .

Bilāsoti bilaṃ bilaṃ katvā .

Vibhajitvāti aṭṭhisaṅghātato maṃsaṃ vivecetvā , tato vā vivecitaṃV1.402 maṃsaṃ bhāgaso katvā .

Tenevāha ‘‘ maṃsasaññā pavattatī ’’ ti .

Pabbajitassapi apariggahitakammaṭṭhānassa .

Ghanavinibbhogan ti santatisamūhakiccaghanānaṃ vinibbhujanaṃ vivecanaṃ .

Dhātuso paccavekkhatoti yathāvuttaṃ ghanavinibbhogaṃ katvā dhātuso paccavekkhantassa .

Sattasaññāti attānudiṭṭhivasena pavattā sattasaññāti vadanti , vohāravasena pavattasattasaññāyapi tadā antaradhānaṃ yuttameva yāthāvato ghanavinibbhogassa sampādanato .

Evaṃ hi sati yathāvuttaopammatthena opameyyattho aññadatthu saṃsandati sameti .

Tenevāha ‘‘ dhātuvaseneva cittaṃ santiṭṭhatī ’’ ti .

307. Evaṃ dhātukammaṭṭhānassa saṅkhepato āgataṭṭhānaṃ dassetvā idāni vitthārato āgataṭṭhānaṃ dassetuṃ ‘‘ mahāhatthipadūpame panā ’’ tiādiM1.429 vuttaṃ .

Evan ti iminā rāhulovāda- ( ma . ni .2.113 ādayo ) dhātuvibhaṅgesu ( ma . ni .3.342 ādayo ; vibha .172 ādayo ) dhātukammaṭṭhānassa vitthārato āgamanameva upasaṃharati , na sabbaṃ desanānayaṃ aññathāpi tattha desanānayassa āgatattā .

Tatrāti tasmiṃ yathādassite mahāhatthipadūpamapāṭhe .

Ajjhattikāti sattasantānapariyāpannā .

Ajjhattaṃ paccattan ti padadvayenāpi taṃtaṃpāṭipuggalikadhammo vuccatīti āha ‘‘ ubhayampi niyakassa adhivacanan ’’ ti .

Sasantatipariyāpannatāya pana attani gahetabbabhāvūpagamanavasena attānaṃ adhikicca pavattaṃ ajjhattaṃ .

Taṃtaṃsantatipariyāpannatāya paccattaṃ .

Tenevāha ‘‘ attani pavattattā ajjhattaṃ , attānaṃ paṭicca paṭicca pavattattā paccattan ’’ ti .

Kakkhaḷan ti kathinaṃ .

Yasmā taṃ thaddhabhāvena sahajātānaṃ patiṭṭhā hoti , tasmā ‘‘ thaddhan ’’ ti vuttaṃ .

Kharigatan ti kharīsu kharasabhāvesu gataṃ tappariyāpannaṃ , kharasabhāvamevāti attho .

Yasmā pana kharasabhāvaṃ pharusākārena upaṭṭhānato pharusākāraṃ hoti , tasmā vuttaṃ ‘‘ pharusan ’’ ti .

Tenāha ‘‘ dutiyaṃ ākāravacanan ’’ ti .

Upādinnaṃ nāma sarīraṭṭhakaṃ .

Taṃ pana kammasamuṭṭhānataṃ sandhāya upādinnampi atthi anupādinnampi , taṇhādīhi ādinnagahitaparāmaṭṭhavasena sabbampetaṃ upādinnamevāti dassetuṃ ‘‘ upādinnanti daḷhaṃ ādinnan ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha ‘‘ maman ’’ ti gahitaṃ ‘‘ ahan ’’ ti parāmaṭṭhanti yojanā .

Seyyathidan ti kathetukamyatāpucchāvācīti āha ‘‘ taṃ katamanti ceti attho ’’ ti .

Tatoti pacchā .

Tan ti taṃ ajjhattikādibhedato dassitaṃ pathavīdhātuṃ .

Dassentoti vatthuvibhāgena dassento .

Kiñcāpi matthaluṅgaṃ aṭṭhimiñjeneva saṅgahetvā idha pāḷiyaṃ visuṃ na uddhaṭaṃ , paṭisambhidāmaggeV1.403 ( paṭi . ma .1.4) pana vīsatiyā ākārehi paripuṇṇaṃ katvā dassetuṃ visuṃ gahitanti tampi saṅgaṇhanto thaddhabhāvādhikatāya pathavīdhātukoṭṭhāsesuyeva ‘‘ matthaluṅgaṃ pakkhipitvā vīsatiyā ākārehi pathavīdhātu niddiṭṭhāti veditabbā ’’ ti āha .

‘‘ Yaṃ vā panaññampi kiñcī ’’ ti vā iminā pāḷiyaṃ matthaluṅgassa saṅgaho daṭṭhabbo .

Tasmā idha ‘‘ yaṃ vā panaññampi kiñcī ’’ ti idaṃ pubbāparāpekkhaṃ ‘‘ matthaluṅgaṃ pakkhipitvā vīsatiyā ākārehi pathavīdhātu niddiṭṭhāti veditabbā , yaṃ vā panaññampi kiñcī ’’ ti vacanato .

Puna yaṃ vā panaññampi kiñcīti avasesesu tīsu koṭṭhāsesūtiM1.430 yojetabbaṃ .

Tīsu koṭṭhāsesūti tippakāresu koṭṭhāsesu .

Na hi te tayo koṭṭhāsā .

Vissandanabhāvenāti paggharaṇasabhāvena .

Appotīti visarati .

Pappotīti pāpuṇāti , sasambhāraāpavasena cetaṃ vuttaṃ .

So hi vissandanabhāvena sasambhārapathavīsaṅkhātaṃ taṃ taṃ ṭhānaṃ visarati , pāpuṇāti ca , lakkhaṇāpavaseneva vā .

Sopi hi sahajātaaññamaññanissayādipaccayatāya sesabhūtattayasaṅkhātaṃ taṃ taṃ ṭhānaṃ dravabhāvasiddhena vissandanabhāvena ābandhattaṃ , āsattattaṃ , avippakiṇṇañca karontaṃ ‘‘ appoti pappotī ’’ ti vattabbataṃ arahatīti .

Tejanavasenāti nisitabhāvena tikkhabhāvena .

Vuttanayenāti kammasamuṭṭhānādivasena ‘‘ nānāvidhesū ’’ ti āpodhātuyaṃ vuttanayena .

Kupitenāti khubhitena .

Usumajātoti usmābhibhūto .

Jīratīti jiṇṇo hoti .

Tejodhātuvasena labbhamānā imasmiṃ kāye jarāpavatti pākaṭajarāvasena veditabbāti dassetuṃ ‘‘ indriyavekallatan ’’ tiādi vuttaṃ .

Sarīre pakatiusumaṃ atikkamitvā uṇhabhāvo santāpo , sarīrassa dahanavasena pavatto mahādāho paridāhoti ayametesaṃ viseso .

Yena jīrīyatīti ca ekāhikādijararogena jarīyatītipi attho yujjati .

Satakkhattuṃ tāpetvā tāpetvā sītudake pakkhipitvā uddhaṭā sappi ‘‘ satadhotasappī ’’ ti vadanti .

Asitan ti bhuttaṃ .

Khāyitan ti khāditaṃ .

Sāyitan ti assāditaṃ .

Sammā paripākaṃ gacchatīti samavepākiniyā gahaṇiyā vasena vuttaṃ , asammāparipākopi pana visamavepākiniyā tassā eva vasena veditabbo .

Rasādibhāvenāti rasarudhiramaṃsamedanhāruaṭṭhiaṭṭhimiñjasukkavasena .

Vivekan ti puthubhāvaṃ aññamaññaṃ visadisabhāvaṃ .

Asitādibhedassa hi āhārassa pariṇāme raso hoti , taṃ paṭicca rasadhātu uppajjatīti attho .

Evaṃ ‘‘ rasassa pariṇāme rudhiran ’’ tiādinā sabbaṃ netabbaṃ .

VāyanavasenātiV1.404 samudīraṇavasena , savegagamanavasena vā .

Uggārahikkādīti ettha ādi -saddena uddekakhipanādipavattanakavātānaṃ saṅgaho daṭṭhabboM1.431 .

Uccārapassāvādīti ādi -saddena pittasemhalasikākevaladuggandhādinīharaṇakānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .

Yadipi kucchi-saddo udarapariyāyo , koṭṭha-saddena pana antantarassa vuccamānattā tadavasiṭṭho udarappadeso idha kucchi-saddena vuccatīti āha ‘‘ kucchisayā vātāti antānaṃ bahivātā ’’ ti .

Samiñjanapasāraṇādīti ādi -saddena ālokanavilokanauddharaṇātiharaṇādikā sabbā kāyikakiriyā saṅgahitā .

‘‘ Assāsapassāsā cittasamuṭṭhānāvā ’’ ti etena assāsapassāsānaṃ sarīraṃ muñcitvā pavatti natthīti dīpeti .

Na hi bahiddhā cittasamuṭṭhānassa sambhavo atthīti .

Yadi evaṃ kathaṃ ‘‘ passāsoti bahinikkhamananāsikavāto , dīghanāsikassa nāsikaggaṃ , itarassa uttaroṭṭhaṃ phusanto pavattatī ’’ ti vacanaṃ ?

Taṃ nikkhamanākārena pavattiyā cittasamuṭṭhānassa , santāne pavattautusamuṭṭhānassa ca vasena vuttanti veditabbaṃ .

Sabbatthāti āpodhātuādīnaṃ tissannaṃ dhātūnaṃ niddesaṃ sandhāyāha .

Tattha āpodhātuniddese ‘‘ yaṃ vā panaññan ’’ ti iminā sambhavassa , tejodhātuniddese sarīre pākatikausmāya , vāyodhātuniddese dhamanijālānusaṭassa tattha tattha cammakhīlapīḷakādinibbattakavāyuno saṅgaho daṭṭhabbo .

Samiñjanādinibbattakavātā cittasamuṭṭhānāva .

Yadi evaṃ , kathaṃ ‘‘ purimā pañca catusamuṭṭhānā ’’ ti vacanaṃ ?

Na hi samiñjanādinibbattakā eva aṅgamaṅgānusārino vātā , atha kho tadaññepīti natthi virodho .

Itīti vuttappakāraparāmasanaṃ .

Tenāha ‘‘ vīsatiyā ākārehī ’’ tiādi .

Etthāti etasmiṃ vitthārato āgate dhātukammaṭṭhāneti attho .

Tena ayaṃ vaṇṇanā na kevalaṃ mahāhatthipadūpamasseva ( ma . ni .1.300 ādayo ), atha kho mahārāhulovāda- ( ma . ni .2.113 ādayo ) dhātuvibhaṅgasuttāna mpi ( ma . ni .3.342 ādayo ) atthasaṃvaṇṇanā hotiyevāti dassitaṃ hoti .

Bhāvanānayepi eseva nayo .

Tathā hi vuttaṃ ‘‘ evaṃ rāhulovādadhātuvibhaṅgesupī ’’ ti .

308. Bhāvanānayeti bhāvanāya naye .

Yena kammaṭṭhānabhāvanā ijjhati , tasmiṃ bhāvanāvidhimhīti attho .

Etthāti dhātukammaṭṭhāne .

Yasmā yesaṃ ‘‘ tikkhapañño nātitikkhapañño ’’ ti imesaṃ duvidhānaṃ puggalānaṃ vasena idaṃ kammaṭṭhānaṃ dvidhā āgataṃ dvidhā desitaṃ , tasmā kammaṭṭhānābhinivesopi tesaṃ dvidhāva icchitabboti taṃ tāva dassetuṃ ‘‘ tikkhapaññassa bhikkhuno ’’ tiādiM1.432 āraddhaṃ .

Lomā pathavīdhātūtīti ettha iti -saddo ādiatthoV1.405 .

Evaṃ vitthārato dhātupariggahoti ‘‘ kesā pathavīdhātu , lomā pathavīdhātū ’’ tiādinā evaṃ dvācattālīsāya ākārehi vitthārato dhātukammaṭṭhānapariggaho .

Papañcatoti dandhato saṇikato .

Yaṃ thaddhalakkhaṇan ti kesādīsu yaṃ thaddhalakkhaṇaṃ kakkhaḷabhāvo .

Yaṃ ābandhanalakkhaṇan tiādīsupi eseva nayo .

Evaṃ manasi karototi vatthuṃ anāmasitvā evaṃ lakkhaṇamattato manasikāraṃ pavattentassa .

Assāti tikkhapaññassa .

Kammaṭṭhānaṃ pākaṭaṃ hotīti yogakammassa pavattiṭṭhānabhūtaṃ tadeva lakkhaṇaṃ vibhūtaṃ hoti , tassa vā lakkhaṇassa suṭṭhu upaṭṭhānato taṃ ārabbha pavattamānaṃ manasikārasaṅkhātaṃ kammaṭṭhānaṃ vibhūtaṃ visadaṃ hoti , tikkhapaññassa indriyapāṭavena saṃkhittarucibhāvato .

Sabbaso mandapaññassa bhāvanāva na ijjhatīti āha ‘‘ nātitikkhapaññassā ’’ ti .

Evaṃ manasi karototi vuttanayena saṅkhepato manasi karoto .

Andhakāraṃ avibhūtaṃ hotīti anupaṭṭhānato andhaṃ viya karontaṃ apākaṭaṃ hoti kammaṭṭhānanti yojanā .

Purimanayenāti ‘‘ kesā pathavīdhātū ’’ tiādinā pubbe vuttanayena .

Vatthuāmasanena vitthārato manasi karontassa pākaṭaṃ hoti kammaṭṭhānaṃ , nātitikkhapaññassa akhippanisantitāya vitthārarucibhāvato .

Idāni yathāvuttamatthaṃ upamāya vibhāvetuṃ ‘‘ yathā dvīsu bhikkhūsū ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha peyyālamukhan ti peyyālapāḷiyā mukhabhūtaṃ dvārabhūtaṃ ādito vāraṃ , vāradvayaṃ vā .

Vitthāretvāti anavasesato sajjhāyitvā .

Ubhatokoṭivasenevāti tassa tassa vārassa ādiantaggahaṇavaseneva .

Oṭṭhapariyāhatamattan ti oṭṭhānaṃ samphusanamattaṃ .

Yathā ganthaparivattane tikkhapaññassa bhikkhuno saṅkhepo ruccati , na vitthāro .

Itarassa ca vitthāro ruccati , na saṅkhepo , evaṃ bhāvanānayepīti upamāsaṃsandanaṃ veditabbaṃ .

Tasmāti yasmā tikkhapaññassa saṅkhepo , nātitikkhapaññassa ca vitthāro sappāyo , tasmā .

Yasmā kammaṭṭhānaṃ anuyuñjitukāmassa sīlavisodhanādipubbakiccaṃ icchitabbaṃ , taṃ sabbākārasampannaṃ heṭṭhā vuttamevāti idha na āmaṭṭhaṃ .

Yasmā pana vivekaṭṭhakāyassa , vivekaṭṭhacittasseva ca bhāvanā ijjhatiM1.433 , na itarassa , tasmā tadubhayaṃ dassento ‘‘ rahogatena paṭisallīnenā ’’ ti āha .

Tattha rahogatenāti rahasi gatena , ekākinā bhāvanānukūlaṭṭhānaṃ upagatenāti attho .

Paṭisallīnenāti pati pati puthuttārammaṇato cittaṃ nisedhetvā kammaṭṭhāne sallīnena , tattha saṃsiliṭṭhacittenāti attho .

Sakalampi attano rūpakāyaṃ āvajjetvāti uddhaṃ pādatalā , adho kesamatthakā , tiriyaṃ tacapariyantaṃ sabbampiV1.406 attano karajakāyaṃ dhātuvasena manasi karonto yasmā cātumahābhūtiko ayaṃ kāyo , tasmā ‘‘ atthi imasmiṃ kāye pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū ’’ ti catumahābhūtavasena samannāharitvāti attho .

Idāni tāsaṃ dhātūnaṃ lakkhaṇato , upaṭṭhānākārato ca manasikāravidhiṃ dassetuṃ ‘‘ yo imasmiṃ kāye ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha thaddhabhāvoti lakkhaṇamāha .

Thaddhattalakkhaṇā hi pathavīdhātu .

Kharabhāvoti upaṭṭhānākāraṃ , ñāṇena gahetabbākāranti attho .

Dravabhāvo lakkhaṇaṃ āpodhātuyā paggharaṇasabhāvattā .

Ābandhanaṃ upaṭṭhānākāro .

Uṇhabhāvo lakkhaṇaṃ tejodhātuyā usmāsabhāvattā .

Paripācanaṃ upaṭṭhānākāro .

Vitthambhanaṃ lakkhaṇaṃ vāyodhātuyā upatthambhanasabhāvattā .

Samudīraṇaṃ upaṭṭhānākāro , upaṭṭhānākāro ca nāma dhātūnaṃ sakiccakaraṇavasena ñāṇassa vibhūtākāro .

Kasmā panettha ubhayaggahaṇaṃ ?

Puggalajjhāsayato .

Ekaccassa hi dhātuyo manasi karontassa tā sabhāvato gahetabbataṃ gacchanti , ekaccassa sakiccakaraṇato , yo rasoti vuccati .

Tatrāyaṃ yogī dhātuyo manasi karonto ādito paccekaṃ salakkhaṇato , sarasatopi pariggaṇhāti .

Tenāha ‘‘ yo imasmiṃ kāye thaddhabhāvo vā kharabhāvo vā … pe … evaṃ saṃkhittena dhātuyo pariggahetvā ’’ ti .

Tattha pariggahetvāti pariggāhakabhūtena ñāṇena dhātuyo lakkhaṇato , rasato vā paricchijja gahetvā .

Ayaṃ tāva saṃkhittato bhāvanānaye kammaṭṭhānābhiniveso .

Evaṃ pana dhātuyo pariggahetvā ‘‘ atthi imasmiṃ kāye pathavīdhātu thaddhabhāvo vā kharabhāvo vā , āpodhātu dravabhāvo vā ābandhanabhāvo vā , tejodhātu uṇhabhāvo vā paripācanabhāvo vā , vāyodhātu vitthambhanabhāvoM1.434 vā samudīraṇabhāvo vā ’’ ti evaṃ lakkhaṇādīhi saddhiṃyeva dhātuyo manasi karontena kālasatampi kālasahassampi punappunaṃ āvajjitabbaṃ manasi kātabbaṃ , takkāhataṃ vitakkapariyāhataṃ kātabbaṃ .

Tassevaṃ manasi karoto yaṃ lakkhaṇādīsu supākaṭaṃ hutvā upaṭṭhāti , tadeva gahetvā itaraṃ vissajjetvā tena saddhiṃ ‘‘ pathavīdhātu āpodhātū ’’ tiādinā manasikāro pavattetabbo .

Evaṃ manasi karontena hi anupubbato , nātisīghato , nātisaṇikato , vikkhepapaṭibāhanato , paṇṇattisamatikkamanato , anupaṭṭhānamuñcanato , lakkhaṇato , tayo ca suttantāti imehi dasahākārehi manasikārakosallaṃ anuṭṭhātabbaṃ .

Tattha anupubbatoti anupaṭipāṭito ācariyassa santike uggahitapaṭipāṭito , sā ca desanāpaṭipāṭiyevaV1.407 .

Evaṃ anupubbato manasi karontenāpi nātisīghato manasi kātabbaṃ .

Atisīghato manasi karoto hi aparāparaṃ kammaṭṭhānamanasikāro nirantaraṃ pavattati , kammaṭṭhānaṃ pana avibhūtaṃ hoti , na visesaṃ āvahati .

Tasmā nātisīghato manasi kātabbaṃ .

Yathā ca nātisīghato , evaṃ nātisaṇikato pi .

Atisaṇikato manasi karoto hi kammaṭṭhānaṃ pariyosānaṃ na gacchati , visesādhigamassa paccayo na hoti .

Atisīghaṃ atisaṇikañca maggaṃ gacchantā purisā ettha nidassetabbā .

Vikkhepapaṭibāhanatoti kammaṭṭhānaṃ vissajjetvā bahiddhā puthuttārammaṇe cetaso vikkhepo paṭibāhitabbo .

Bahiddhā vikkhepe hi sati kammaṭṭhānā parihāyati paridhaṃsati .

Ekapadikamaggagāmī puriso cettha nidassetabbo .

Paṇṇattisamatikkamanatoti ‘‘ yā ayaṃ pathavīdhātū ’’ tiādikā paṇṇatti , taṃ atikkamitvā lakkhaṇesu eva cittaṃ ṭhapetabbaṃ .

Evaṃ paṇṇattiṃ vijahitvā kakkhaḷalakkhaṇādīsu eva manasikāraṃ pavattentassa lakkhaṇāni supākaṭāni suvibhūtāni hutvā upaṭṭhahanti .

Tassevaṃ punappunaṃ manasikāravasena cittaṃ āsevanaṃ labhati .

Sabbo rūpakāyo dhātumattato upaṭṭhāti suñño nissatto nijjīvo yantaṃ viya yantasuttena aparāparaṃ parivattamāno .

Sace pana bahiddhāpi manasikāraṃ upasaṃharati , athassa āhiṇḍantā manussatiracchānādayo sattākāraṃ vijahitvāM1.435 dhātusamūhavaseneva upaṭṭhahanti , tehi kariyamānā kiriyā dhātumayena yantena pavattiyamānā hutvā upaṭṭhāti , tehi ajjhohariyamānaṃ pānabhojanādi dhātusaṅghāte pakkhippamāno dhātusaṅghāto viya upaṭṭhāti .

Athassa tathā laddhāsevanampi cittaṃ yadi accāraddhavīriyatāya uddhaccavasena vā atilīnavīriyatāya kosajjavasena vā bhāvanāvidhiṃ na otareyya , tadā adhicittasuttaṃ ( a . ni .3.103), anuttarasītibhāvasuttaṃ ( a . ni .6.85), bojjhaṅgasuttan ti ( saṃ . ni .5.194-195) imesu tīsu suttesu āgatanayena vīriyasamādhiyojanā kātabbā .

Tena vuttaṃ ‘‘ tayo ca suttantā ’’ ti .

Evaṃ pana vīriyasamataṃ yojetvā tasmiṃyeva lakkhaṇe manasikāraṃ pavattentassa yadā saddhādīni indriyāni laddhasamatāni suvisadāni pavattanti , tadā asaddhiyādīnaṃ dūrībhāvena sātisayaṃ thāmappattehi sattahi balehi laddhūpatthambhāni vitakkādīni jhānaṅgāni paṭutarāni hutvā pātubhavanti , tesaṃ ujuvipaccanīkatāya nīvaraṇāni vikkhambhitāniyeva honti saddhiṃ tadekaṭṭhehi pāpadhammehi .

Ettāvatā cānena upacārajjhānaṃ samadhigataṃ hoti dhātulakkhaṇārammaṇaṃV1.408 .

Tena vuttaṃ ‘‘ punappunaṃ pathavīdhātu āpodhātūti … pe … upacāramatto samādhi uppajjatī ’’ ti .

Tattha dhātumattatoti visesanivattiattho matta -saddo .

Tena yaṃ ito bāhirakā , lokiyamahājano ca ‘‘ satto jīvo ’’ tiādikaṃ visesaṃ imasmiṃ attabhāve avijjamānaṃ vikappanāmatteneva samāropenti , taṃ nivatteti .

Tenevāha ‘‘ nissattato nijjīvato ’’ ti .

Āvajjitabban ti samannāharitabbaṃ .

Manasi kātabban ti punappunaṃ bhāvanāvasena dhātumattato dhātulakkhaṇaṃ manasi ṭhapetabbaṃ .

Paccavekkhitabban ti tadeva dhātulakkhaṇaṃ pati pati avekkhitabbaṃ , bhāvanāsiddhena ñāṇacakkhunā aparāparaṃ paccakkhato passitabbaṃ .

Tassevaṃ vāyamamānassāti tassa yogino evaṃ vuttappakārena bhāvanaṃ anuyuñjantassa , tattha ca bhāvanāanuyoge sakkaccakāritāya , sātaccakāritāya , sappāyasevitāya , samathanimittasallakkhaṇena , bojjhaṅgānaṃ anupavattanena , kāye ca jīvite ca nirapekkhavuttitāya , antarā saṅkocaṃ anāpajjantena bhāvanaṃ ussukkāpetvā ussoḷhiyaṃ avaṭṭhānenaM1.436 sammadeva vāyāmaṃ payogaṃ parakkamaṃ pavattentassa .

Dhātuppabhedāvabhāsanapaññāpariggahitoti pathavīādīnaṃ dhātūnaṃ sabhāvalakkhaṇāvabhāsanena avabhāsanakiccāya bhāvanāpaññāya ādimajjhapariyosānesu avijahanena sabbato gahito mahaggatabhāvaṃ appattatāya upacāramatto sikhāppatto kāmāvacarasamādhi uppajjati .

Upacārasamādhīti ca ruḷhīvasena veditabbaṃ .

Appanaṃ hi upecca cārī samādhi upacārasamādhi , appanā cettha natthi .

Tādisassa pana samādhissa samānalakkhaṇatāya evaṃ vuttaṃ .

Kasmā panettha appanā na hotīti ?

Tattha kāraṇamāha ‘‘ sabhāvadhammārammaṇattā ’’ ti .

Sabhāvadhamme hi tassa gambhīrabhāvato asati bhāvanāvisese appanājhānaṃ na uppajjati , lokuttaraṃ pana jhānaṃ visuddhibhāvanānukkamavasena , āruppaṃ ārammaṇātikkamabhāvanāvasena appanāppattaṃ hotīti maraṇānussatiniddese ( visuddhi .1.177) vuttovāyamattho .

Evaṃ rūpakāye avisesena catunnaṃ dhātūnaṃ pariggaṇhanavasena dhātukammaṭṭhānaṃ dassetvā idāni tattha aṭṭhiādīnaṃ vinibbhujanavasena saṅkhepato sutte āgataṃ dhātumanasikāravidhiṃ dassetuṃ ‘‘ atha vā panā ’’ tiādi āraddhaṃ .

Tattha ye ime cattāro koṭṭhāsā vuttāti sambandho .

Yathāpaccayaṃ ṭhitā sannivesavisiṭṭhā kaṭṭhavallitiṇamattikāyo upādāya yathā agārasamaññā , na tatthaV1.409 koci agāro nāma atthi , evaṃ yathāpaccayaṃ sannivesavisiṭṭhāni pavattamānāni aṭṭhinhārumaṃsacammāni paṭicca sarīrasamaññā , na ettha koci attā jīvo .

Kevalaṃ tehi parivāritamākāsamattanti dasseti .

Desanā sattasuññatāsandassanaparāti imamatthaṃ vibhāvento ‘‘ nissattabhāvadassanatthan ’’ tiādimāha .

Tattha aṭṭhiñca paṭiccāti paṇhikaṭṭhikādibhedaṃ paṭipāṭiyā ussitaṃ hutvā ṭhitaṃ atirekatisatabhedaṃ aṭṭhiṃ upādāya .

Nhāruñcāti tameva aṭṭhisaṅghāṭaṃ ābandhitvā ṭhitaṃ navasatappabhedaṃ nhāruṃ .

Maṃsan ti tameva aṭṭhisaṅghāṭaṃ anulimpitvā ṭhitaṃ navapesisatappabhedaṃ maṃsaṃ .

Camman ti macchikapattakacchāyāya chaviyā sañchāditaṃ sakalasarīraṃ pariyonandhitvā ṭhitaṃ bahalacammaṃ paṭicca upādāya .

Sabbattha ca -saddo samuccayattho .

Ākāso parivāritoti yathā bhittipādādivasena ṭhapitaṃ kaṭṭhaṃ , tasseva ābandhanavalli , anulepanamattikā , chādanatiṇanti etāni kaṭṭhādīni anto , bahi ca parivāretvā ṭhito ākāsoM1.437 agārantveva saṅkhaṃ gacchati , gehanti paṇṇattiṃ labhati , evameva yathāvuttāni aṭṭhiādīni anto , bahi ca parivāretvā ṭhito ākāso tāneva aṭṭhiādīni upādāya rūpantveva saṅkhaṃ gacchati , sarīranti vohāraṃ labhati .

Yathā ca kaṭṭhādīni paṭicca saṅkhaṃ gataṃ agāraṃ loke ‘‘ khattiyagehaṃ , brāhmaṇagehan ’’ ti vuccati , evamidampi ‘‘ khattiyasarīraṃ brāhmaṇasarīran ’’ ti voharīyati , natthettha koci satto vā jīvo vāti adhippāyo .

Teti te cattāro koṭṭhāse vinibbhujitvā vinibbhujitvāti yojanā .

Taṃtaṃantarānusārināti aṭṭhinhārūnaṃ nhārumaṃsānaṃ maṃsacammānanti tesaṃ tesaṃ koṭṭhāsānaṃ vivarānupātinā ñāṇasaṅkhātena hatthena .

Vinibbhujitvā vinibbhujitvāti anekakkhattuṃ viniveṭhetvā .

Atha vā vinibbhujitvā vinibbhujitvāti paccekaṃ aṭṭhiādīnaṃ antarānusārinā ñāṇahatthena vinibbhogaṃ katvā .

Etesūti sakalampi attano rūpakāyaṃ catudhā katvā vibhattesu yathāvuttesu aṭṭhiādīsu catūsu koṭṭhāsesu .

Purimanayenevāti ‘‘ yo imasmiṃ kāye thaddhabhāvo vā ’’ tiādinā pubbe vuttanayeneva .

Yaṃ panettha vattabbaṃ bhāvanāvidhānaṃ , taṃ anantaranaye vuttākāreneva vattabbaṃ .

309. Vitthārato āgate pana ‘‘ catudhātuvavatthāne ’’ ti ānetvā yojanā .

Evaṃ idāni vuccamānākārena veditabbo bhāvanānayo .

‘‘ Dvācattālīsāya ākārehi dhātuyo uggaṇhitvā ’’ ti kasmā vuttaṃ , nanu ādito dvattiṃsākārā dhātuyo na hontīti ?

Vatthusīsena dhātūnaṃyeva uggahetabbattāV1.410 nāyaṃ doso .

Vuttappakāreti ‘‘ gocaragāmato nātidūranāccāsannatādīhi pañcahi aṅgehi samannāgate ’’ tiādinā ( visuddhi .1.53) vuttappakāre .

Katasabbakiccenāti palibodhupacchedādikaṃ kataṃ sabbakiccaṃ etenāti katasabbakicco , tenassa sīlavisodhanādi pana kammaṭṭhānuggahaṇato pageva siddhaṃ hotīti dasseti .

Sasambhārasaṅkhepatoti sambharīyanti etena buddhivohārāti sambhāro , tannimittaṃ .

Kiṃ panetaṃ ?

Pathavīādi .

Kesādīsu hi vīsatiyā ākāresu ‘‘ pathavī ’’ ti buddhivohārā pathavīnimittakā thaddhataṃ upādāya pavattanato .

TasmāM1.438 tattha pathavīsambhāro nāma savisesāya tassā atthitāya kesādayo saha sambhārehīti sasambhārā .

Āpokoṭṭhāsādīsupi eseva nayo .

Sasambhārānaṃ saṅkhepo sasambhārasaṅkhepo , tato sasambhārasaṅkhepato bhāvetabbanti yojanā .

Saṅkhepato vīsatiyā , dvādasasu , catūsu , chasu ca koṭṭhāsesu yathākkamaṃ pathavīādikā catasso dhātuyo pariggahetvā dhātuvavatthānaṃ sasambhārasaṅkhepato bhāvanā .

Tenāha ‘‘ idha bhikkhu vīsatiyā koṭṭhāsesū ’’ tiādi .

Sasambhāravibhattitoti sasambhārānaṃ kesādīnaṃ vibhāgato kesādike vīsati koṭṭhāse pubbe viya ekajjhaṃ aggahetvā vibhāgato pathavīdhātubhāvena vavatthāpanaṃ .

Āpokoṭṭhāsādīsupi eseva nayo .

Salakkhaṇasaṅkhepatoti lakkhīyati etenāti lakkhaṇaṃ , dhammānaṃ sabhāvo , idha pana thaddhatādi .

Tasmā thaddhalakkhaṇādivantatāya saha lakkhaṇehīti salakkhaṇā , kesādayo dvācattālīsa ākārā .

Tesaṃ saṅkhepato .

Idaṃ vuttaṃ hoti – kesādike vīsati koṭṭhāse ekajjhaṃ gahetvā tattha thaddhatādikaṃ catubbidhampi lakkhaṇaṃ vavatthapetvā bhāvanā salakkhaṇasaṅkhepato bhāvanā .

Esa nayo āpokoṭṭhāsādīsupi .

Salakkhaṇavibhattitoti thaddhalakkhaṇādinā salakkhaṇānaṃ kesādīnaṃ vibhāgato kesādīsu dvācattālīsāya ākāresu paccekaṃ thaddhatādīnaṃ catunnaṃ catunnaṃ lakkhaṇānaṃ vavatthāpanavasena bhāvanā .

Evaṃ catūhi ākārehi uddiṭṭhaṃ bhāvanānayaṃ niddisituṃ ‘‘ kathaṃ sasambhārasaṅkhepato bhāvetī ’’ tiādi āraddhaṃ .

Ettha ca yathā tikkhapañño puggalo tikkhatāya paropariyattasabbhāvato tikkhindriyamudindriyatāvasena duvidhoti .

Tattha tikkhindriyassa vasena saṅkhepato paṭhamanayo vutto , mudindriyassa vasena dutiyo .

Evaṃ nātitikkhapaññopi puggaloti .

Tattha yo visadindriyo puggalo , tassa vasena sasambhārasaṅkhepato , salakkhaṇasaṅkhepato ca bhāvanānayo niddiṭṭho .

Yo pana nātivisadindriyo , tassa vasena sasambhāravibhattito , salakkhaṇavibhattito ca bhāvanānayo niddiṭṭhotiV1.411 veditabbo .

Tassa evaṃ vavatthāpayato eva dhātuyo pākaṭā honti savisesaṃ dhātūnaṃ pariggahitattā .

Bhāvanāvidhānaṃ panettha heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ .

310. YassātiM1.439 nātivisadindriyaṃ puggalaṃ sandhāya vadati .

Evaṃ bhāvayatoti sasambhārasaṅkhepato bhāventassa .

Yena vidhinā uggahetvā kusalo hoti , so sattavidho vidhi ‘‘ uggahakosallan ’’ ti vuccati , tannibbattaṃ vā ñāṇaṃ .

Evaṃ manasikārakosalla mpi veditabbaṃ .

Dvattiṃsākāreti dhātumanasikāravasena pariggahite kesādike dvattiṃsavidhe koṭṭhāse .

‘‘ Dvattiṃsākāre ’’ ti ca idaṃ tejavāyukoṭṭhāsesu vaṇṇādivasena vavatthānassa abhāvato vuttaṃ .

Sabbaṃ tattha vuttavidhānaṃ kātabban ti ‘‘ vacasā manasā ’’ tiādinā vuttauggahakosalluddesato paṭṭhāya yāva ‘‘ anupubbamuñcanādivasenā ’’ ti padaṃ , tāva āgataṃ sabbaṃ bhāvanāvidhānaṃ kātabbaṃ sampādetabbaṃ .

Vaṇṇādivasenāti vaṇṇasaṇṭhānadisokāsaparicchedavasena .

Ayañca vaṇṇādivasena manasikāro dhātupaṭikkūlavaṇṇamanasikārānaṃ sādhāraṇo pubbabhāgoti nibbattitadhātumanasikārameva dassetuṃ ‘‘ avasāne evaṃ manasikāro pavattetabbo ’’ ti vuttaṃ .

311. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammāti ete ‘‘ sīsakaṭāhapaliveṭhanacammaṃ kesā ’’ ti evaṃ vohariyamānā bhūtupādāyadhammā ‘‘ mayi kesā jātā , mayamettha jātā ’’ ti evaṃ aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇasuññā .

Iminā kāraṇassa ca phalassa ca abyāpāratāya dhātumattataṃ sandasseti , tena ca ābhogapaccavekkhaṇānampi evameva abyāpāratā dīpitāti daṭṭhabbaṃ .

Na hi tāni , tesaṃ kāraṇāni ca tathā tathā ābhujitvā , paccavekkhitvā ca uppajjanti , paccayabhāvaṃ vā gacchantīti .

Itīti vuttappakāraparāmasanaṃ .

Acetanoti na cetano , cetanārahito vā .

Abyākatoti abyākatarāsipariyāpanno .

Suññoti attasuñño .

Tato eva nissatto .

Thaddhalakkhaṇādhikatāya thaddho .

Tato eva pathavīdhātūti evaṃ manasikāro pavattetabboti sambandho .

Evaṃ sabbattha .

312. Suññagāmaṭṭhāneti ettha suññagāma ggahaṇaṃ paramatthato vedakavirahadassanatthaṃ kāyassa .

313. Madhukaṭṭhiketi madhukabījāni .

314. GehathambhānaṃM1.440V1.412 ādhārabhāvena ṭhapitasilāyo pāsāṇaudukkhalakānīti adhippetāni .

315. Duggandhādibhāve cassa sadisabhāvadassanatthaṃ allagocamma ggahaṇaṃ .

316. Yebhuyyena maṃsapesīnaṃ bahalatāya mahāmattika ggahaṇaṃ .

317. Kuṭṭadārūsūti dārukuṭṭikāya kuṭiyā bhittipādabhūtesu kaṭṭhesu .

318. Paṇhikaṭṭhiādīnaṃ ādhārabhāvo viya gopphakaṭṭhiādīnaṃ ādheyyabhāvopi asamannāhārasiddhoti dassanatthaṃ ‘‘ paṇhikaṭṭhigopphakaṭṭhiṃ ukkhipitvā ṭhitan ’’ tiādiṃ vatvā puna ‘‘ sīsaṭṭhigīvaṭṭhike patiṭṭhitan ’’ tiādi vuttaṃ .

319. Sinnavettaggādīsūti seditavettakaḷīrādīsu .

321. Uraṭṭhisaṅghāṭo pañjarasadisatāya ‘‘ uraṭṭhipañjaran ’’ ti vutto .

Tassa athirabhāvadassanatthaṃ jiṇṇasandamānikapañjaraṃ nidassanabhāvena gahitaṃ .

322. Yamakamaṃsapiṇḍeti maṃsapiṇḍayugaḷe .

323. Kilomakassa setavaṇṇatāya ‘‘ pilotikapaliveṭhite ’’ ti pilotikaṃ nidassanabhāvena vuttaṃ .

Evameva na vakkahadayāni sakalasarīre ca maṃsaṃ jānātīti ettha na vakkahadayāni jānanti ‘‘ mayaṃ paṭicchannakilomakena paṭicchannānī ’’ ti , na sakalasarīre ca maṃsaṃ jānāti ‘‘ ahaṃ paṭicchannakilomakena paṭicchannan ’’ ti yojetabbaṃ .

324. Koṭṭhamatthakapassan ti kusūlassa abbhantare matthakapassaṃ .

325. Dvinnaṃ thanānamantareti dvinnaṃ thanappadesānaṃ vemajjhe , thanappadeso ca abbhantaravasena veditabbo .

327. EkavīsatiantabhogetiV1.413 ekavīsatiyā ṭhānesu obhaggobhagge antamaṇḍale .

328. ĀmāsayeM1.441 ṭhito paribhuttāhāro udariyanti adhippetanti āha ‘‘ udariyaṃ udare ṭhitaṃ asitapītakhāyitasāyitan ’’ ti .

331. Abaddhapittaṃ saṃsaraṇalohitaṃ viya , kāyusmā viya ca kammajarūpapaṭibaddhavuttikanti āha ‘‘ ābaddhapittaṃ jīvitindriyapaṭibaddhaṃ sakalasarīraṃ byāpetvā ṭhitan ’’ ti .

Paṭibaddhatāvacanena cassa jīvitindriye sati sabbhāvameva dīpeti , na jīvitindriyassa viya ekantakammajatanti daṭṭhabbaṃ .

Pittakosaketi mahākosāṭakīkosasadise pittādhāre .

Yūsabhūtoti rasabhūto .

332. Ucchiṭṭhodakagabbhamalādīnaṃ chaḍḍanaṭṭhānaṃ candanikā , tassaṃ candanikāyaṃ .

333. Pubbāsayo mandapaññānaṃ kesañcideva hotīti katvā asabbasādhāraṇanti adhippāyenāha ‘‘ pubbo anibaddhokāso ’’ ti .

334. Pittaṃ viyāti abaddhapittaṃ viya .

Sakalasarīran ti jīvitindriyapaṭibaddhaṃ sabbaṃ sarīrappadesaṃ .

Vakkahadayayakanapapphāsāni tementan ti ettha yakanaṃ heṭṭhābhāgapūraṇena , itarāni tesaṃ upari thokaṃ thokaṃ paggharaṇena ca temetīti daṭṭhabbaṃ .

Heṭṭhā leḍḍukhaṇḍādīni temayamāneti temakatemitabbānaṃ abyāpāratāsāmaññanidassanatthaṃ eva upamā daṭṭhabbā , na ṭhānasāmaññanidassanatthaṃ .

Sannicitalohitena hi temetabbānaṃ kesañci heṭṭhā , kassaci upari ṭhitatā kāyagatāsatiniddese ( visuddhi .1.206) dassitāti .

Yakanassa heṭṭhābhāgaṭṭhānaṃ ‘‘ mayi lohitaṃ ṭhitan ’’ ti na jānāti , vakkādīni ‘‘ amhe temayamānaṃ lohitaṃ ṭhitan ’’ ti na jānantīti evaṃ yojanā veditabbā .

336. Patthinnasinehoti thinabhāvaṃ ghanabhāvaṃ gatasineho .

Sakalasarīre maṃsanti yojanā , tañca thūlasarīraṃ sandhāya vuttaṃ .

Medassa satipi patthinnatāya ghanabhāve maṃsassa viya na baddhatāti vuttaṃ ‘‘ patthinnayūso ’’ ti .

Tenevassa āpokoṭṭhāsatā .

337. UdakapuṇṇesuM1.442V1.414 taruṇatālaṭṭhikūpakesūti nātipariṇatānaṃ sajalakānaṃ aggato chinnānaṃ tālasalāṭukānaṃ vivarāni sandhāya vuttaṃ .

338. Vasāya attano ādhāre abhibyāpanamukhena abyāpāratāsāmaññaṃ vibhāvetabbanti ācāmagatatelaṃ nidassitanti daṭṭhabbaṃ .

339. Kheḷuppattipaccaye ambilaggamadhuraggādike .

343. Kesādīsu manasikāraṃ pavattetvā tejokoṭṭhāsesu pavattetabbo manasikāroti vibhattiṃ pariṇāmetvā yojetabbaṃ .

Yena santappatīti yena kāyo santappati , ayaṃ santappanakicco .

Tejoti tassa pariggaṇhanākāro eva paccāmaṭṭho .

Yena jīrīyatītiādīsupi eseva nayo .

344. Assāsapassāsavasenāti antopavisanabahinikkhamananāsikāvātabhāvena .

‘‘ Evaṃ pavattamanasikārassā ’’ ti iminā vuttākārena sasambhāravibhattito pavattakammaṭṭhānamanasikārassa .

Dhātuyo pākaṭā hontīti vitthārato pariggahitattā dhātuyo vibhūtā honti .

Idhāpi bhāvanāvidhānaṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ .

345. Tatthevāti tesuyeva vīsatiyā koṭṭhāsesu .

Paripācanalakkhaṇaṃ vitthambhanalakkhaṇan ti etthāpi ‘‘ tatthevā ’’ ti ānetvā sambandhitabbaṃ .

Puna tatthevāti tesuyeva dvādasasu koṭṭhāsesūti attho .

Ettha ca kesādikoṭṭhāsānaṃ saṃviggahatāya tattha vijjamānā āpodhātuādayo nhāniyacuṇṇādīsu udakādayo viya suviññeyyāti ‘‘ tattheva ābandhanalakkhaṇan ’’ tiādi vuttaṃ .

Santappanāditejokoṭṭhāsesu pana vāyodhātuādayo na tathā suviññeyyāti katvā ‘‘ tena avinibhuttan ’’ ti vuttaṃ , na tatthevāti .

Yadi evaṃ , vāyukoṭṭhāsesu kathaṃ tatthevāti ?

Vāyukoṭṭhāsāpi hi uddhaṅgamavātādayo piṇḍākāreneva pariggahetabbataṃ upagacchanti , na pana santappanāditejokoṭṭhāsātiV1.415 nāyaṃ doso .

Tattha tenāti tena tejena .

Avinibhuttan ti avinābhūtaṃ , taṃtaṃkalāpagatavasena vā evaṃ vuttaṃ .

Evaṃ vavatthāpayatoti vuttākārena salakkhaṇasaṅkhepato dhātuyo vavatthāpentassaM1.443 .

Vuttanayenāti ‘‘ tassevaṃ vāyamamānassā ’’ tiādinā ( visuddhi .1.308) heṭṭhā vuttanayena .

346. Evampi bhāvayatoti salakkhaṇasaṅkhepato dhātuyo pariggahetvā bhāventassāpi .

Pubbe vuttanayenāti sasambhāravibhattito bhāvanāyaṃ vuttena nayena .

Evan ti yathā kese , evaṃ .

Sabbakoṭṭhāsesūti ekacattālīsabhedesu sesasabbakoṭṭhāsesu evamettha aṭṭhasaṭṭhidhātusatassa pariggaho vutto hoti .

Bhāvanāvidhānaṃ panettha heṭṭhā vuttanayameva .

Idāni vacanatthādimukhenapi dhātūsu manasikāravidhānaṃ dassetuṃ ‘‘ vacanatthato ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha vacanatthatoti yasmā sabbapaṭhamaṃ kammaṭṭhānassa uggahaṇaṃ vacanavasena hoti vacanadvārena tadatthassa ādito gahetabbato , tasmā vacanatthatopi dhātūnaṃ manasikātabbatā vuttā .

Kalāpatoti vacanatthavasena visesato , sāmaññato ca dhātuyo pariggahetvā ṭhitassa yasmā tā piṇḍaso pavattanti , na paccekaṃ , tasmā kalāpatopi manasikātabbatā vuttā .

Te pana kalāpā paramāṇuparimāṇā hontīti tappariyāpannānaṃ pathavīdhātuādīnaṃ ekasmiṃ sarīre parimeyyaparicchedaṃ dassetuṃ cuṇṇato manasikātabbatā vuttā .

So panāyaṃ tāsaṃ cuṇṇato manasikāro saṅghāṭavasena hotīti nibbaṭṭitasarūpameva pariggahetabbaṃ dassetuṃ lakkhaṇādito manasikāro vutto .

Lakkhaṇādito dhātuyo pariggaṇhantena salakkhaṇavibhattito kammaṭṭhānābhinivese yasmā dvācattālīsāya koṭṭhāsānaṃ vasena dhātūsu pariggayhamānāsu ‘‘ ettakā utusamuṭṭhānā , ettakā cittādisamuṭṭhānā ’’ ti ayaṃ vibhāgo ñātabbo hoti , tasmā samuṭṭhānato manasikāro vutto .

Evaṃ pariññātasamuṭṭhānānampi tāsaṃ saddānusārena vinā visesasāmaññapariggaho kātabboti dassetuṃ nānattekattato manasikāro vutto .

Lakkhaṇavisesato vinibhuttarūpāpi etā aniddisitabbaṭṭhānatāya padesena avinibhuttāti ayaṃ viseso pariggahetabboti dassetuṃM1.444 vinibbhogāvinibbhogato manasikāro vutto .

Satipi avinibbhogavuttiyaṃ kācideva kāsañci sabhāgā , kāci visabhāgāti ayampi viseso pariggahetabboti dassetuṃ sabhāgavisabhāgato manasikāro vutto .

Sabhāgavisabhāgāpi dhātuyo ajjhattikā īdisakiccavisesayuttā , bāhirā tabbiparītātiV1.416 ayaṃ viseso pariggahetabboti dassetuṃ ajjhattikabāhiravisesato manasikāro vutto .

Sajātisaṅgahādiko dhātusaṅgahavisesopi pariggahitabboti dassetuṃ saṅgahato manasikāro vutto .

Sandhāraṇādīhi yathāsakakiccehi aññamaññūpatthambhabhāvatopi dhātuyo pariggahetabbāti dassetuṃ paccayato manasikāro vutto .

Abyāpāranayato dhātuyo pariggahetabbāti dassetuṃ asamannāhārato manasikāro vutto .

Attano paccayadhammavisesato , paccayabhāvavisesato ca dhātuyo pariggahetabbāti dassetuṃ paccayavibhāgato manasikāro vuttoti evametesaṃ terasannaṃ ākārānaṃ pariggahe kāraṇaṃ veditabbaṃ .

Ākārehīti pakārehi , kāraṇehi vā .

347. Tattha patthaṭattāti puthuttā , tena puthubhāvato puthuvī , puthuvī eva pathavīti niruttinayena saddatthamāha .

Patthanaṭṭhena vā pathavī , patiṭṭhābhāvena patthāyati upatiṭṭhatīti attho .

‘‘ Appotī ’’ ti padassa attho heṭṭhā vutto eva .

Āpīyatīti sosīyati , pivīyatīti keci .

‘‘ Ayaṃ panattho sasambhārāpe yujjatī ’’ ti vadanti , lakkhaṇāpepi yujjateva .

Sopi hi pharusapācanavisosanākārena sesabhūtattayena pīyamāno viya pavattatīti .

Appāyatīti brūheti .

Paribrūhanarasā hi āpodhātu .

Tejatīti niseti , tikkhabhāvena sesabhūtattayaṃ usmāpayatīti attho .

Vāyatīti samīreti , desantaruppattihetubhāvena bhūtasaṅghātaṃ gametīti attho .

Evaṃ tāva visesato vacanatthaṃ vatvā idāni sāmaññato vattuṃ ‘‘ avisesena panā ’’ tiādi vuttaṃ .

Salakkhaṇadhāraṇatoti yathā titthiyaparikappito ‘‘ pakati attā ’’ ti evamādiko sabhāvato natthi , na evametā .

Etā pana salakkhaṇaṃ sabhāvaṃ dhārentīti dhātuyo .

DukkhādānatotiM1.445 dukkhassa vidahanato .

Etā hi dhātuyo kāraṇabhāvena vavatthitā hutvā ayalohādidhātuyo viya ayalohādiṃ anekappakāraṃ saṃsāradukkhaṃ vidahanti .

Dukkhādhānatoti anappakassa dukkhassa vidhānamattato avasavattanato , taṃ vā dukkhaṃ etāhi kāraṇabhūtāhi sattehi anuvidhīyati , tathāvihitañca taṃ etāsveva dhīyati ṭhapīyatīti evaṃ dukkhādhānato , dhātuyo .

Apica ‘‘ nijjīvaṭṭho dhātuṭṭho ’’ ti vuttovāyamattho .

Tathā hi bhagavā ‘‘ chadhāturoyaṃ bhikkhu puriso ’’ tiādīsu ( ma . ni .3.343-345) jīvasaññāsamūhananatthaṃ dhātudesanaṃ akāsīti .

Iti vacanatthamukhenapi asādhāraṇato , sādhāraṇato ca dhātūnaṃ sarasalakkhaṇameva vibhāvīyatīti āha ‘‘ evaṃ visesasāmaññavasena vacanatthato manasi kātabbā ’’ ti .

Manasikāro pana vacanatthamukhena dhātuyo pariggahetvā ṭhitassa heṭṭhā vuttanayeneva veditabbo .

348. ĀkārehītiV1.417 pakārehi .

Atha vā ākarīyanti dissanti ettha dhātuyoti ākārā , koṭṭhāsā .

Aṭṭhadhammasamodhānāti yathāvuttānaṃ paccayavisesena visiṭṭharūpānaṃ vaṇṇādīnaṃ aṭṭhannaṃ dhammānaṃ samavadhānato sannivesavisesavasena sahāvaṭṭhānato taṃ upādāya .

Kesāti sammuti samaññāmattaṃ hoti .

Tesaṃyeva vinibbhogāti tesaṃyeva vaṇṇādīnaṃ vinibbhujanato .

Yathā hi vaṇṇādayo aṭṭha dhammā paññāya vinibbhujjamānā aññamaññabyatirekena paramatthato upalabbhanti , na evaṃ vaṇṇādibyatirekena paramatthato kesā upalabbhanti .

Tasmā ye ca dhamme samudite upādāya ‘‘ kesā ’’ ti sammuti , tesu visuṃ visuṃ katesu natthi ‘‘ kesā ’’ ti sammuti , vohāramattanti attho .

‘‘ Aṭṭhadhammakalāpamattamevā ’’ ti idaṃ kesapaññattiyā upādāyabhūte vaṇṇādike ekattena gahetvā vuttaṃ , na tesaṃ aṭṭhadhammamattabhāvato .

Kammasamuṭṭhāno koṭṭhāsoti kesesu tāva kesamūlaṃ , evaṃ lomādīsupi yathārahaṃ veditabbaṃ .

Dasadhammakalāpopīti ettha asitādiparipācako tejokoṭṭhāso navadhammakalāpopīti vattabbo .

Yadime kesādikoṭṭhāsā yathārahaṃ aṭṭhanavadasadhammasamūhabhūtāM1.446 , atha kasmā pathavīādidhātumattato manasi karīyantīti āha ‘‘ ussadavasena panā ’’ tiādi .

Yasmā ayaṃ dhātumanasikāro yāvadeva sattasaññāsamugghāṭanattho , dhammavinibbhogo ca sātisayaṃ sattasaññāsamugghāṭāya saṃvattati , tasmā koṭṭhāsesu evaṃ dhammavibhāgo veditabbo .

Ettha hi udariyaṃ karīsaṃ pubbo muttañca utusamuṭṭhānā , asitādiparipācakatejo kammasamuṭṭhāno , assāsapassāsavāto cittasamuṭṭhānoti cha ekasamuṭṭhānā , sedoassu kheḷo siṅghāṇikāti cattāro utucittavasena dvisamuṭṭhānā , sesā dvattiṃsa catusamuṭṭhānā .

Tesu asitādiparipācake tejokoṭṭhāse eko kalāpo jīvitanavako , aññesu ekasamuṭṭhānesu utusamuṭṭhāno , cittasamuṭṭhāno vā ekeko aṭṭhako , dvisamuṭṭhānesu utucittavasena dve dve aṭṭhakā , catusamuṭṭhānesu utucittāhārasamuṭṭhānā tayo tayo aṭṭhakā , utucittasamuṭṭhānesu saddanavakā , aṭṭhasu tejovāyokoṭṭhāsesu aṭṭha jīvitanavakā , sesesu catuvīsatiyā koṭṭhāsesu kāyabhāvadasakadvayasahitā , cakkhādisaññitesu maṃsakoṭṭhāsesu cakkhusotaghānajivhāvatthudasakasahitā cāti paripuṇṇāyatanake rūpakāye bhedaṃ anāmasitvā ekattavasena gayhamānā sattacattālīsādhikasatarūpakalāpā rūpavibhāgato sādhikaṃ diyaḍḍharūpasahassaṃ hoti , koṭṭhāsānaṃ pana avayavavibhāgena tadavayavakalāpānaṃ bhede gayhamāne rūpadhammānaṃ asaṅkhyeyyabhedatā veditabbāV1.418 .

Evaṃ dhammavibhāgato anekabhedabhinnāpi ime dvācattālīsa koṭṭhāsā ussadaggahaṇena catudhātuvaseneva vavatthapetabbā .

Tenāha ‘‘ ussadavasena pana … pe … manasi kātabbā ’’ ti .

Tattha manasikāravidhi vuttanayeneva veditabbo .

349. Majjhimena pamāṇenāti ārohapariṇāhehi majjhimasarīre labbhamānena majjhimena parimāṇena .

Pariggayhamānāti paññāya paritakketvā gayhamānā .

Paramāṇubhedasañcuṇṇāti ettha yathā ‘‘ aṅgulassa aṭṭhamo bhāgo yavo , yavassa aṭṭhamo bhāgo ūkā , ūkāyaM1.447 aṭṭhamo bhāgo likkhā , likkhāya aṭṭhamo bhāgo rathareṇu , rathareṇussa aṭṭhamo bhāgo tajjārī , tajjāriyā aṭṭhamo bhāgo aṇu , evaṃ aṇuno aṭṭhamo bhāgo paramāṇu nāmā ’’ ti keci .

Aṭṭhakathāyaṃ ( vibha . aṭṭha .515) pana ‘‘ sattadhaññamāsappamāṇaṃ ekaṃ aṅgulaṃ , sattaūkāpamāṇo eko dhaññamāso , sattalikkhāpamāṇā ekā ūkā , chattiṃsarathareṇuppamāṇā ekā likkhā , chattiṃsatajjārippamāṇo eko rathareṇu , chattiṃsaaṇuppamāṇā ekā tajjārī , chattiṃsaparamāṇuppamāṇo eko aṇū ’’ ti vuttaṃ .

Tasmā aṇuno chattiṃsatimabhāgamatto paramāṇu nāma ākāsakoṭṭhāsiko maṃsacakkhussa agocaro dibbacakkhusseva gocarabhūto .

Taṃ sandhāyāha ‘‘ paramāṇubhedasañcuṇṇā ’’ ti , yathāvuttaparamāṇuppabhedena cuṇṇavicuṇṇabhūtā .

Sukhumarajabhūtāti tatoyeva ativiya sukhumarajabhāvaṃ gatā .

Doṇamattā siyāti soḷasa nāḷimattā .

Idhāpi ‘‘ majjhimena pamāṇenā ’’ ti ānetvā sambandhitabbaṃ .

Tena ‘‘ pakatiyā catumuṭṭhikaṃ kuḍuvaṃ , catukuḍuvaṃ nāḷi , tāya nāḷiyā soḷasa nāḷiyo doṇaṃ , taṃ pana magadhanāḷiyā dvādasa nāḷiyo hontī ’’ ti vadanti .

Saṅgahitāti yathā na vippakirati , evaṃ ābandhanavasena sampiṇḍitvā gahitā .

Anupālitāti yathā paggharaṇasabhāvāya āpodhātuyā vasena kilinnabhāvaṃ , picchilabhāvaṃ vā nāpajjati , evaṃ anurakkhitā .

Vitthambhitāti saṅghātavāyunā ativiya vitthambhanaṃ pāpitā .

Na vikirati na viddhaṃsatīti sukhumarajabhūtāpi pathavīdhātu ābandhanaparipācanasamudīraṇakiccāhi āpotejovāyodhātūhi laddhapaccayā sinehena temitā tejasā paripakkā vāyunā vitthambhanaṃ pāpitā piṭṭhacuṇṇā viya na ito cito ca vikirati na viddhaṃsati , atha kho piṇḍitā ghanabhūtā hutvā nānappakārena gahetabbataṃ āpajjati .

Tenāha ‘‘ avikiriyamānā ’’ tiādi .

Tattha vikappan ti vibhāgaṃ .

Yadipi tejovāyodhātuyopi saviggahā rūpadhammabhāvato , yādiso pana ghanabhāvo pathavīāpodhātūsu labbhatiV1.419 , na tādiso tejovāyodhātūsu labbhatīti meyyabhāvābhāvato tattha cuṇṇabhedo na uddhaṭo .

Tathā hi sasambhāratejovāyūsupi meyyabhāvo na labbhateva .

YūsagatātiM1.448 yūsabhāvaṃ dravabhāvaṃ gatā .

Tato eva ābandhanākārabhūtā .

Na paggharatīti na ogaḷati .

Na parissavatīti na vissandati .

Pīṇitapīṇitabhāvaṃ dassetīti āpodhātuyā brūhanarasatāya vuttaṃ .

Usumākārabhūtāti etena kāye pākatikausmāpi gahaṇīsaṅkhātāya tassāyeva tejodhātuyā vasena hotīti dasseti .

Paripācetīti santejeti .

Sā hi yathābhuttassa āhārassa sammā pariṇāmanena rasādisampattiyā hetubhāvaṃ gacchantī imaṃ kāyaṃ paripāceti santejetīti vuccati .

Tenevāha ‘‘ na pūtibhāvaṃ dassetī ’’ ti .

Kammūpanissayāya , cittappasādahetukāya ca sarīre vaṇṇasampadāya tejodhātu visesapaccayo , pageva utuāhārasamuṭṭhānāya rūpasampattiyā yathāvuttatejodhātūti āha ‘‘ vaṇṇasampattiñcassa āvahatī ’’ ti .

Samudīraṇavitthambhanalakkhaṇāti ettha samudīraṇaṃ anupellanaṃ , visosananti keci .

Vitthambhanaṃ sesabhūtattayassa thambhitattāpādanaṃ , uppīlananti eke .

Tāyāti vitthambhanalakkhaṇāya vāyodhātuyā .

Aparāyāti samudīraṇalakkhaṇāya .

Sā hi pellanasabhāvā .

Tenāha ‘‘ samabbhāhato ’’ ti .

Samabbhāhanañca rūpakalāpassa desantaruppattiyā hetubhāvo .

Avaghaṭṭanaṃ āsannataruppattiyā .

Lāḷetīti parivatteti .

Idāni yadatthaṃ cuṇṇato manasikāro āgato , taṃ nigamanavasena dassetuṃ ‘‘ evametan ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha dhātuyantan ti suttena viya yantarūpakaṃ asatipi kattubhūte attani cittavasena dhātumayaṃ yantaṃ pavattati , idhāpi manasikāravidhi vuttanayeneva veditabbo .

350. Yadipi catunnaṃ dhātūnaṃ lakkhaṇādayo heṭṭhā tattha tattha vuttā eva , tathāpi te anavasesato dassetvā visuṃ kammaṭṭhānapariggahavidhiṃ dassetuṃ ‘‘ lakkhaṇādito ’’ tiādi āraddhaṃ .

Tattha lakkhīyati etenāti lakkhaṇaṃ , kakkhaḷattaṃ lakkhaṇametissāti kakkhaḷattalakkhaṇā .

Nanu ca kakkhaḷattameva pathavīdhātūti ?

Saccametaṃ , tathāpi viññātāviññātasaddatthatāvasena abhinnepi dhamme kappanāsiddhena bhedena evaṃ niddeso kato .

Evaṃ hi atthavisesāvabodho hotīti .

Atha vāV1.420 lakkhīyatītiM1.449 lakkhaṇaṃ , kakkhaḷattaṃ hutvā lakkhiyamānā dhātu kakkhaḷattalakkhaṇāti evamettha attho daṭṭhabbo .

Sesāsupi eseva nayo .

Patiṭṭhānarasāti sahajātadhammānaṃ patiṭṭhābhāvakiccā .

Tato eva nesaṃ sampaṭicchanākārena ñāṇassa paccupatiṭṭhatīti sampaṭicchanapaccupaṭṭhānā .

Padaṭṭhānaṃ panettha aññadhammatāya na uddhaṭaṃ , sādhāraṇabhāvasabbhāvato vā dūrakāraṇaṃ viya .

Yathā vā dhammuddesavāravaṇṇanādīsu rasādinā aññesaṃ paccayabhāvaṃ dassetvā paccayavantatādassanatthaṃ padaṭṭhānaṃ uddhaṭaṃ , na evamidha .

Idha pana dhātūnaṃ anaññasādhāraṇavisesavibhāvanaparāya codanāya aññadhammabhūtaṃ padaṭṭhānaṃ na uddhaṭanti daṭṭhabbaṃ .

Brūhanarasāti sahajātadhammānaṃ vaḍḍhanakiccā .

Tathā hi sā nesaṃ pīṇitabhāvaṃ dassetīti vuccati .

Saṅgahapaccupaṭṭhānāti bāhiraudakaṃ viya nhānīyacuṇṇassa sahajātadhammānaṃ saṅgahaṇapaccupaṭṭhānā .

Maddavānuppadānapaccupaṭṭhānāti bāhiraggi viya jatulohādīnaṃ sahajātadhammānaṃ mudubhāvānuppadānapaccupaṭṭhānā .

Abhinīhāro bhūtasaṅghāṭassa desantaruppattihetubhāvo , nīharaṇaṃ vā bījato aṅkurassa viya .

351. Utusamuṭṭhānāva kammādivasena anuppattito .

Utucittasamuṭṭhānā kadāci ututo , kadāci cittato uppajjanato .

Avasesāti vuttāvasesā kesādayo catuvīsati , ādito tayo tejokoṭṭhāsā , pañca vāyokoṭṭhāsā cāti dvattiṃsa .

Sabbepīti te sabbepi kammādivasena uppajjanato catusamuṭṭhānā .

Kesādīnampi hi maṃsato avimuttabhāgo kammāhāracittasamuṭṭhānova hotīti .

352. Nānattekattatoti visesasāmaññato .

Dhammānaṃ hi aññamaññaṃ visadisatā nānattaṃ , samānatā ekattaṃ .

Sabbāsampīti catunnampi .

Salakkhaṇāditoti sakaṃ lakkhaṇaṃ salakkhaṇaṃ , tato salakkhaṇādito .

Ādi -saddena rasapaccupaṭṭhānānaṃ viya mudusaṇhapharusabhāvādīnampi saṅgaho daṭṭhabbo .

‘‘ Kammasamuṭṭhānādivasena nānattabhūtānan ’’ ti kasmā vuttaṃ , nanu kammasamuṭṭhānādivasena catunnaṃ dhātūnaṃ ekattaṃ hoti sādhāraṇattāti ?

Na ,‘‘ aññā eva dhātuyo kammasamuṭṭhānā , aññā utuādisamuṭṭhānā ’’ tiādikaṃ bhedaṃ sandhāya tathā vacanato .

Etāsaṃ dhātūnaṃ .

Ruppanalakkhaṇaṃ ruppanasabhāvaṃ .

Kimpanetaṃ ruppanaṃ nāma ?

Yā sītādivirodhipaccayasannipāte visadisuppatti , tasmiṃ vā sati yo vijjamānasseva visadisuppattiyāM1.450 hetubhāvo , taṃ ruppanaṃ .

Anatītattāti apariccajanato .

MahantapātubhāvoV1.421 cettha sasambhāradhātuvasena veditabbo , tathā mahāvikāratā mahābhūtasāmaññalakkhaṇadhātuvasena , mahāparihāratā , mahattavijjamānatā ca ubhayavasenāti .

Bhūtasaddāpekkhāya ‘‘ etānī ’’ ti napuṃsakaniddeso .

Mahantāni pātubhūtāni anekasatasahassa rūpakalāpasaṅghāṭatāya samūhavasena , santativasena ca aparimitaparimāṇānaṃ , anekayojanāyāmavitthārānañca uppajjanato .

Cattāri nahutānīti cattāri dasasahassāni .

Devadānavādīnaṃ tigāvutādisarīravasena mahantāni pātubhūtāni .

Tatthāyaṃ vacanattho – mahantāni bhūtāni jātāni nibbattānīti mahābhūtānīti .

Anekābhūtavisesadassanena , anekabbhutadassanena ca anekacchariyadassanavasena mahanto abbhuto , mahantāni vā abhūtāni etthāti mahābhūto , māyākāro .

Yakkhādayo jātivaseneva mahantā bhūtāti mahābhūtā , niruḷho vā ayaṃ tesu mahābhūtasaddo daṭṭhabbo .

Pathavīādayo pana vañcakatāya , aniddisitabbaṭṭhānatāya ca mahābhūtā viya mahābhūtā .

Bhūtasaddassa ubhayaliṅgatāya napuṃsakatā katā .

Tattha vañcakatā sayaṃ anīlādisabhāvāni hutvā nīlādisabhāvassa upaṭṭhāpanaṃ , anitthipurisādisabhāvāneva ca hutvā itthipurisādiākārassa upaṭṭhāpanaṃ .

Tathā aññamaññassa anto , bahi ca aṭṭhitānaṃyeva aññamaññaṃ nissāya avaṭṭhānato aniddisitabbaṭṭhānatā .

Yadi hi imā dhātuyo aññamaññassa anto ṭhitā , na sakiccakarā siyuṃ aññamaññānuppavesanato , atha bahi ṭhitā vinibbhuttā siyuṃ .

Tathā sati avinibbhuttavādo hāyeyya , tasmā na niddisitabbaṭṭhānā .

Evaṃ santepi patiṭṭhānādinā yathāsakaṃ kiccavisesena sesānaṃ tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ upakārikā honti , yena sahajātādinā paccayena paccayā honti .

Tenāha ‘‘ na ca aññamaññaṃ nissāya na tiṭṭhantī ’’ ti .

Manāpehīti manoharehi cāturiyavantehi .

Vaṇṇasaṇṭhānavikkhepehīti kāḷasāmatādivaṇṇehi , puthulavivarakisatādisaṇṭhānehi , hatthabhamukādivikkhepehi ca .

Sarasalakkhaṇan ti sabhāvabhūtaṃ lakkhaṇaṃ , sakiccakaṃ vā sabhāvaṃ .

MahāparihāratotiM1.451 ettha vacanatthaṃ vadanto āha ‘‘ mahantehi … pe … bhūtāni , mahāparihārāni vā bhūtānī ’’ ti .

Tattha pacchimatthe purimapade uttarapadassa parihāra-saddassa lopaṃ katvā ‘‘ mahābhūtānī ’’ ti vuttaṃ .

Tathā hīti tato eva vikārassa mahantattā evāti taṃ vikāraṃ dassetuṃ ‘‘ bhūmito ’’ tiādiV1.422 vuttaṃ .

Tattha accimatoti aggissa .

Koṭisatasahassaṃ ekaṃ koṭisatasahassekaṃ cakkavāḷan ti taṃ sabbaṃ āṇākhettabhāvena ekaṃ katvā vadati .

Vilīyatīti vipattikarameghābhivuṭṭhena khārudakena lavaṇaṃ viya vilayaṃ gacchati viddhaṃsati .

Kupitenāti khubhitena .

Vikīratīti vidhamati viddhaṃsati .

Anupādinnesu vikāramahattaṃ dassetvā upādinnesu dassento ‘‘ patthaddho ’’ tiādimāha .

Tattha kaṭṭhamukhena vāti vā -saddo upamattho .

Yathā kaṭṭhamukhena sappena ḍaṭṭho patthaddho hoti , evaṃ pathavīdhātuppakopena so kāyo kaṭṭhamukheva hoti , kaṭṭhamukhamukhagato viya patthaddho hotīti attho .

Atha vā vā -saddo avadhāraṇattho .

So ‘‘ pathavīdhātuppakopena vā ’’ ti evaṃ ānetvā sambandhitabbo .

Ayañhettha attho – kaṭṭhamukhena ḍaṭṭhopi kāyo pathavīdhātuppakopeneva patthaddho hoti , tasmā pathavīdhātuyā aviyutto so kāyo sabbadā kaṭṭhamukhamukhagato viya hotīti .

Vā -saddo vā aniyamattho , tatrāyamattho – kaṭṭhamukhena ḍaṭṭho kāyo patthaddho hoti vā , na vā hoti mantāgadavasena , pathavīdhātuppakopena pana mantāgadarahito so kāyo kaṭṭhamukhamukhagato viya hoti ekantapatthaddhoti .

Pūtiyoti kuthito .

Santattoti sabbaso tatto samuppannadāho .

Sañchinnoti samantato chinno paramāṇubhedasañcuṇṇo āyasmato upasenattherassa sarīraṃ viya .

Mahāvikārāni bhūtānīti mahāvikāravantāni bhūtāni mahābhūtānīti purimapade uttarapadalopena niddeso daṭṭhabbo .

‘‘ Pathavī ’’ tiādinā sabbalokassa pākaṭānipi vipallāsaṃ muñcitvā yathāsabhāvato pariggaṇhane mahantena vāyāmena vinā na pariggaṇhantīti duviññeyyasabhāvattā ‘‘ mahantānī ’’ ti vuccanti .

Tāni hi suviññeyyāni .

‘‘ Amahantānī ’’ ti mantvā ṭhitā tesaṃ duppariggahataṃ disvāM1.452 ‘‘ aho mahantāni etānī ’’ ti jānātīti mahābhūtekadesatādīhi vā kāraṇehi mahābhūtāni .

Etā hi dhātuyo mahābhūtekadesato , mahābhūtasāmaññato , mahābhūtasannissayato , mahābhūtabhāvato , mahābhūtapariyosānato cāti imehipi kāraṇehi ‘‘ mahābhūtānī ’’ ti vuccanti .

Tattha mahābhūtekadesatoti ‘‘ bhūtamidanti , bhikkhave , samanupassathā ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.401) hi avisesena khandhapañcakaṃ ‘‘ bhūtan ’’ ti vuccati .

Tattha yadidaṃ kāmabhave , rūpabhave , pañcavokārabhave , ekacce ca saññībhave pavattaṃ khandhapañcakaṃ , taṃ mahāvisayatāya ‘‘ mahābhūtan ’’ tiV1.423 vattabbataṃ arahati .

Pathavīādayo pana catasso dhātuyo tassa mahābhūtassa ekadesabhūtā ‘‘ mahābhūtā ’’ ti vuccanti .

Samudāyesu hi pavattavohārā avayavesupi dissanti yathā ‘‘ samuddo diṭṭho , paṭo daḍḍho ’’ ti ca .

Mahābhūtasamaññatoti tadadhīnavuttitāya bhavanti ettha upādārūpānīti bhūtāni , pathavīādayo catasso dhātuyo .

Sā panāyametāsu bhūtasamaññā anaññatthavuttitāya upādārūpānaṃ aviparītaṭṭhā , lokassa cetā bahūpakārā , cakkhusamuddādīnaṃ nissayabhūtā cāti mahantāni bhūtānīti samaññāyiṃsu .

Mahābhūtasannissayatoti mahantānaṃ mahānubhāvānaṃ mahāsammatamandhātuppabhutīnaṃ raññaṃ , sakkādīnaṃ devānaṃ , vepacittiādīnaṃ asurānaṃ , mahābrahmādīnaṃ brahmānaṃ , guṇato vā mahantānaṃ buddhānaṃ , paccekabuddhānaṃ , sāvakānaṃ upādāyupādāya vā sabbesampi bhūtānaṃ sattānaṃ nissayabhūtatāya mahantā bhūtā etesūti mahābhūtā .

Cātumahābhūtiko hi nesaṃ kāyoti .

Mahābhūtabhāvatoti bahubhūtabhāvato .

Ayaṃ hi mahā -saddo ‘‘ mahājano sannipatito ’’ tiādīsu bahubhāve dissati .

Pathavīādayo ca dhātuyo ekasmimpi attabhāve aparimeyyappabhedā pavattanti .

Tasmā mahantā bahū anekasatasahassappabhedā bhūtāti mahābhūtā .

Mahābhūtapariyosānatoti mahābhūtassa vasena pariyosānappattito .

‘‘ Kālo ghasati bhūtāni , sabbāneva sahattanā ;

Yo ca kālaghaso bhūto , sa bhūtapacaniṃ pacī ’’ ti .( jā .1.2.190)–

HiM1.453 evamādīsu khīṇāsavo ‘‘ bhūto ’’ ti vutto .

So hi ucchinnabhavanettikatāya āyatiṃ appaṭisandhikattā ekantato ‘‘ bhūto ’’ ti vuccati , na itare , bhavissantīti vohāraṃ anatītattā .

Bhūto eva idha pūjāvasena ‘‘ mahābhūto ’’ ti vutto yathā ‘‘ mahākhīṇāsavo , mahāmoggallāno ’’ ti ca .

Imāsañca dhātūnaṃ anādimati saṃsāre pabandhavasena pavattamānānaṃ yathāvuttassa mahābhūtasseva santāne pariyosānappatti , nāññatra .

Tasmā mahābhūte bhūtā pariyosānaṃ pattāti mahābhūtā purimapade bhūta-saddassa lopaṃ katvā .

Evametā dhātuyo mahābhūtekadesatādīhi mahābhūtāti veditabbā .

Pathavīādīnaṃ kakkhaḷapaggharaṇādivisesalakkhaṇasamaṅgitā apariccattadhātulakkhaṇānaṃyevāti āha ‘‘ dhātulakkhaṇaṃ anatītattā ’’ ti .

Na hi sāmaññapariccāgena viseso , visesanirapekkhaṃ vā sāmaññaṃ pavattati .

Tathā hi vadanti –

‘‘ TamatthāpekkhatoV1.424 bhedaṃ , sasāmaññaṃ jahāti no ;

Gaṇhāti saṃsayuppādā , samevekatthakaṃ dvayan ’’ ti .

Salakkhaṇadhāraṇena cāti yena salakkhaṇadhāraṇena ‘‘ dhātuyo ’’ ti vuccanti , teneva ‘‘ dhammā ’’ tipi vuccanti ubhayathāpi nissattanijjīvatāya eva vibhāvanato .

Tenevāha –

‘‘ chadhāturoyaṃ bhikkhu puriso , dhammesu dhammānupassī viharatī ’’ ti ca .

Arūpānaṃ khaṇato rūpānaṃ khaṇassa nātiittaratāyāha ‘‘ attano khaṇānurūpan ’’ ti .

Dharaṇenāti ṭhānena , pavattanenāti attho .

Khayaṭṭhenāti khaṇabhaṅgutāya .

Bhayaṭṭhenāti udayavayapaṭipīḷanādinā sappaṭibhayatāya .

Asārakaṭṭhenāti attasāravirahena .

353. Sahuppannāva etāti etā catasso dhātuyo saha uppannāva saha pavattamānāva samānakāle labbhamānāpi avakaṃsato sabbapariyantime utucittāhārasamuṭṭhānesu suddhaṭṭhake , kammajesu jīvitanavaketi ekekasmiṃ suddhaṭṭhakādikalāpepi padesena avinibbhuttā visuṃ visuṃ aniddisitabbaṭṭhānatāya .

Yattha hi tissannaṃ dhātūnaṃ patiṭṭhāvasenaM1.454 pathavī , tattheva tassā ābandhanaparipācanasamudīraṇavasena itarā .

Esa nayo sesāsupi .

354. Purimā dve garukattā sabhāgā aññamaññanti adhippāyo .

Ettha ca nanu pathaviyāpi lahubhāvo atthi .

Tathā hi sā ‘‘ kakkhaḷaṃ mudukaṃ saṇhaṃ pharusaṃ garukaṃ lahukan ’’ ti niddiṭṭhā , āpepi lahubhāvo labbhatevāti ?

Na , nippariyāyagarubhāvassa adhippetattā .

Garubhāvo eva hi pathavīdhātuyā garutaraṃ upādāya lahubhāvoti pariyāyena vutto sītabhāvo viya tejodhātuyā .

Yadi evaṃ rūpassa lahutāti kathaṃ ?

Ayampi vuttanayā eva lahutākāraṃ upādāya labbhanato .

Na hi paricchedavikāralakkhaṇāni paramatthato labbhanti nipphannarūpānaṃ avatthāvisesasabhāvato .

Tasmā paramatthasiddhaṃ garubhāvaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ purimā dve garukattā sabhāgā ’’ ti .

‘‘ Tathā ’’ ti padena ‘‘ sabhāgā ’’ ti imamatthaṃ upasaṃharati .

‘‘ Dve ’’ ti pana idaṃ yathā ‘‘ purimā ’’ ti ettha , evaṃ ‘‘ pacchimā ’’ ti etthāpi ānetvā sambandhitabbaṃ .

Visabhāgā garukalahukabhāvatoti adhippāyo .

Yathā ca garukalahukabhāvehi , evaṃ peyyabhāvāpeyyabhāvehi ca sabhāgavisabhāgatā yojetabbā .

355. AjjhattikāV1.425 heṭṭhā vuttaajjhattikā , sattasantānapariyāpannāti attho .

Viññāṇavatthu viññattiindriyānan ti cakkhādīnaṃ channaṃ viññāṇavatthūnaṃ , dvinnaṃ viññattīnaṃ , itthipurisindriyajīvitindriyānañca .

Ye pana ‘‘ viññāṇavatthūti hadayavatthu gahitan ’’ ti vadanti , tesaṃ indriya-ggahaṇena aṭṭhannampi rūpindriyānaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ .

‘‘ Vuttaviparītappakārā ’’ ti idaṃ bāhirānaṃ dhātūnaṃ yathā sabbaso viññāṇavatthuviññattiindriyānaṃ anissayatā ca iriyāpathaviraho ca vuttavipariyāyo , evaṃ catusamuṭṭhānatāpīti katvā vuttaṃ , na lakkhaṇarūpassa viya kutocipi samuṭṭhānassa abhāvato utusamuṭṭhānatāya tāsaṃ .

Lahutādinissayatāpi ajjhattikānaṃ dhātūnaṃ vattabbā , na vā vattabbā .

Viññatti-ggahaṇaṃ hi lakkhaṇanti .

356. Itarāhīti āpotejovāyudhātūhi .

Ekasaṅgahāti sajātisaṅgahena ekasaṅgahā .

Samānajātiyānaṃ hi saṅgaho sahajātisaṅgaho .

Tenāha ‘‘ samuṭṭhānanānattābhāvato ’’ ti .

357. TiṇṇaṃM1.455 mahābhūtānaṃ patiṭṭhā hutvā paccayo hotīti yehi mahābhūtehi sampiṇḍanavasena saṅgahitā , paripācanavasena anupālitā , samudīraṇavasena vitthambhitā ca , tesaṃ attanā sahajātānaṃ tiṇṇaṃ mahābhūtānaṃ patiṭṭhā hutvā tato eva sandhāraṇavasena avassayo hoti , vuttanayena vā patiṭṭhā hutvā sahajātādivasena paccayo hotīti .

Esa nayo sesāsupi .

358. Yadipi aññamaññaābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammāti heṭṭhā dhātūnaṃ asamannāhāratā dassitā eva , athāpi imināva nayena visuṃ kammaṭṭhānapariggaho kātabboti dassento ‘‘ pathavīdhātu cetthā ’’ tiādimāha .

Tattha pathavīdhātu cetthāti ca -saddo sampiṇḍanattho , tena ayampi eko manasikārappakāroti dīpeti .

Etthāti etāsu dhātūsu .

Ahaṃ ‘‘ pathavīdhātū ’’ ti vā ‘‘ paccayo homī ’’ ti vā na jānātīti attani viya attano kicce ca ābhogābhāvaṃ dassetvā upakārakassa viya upakattabbānampi ābhogābhāvaṃ dassetuṃ ‘‘ itarānipī ’’ tiādi vuttaṃ .

Sabbatthāti sabbāsu dhātūsu , tatthāpi attakiccupakattabbabhedesu sabbesu .

359. Paccayavibhāgatoti paccayadhammavibhāgato ceva paccayabhāvavibhāgato ca .

‘‘ Paccayato ’’ ti hi iminā pathavīādīnaṃ aññāsādhāraṇo patiṭṭhābhāvādinā sesabhūtattayassa paccayabhāvo vutto .

Idha pana yehi dhammehi pathavīādīnaṃ uppatti , tesaṃ pathavīādīnañca anavasesatoV1.426 paccayabhāvavibhāgo vuccatīti ayaṃ imesaṃ dvinnaṃ ākārānaṃ viseso .

Kamman ti kusalākusalaṃ rūpuppādakaṃ kammaṃ .

Cittan ti yaṃ kiñci rūpuppādakaṃ cittaṃ .

Āhāroti ajjhattiko rūpuppādako āhāro .

Utūti yo koci utu , atthato tejodhātu .

Kammamevāti avadhāraṇaṃ samuṭṭhānasaṅkarābhāvadassanatthaṃ , tena akammajānampi kesañci kammassa pariyāyapaccayabhāvo dīpito hoti .

Tathā hi vakkhati ‘‘ kammapaccayacittasamuṭṭhānan ’’ tiādi .

Nanu ca kammasamuṭṭhānānaṃ kammato aññenapi paccayena bhavitabbanti ?

Bhavitabbaṃ , so pana kammagatikovāti paṭiyogīnivattanatthaṃ avadhāraṇaṃ kataṃ , tenāha ‘‘ na cittādayo ’’ ti .

Cittādisamuṭṭhānānan ti etthāpi ayamattho yathārahaṃ vattabbo .

Itareti cittāditoM1.456 aññe .

Janakapaccayoti samuṭṭhāpakataṃ sandhāya vuttaṃ , paccayo pana kammapaccayova .

Vuttaṃ hi ‘‘ kusalākusalā cetanā vipākānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ kammapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.427).

Sesānan ti cittādisamuṭṭhānānaṃ .

Pariyāyato upanissayapaccayo hotīti paṭṭhāne ( paṭṭhā .1.1.9) arūpānaṃyeva upanissayapaccayassa āgatattā nippariyāyena rūpadhammānaṃ upanissayapaccayo natthi .

Sutte pana ‘‘ puggalaṃ upanissāya vanasaṇḍaṃ upanissāyā ’’ ti vacanato suttantikapariyāyena vinā abhāvo upanissayapaccayoti veditabbo .

Cittaṃ janakapaccayo hotīti sahajātanissayāhārādivasena paccayo hontaṃ cittaṃ samuṭṭhāpakataṃ upādāya ‘‘ janakapaccayo hotī ’’ ti vuttaṃ .

Āhārautūsupi eseva nayo .

Evaṃ kammādīnaṃ paccayadhammānaṃ vasena dhātūsu paccayavibhāgaṃ dassetvā idāni taṃsamuṭṭhānānaṃ dhātūnampi vasena paccayavibhāgaṃ dassento paṭhamaṃ tāva ‘‘ kammasamuṭṭhānaṃ mahābhūtan ’’ tiādinā uddisitvā puna ‘‘ tattha kammasamuṭṭhānā pathavīdhātū ’’ tiādinā niddisati .

Tattha kammasamuṭṭhānā pathavīdhātūti ‘‘ kammasamuṭṭhānaṃ mahābhūtan ’’ ti ettha sāmaññato vuttā kammajapathavīdhātu .

Kammasamuṭṭhānānaṃ itarāsan ti kammajānaṃ āpodhātuādīnaṃ tissannaṃ dhātūnaṃ sahuppattiyā attano upakārakānaṃ tāsaṃ upakārakato , ādhārabhāvato , uppādato yāva bhaṅgādharaṇato , vigamābhāvato ca sahajātaaññamaññanissayaatthiavigatavasena ceva patiṭṭhāvasena ca paccayo hoti , hontī ca kammaṃ viya attano , tāsañca na janakavasena paccayo hoti asamuṭṭhāpakattā tāsaṃ .

Kāmañcettha nissayapaccaya-ggahaṇeneva patiṭṭhābhāvo saṅgahito , pathavīdhātuyā pana anaññasādhāraṇakiccaṃ sahajātānaṃ patiṭṭhābhāvoti imaṃ visesaṃ dassetuṃV1.427 ‘‘ patiṭṭhāvasena cā ’’ ti visuṃ katvā vuttaṃ .

Ābandhanavasena cātiādīsupi eseva nayo .

Tisantatimahābhūtānan ti utucittāhārasamuṭṭhānānaṃ catumahābhūtānaṃ aññamaññaṃ avokiṇṇānaṃ , avicchedena pavattiṃ upādāya santatīti santatiggahaṇaṃ .

Pathavīdhātuyā patiṭṭhābhāvo nāma sahajātānaṃ dhammānaṃyevāti āha ‘‘ na patiṭṭhāvasenā ’’ ti .

Na ābandhanavasenātiādīsupi eseva nayo .

EtthātiM1.457 etesu kammasamuṭṭhānamahābhūtesu .

‘‘ Cittasamuṭṭhānā pathavīdhātu cittasamuṭṭhānānaṃ itarāsan ’’ tiādīsu sukaro tantinayo netunti ‘‘ cittaāhāra … pe … eseva nayo ’’ ti atidisati .

Sahajātādipaccayavasappavattāsu ca panāti ettha ca -saddo samuccayattho , pana -saddo visesattho , tadubhayena ca yathāvuttasahajātādipaccayehi pavattamānā dhātuyo iminā visesena pavattantīti imamatthaṃ dīpeti .

Idāni taṃ visesaṃ dassetuṃ ‘‘ ekaṃ paṭiccā ’’ tigāthamāha .

Tattha ekaṃ dhātuṃ paṭicca tisso dhātuyo catudhā sampavattanti , tisso dhātuyo paṭicca ekāva dhātu catudhā sampavattati , dve dhātuyo paṭicca dve dhātuyo chadhā sampavattantīti yojanā .

Attho pana pathavīādīsu ekekissā paccayabhāve itarāsaṃ tissannaṃ tissannaṃ paccayuppannatāti ayameko catukko , tissannaṃ tissannaṃ paccayabhāve itarāya ekekissā paccayuppannatāti ayamaparo catukko , paṭhamadutiyā , tatiyacatutthā , paṭhamatatiyā , dutiyacatutthā , paṭhamacatutthā , dutiyatatiyāti imāsaṃ dvinnaṃ dvinnaṃ paccayabhāve tattha tattha itarāsaṃ dvinnaṃ dvinnaṃ paccayuppannatāti ayameko chakko .

Evaṃ paccayabhāvena catudhā , chadhā ca pavattamānānaṃ ekakadvikatikavasena tikadukaekakavasena ca yathākkamaṃ paccayapaccayuppannatāvibhāgo veditabbo .

Ayañca paccayabhāvo sahajātaaññamaññanissayaatthiavigatapaccayavasena , tatthāpi ca aññamaññamukheneva veditabbo .

Yaṃ sandhāya vuttaṃ paṭiccavāre ‘‘ ekaṃ mahābhūtaṃ paṭicca tayo mahābhūtā , tayo mahābhūte paṭicca ekaṃ mahābhūtaṃ , dve mahābhūte paṭicca dve mahābhūtā uppajjantī ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.53).

Abhikkamapaṭikkamādīti ādi -saddena ādānavissajjanādikāyikakiriyākaraṇassa saṅgaho daṭṭhabbo .

Uppīḷanassa paccayo hoti ghaṭṭanakiriyāya pathavīdhātuvasena sijjhanato .

Sāvāti pathavīdhātuyeva .

Āpodhātuyā anugatā āpodhātuyā tattha appadhānabhāvaṃ , pathavīdhātuyā caV1.428 padhānabhāvanti patiṭṭhābhāve viya patiṭṭhāpanepi sātisayakiccattā tassā patiṭṭhāpanassa pādaṭṭhapanassa paccayo hotītiM1.458 sambandho .

Avakkhepanassāti adhonikkhipanassa .

Tattha ca garutarasabhāvāya āpodhātuyā sātisayo byāpāroti āha ‘‘ pathavīdhātuyā anugatā āpodhātū ’’ ti .

Tathā uddhaṅgatikā tejodhātūti uddharaṇe vāyodhātuyā tassā anugatabhāvo vutto .

Tiriyaṃ gatikāya vāyodhātuyā atiharaṇavītiharaṇesu sātisayo byāpāroti tejodhātuyā tassā anugatabhāvo gahito .

Tattha ṭhitaṭṭhānato abhimukhaṃ pādassa haraṇaṃ atiharaṇaṃ , purato haraṇaṃ .

Tato thokaṃ vītikkamma haraṇaṃ vītiharaṇaṃ , passato haraṇaṃ .

Ekekena mukhenāti ‘‘ patthaṭattā pathavī ’’ tiādinā ( visuddhi .1.347) vibhattesu terasasu ākāresu ekekena dhātūnaṃ pariggaṇhanamukhena .

Svāyan ti so ayaṃ upacārasamādhi .

Kathaṃ panassa vavatthānapariyāyoti āha ‘‘ catunnaṃ dhātūnan ’’ tiādi .

360. Idāni imissā bhāvanāya ānisaṃse dassetuṃ ‘‘ idañca panā ’’ tiādi vuttaṃ .

Suññataṃ avagāhatīti dhātumattatādassanena rūpakāyassa anattakataṃ vavatthāpayato tadanusārena nāmakāyassāpi anattakatā supākaṭā hotīti sabbaso attasuññataṃ pariyogāhati tattha patiṭṭhahati .

Sattasaññaṃ samugghātetīti tato eva ‘‘ satto poso itthī puriso ’’ ti evaṃ pavattaṃ ayāthāvasaññaṃ ugghāteti samūhanati .

Vāḷamigayakkharakkhasādivikappaṃ anāvajjamānoti sasantāne viya parasantānepi dhātumattatāya sudiṭṭhattā khīṇāsavo viya ‘‘ ime sīhabyagghādayo vāḷamigā , ime yakkharakkhasā ’’ ti evamādivikappaṃ akaronto bhayabheravaṃ sahati abhibhavati .

Yathāvuttavikappanāpajjanaṃ hi bhayabheravasahanassa kāraṇaṃ vuttaṃ .

Ugghāto uppilāvitattaṃ .

Nigghāto dīnabhāvappatti .

Mahāpañño ca pana hoti dhātuvasena kāye sammadeva ghanavinibbhogassa karaṇato .

Tathā hidaṃ kammaṭṭhānaṃ buddhicaritassa anukūlanti vuttaṃ , sugatiparāyaṇo vā indriyānaṃ aparipakkatāyanti adhippāyo .

Ekūnavīsatibhāvanānayapaṭimaṇḍitassa

Catudhātuvavatthānaniddesassa līnatthavaṇṇanā niṭṭhitā .

361.‘‘ KoM1.459V1.429 samādhī ’’ tiādinā sarūpādipucchā yāvadeva vibhāgāvabodhanatthā .

Sarūpādito hi ñātassa pabhedo vuccamāno suviññeyyo hoti saṅkhepapubbakattā vitthārassa , vitthāravidhinā ca saṅkhepavidhi saṅgayhatīti ‘‘ samādhissa vitthāraṃ bhāvanānayañca dassetun ’’ ti vuttaṃ .

Atha vā ‘‘ ko samādhī ’’ tiādināpi samādhisseva pakārabhedo dassīyati , bhāvanānisaṃsopi bhāvanānayanissito evāti adhippāyena ‘‘ vitthāraṃ bhāvanānayañca dassetun ’’ ti vuttaṃ .

Sabbappakāratoti palibodhupacchedādikassa sabbassa bhāvanāya pubbakiccassa karaṇappakārato ceva sabbakammaṭṭhānabhāvanāvibhāvanato ca .

‘‘ Samattā hotī ’’ ti vatvā tameva samattabhāvaṃ vibhāvetuṃ ‘‘ duvidhoyevā ’’ tiādi vuttaṃ .

Idha adhippeto samādhīti lokiyasamādhiṃ āha .

Dasasu kammaṭṭhānesūti yāni heṭṭhā ‘‘ upacārāvahānī ’’ ti vuttāni dasa kammaṭṭhānāni , tesu .

Appanāpubbabhāgacittesūti appanāya pubbabhāgacittesu aṭṭhannaṃ jhānānaṃ pubbabhāgacittuppādesu .

Ekaggatāti ekāvajjanavīthiyaṃ , nānāvajjanavīthiyañca ekaggatā .

Avasesakammaṭṭhānesūti ‘‘ appanāvahānī ’’ ti vuttesu tiṃsakammaṭṭhānesu .

Samādhiānisaṃsakathāvaṇṇanā

362. Diṭṭhadhammo vuccati paccakkhabhūto attabhāvo , tattha sukhavihāro diṭṭhadhammasukhavihāro .

Kāmaṃ ‘‘ samāpajjitvā ’’ ti etena appanāsamādhiyeva vibhāvito ,‘‘ ekaggacittā ’’ ti pana padena upacārasamādhinopi gahaṇaṃ hotīti tato nivattanatthaṃ ‘‘ appanāsamādhibhāvanā ’’ ti vuttaṃ .

Na kho paneteti ete bāhirakabhāvitā jhānadhammā cittekaggatāmattakarā .

Ariyassa vinaye buddhassa bhagavato sāsane ‘‘ sallekhā ’’ ti na vuccanti kilesānaṃ sallekhanapaṭipadā na hotīti katvā , sāsane pana avihiṃsādayopi sallekhāva lokuttarapādakattā .

Sambādheti taṇhāsaṃkilesādinā saṃkiliṭṭhatāya paramasambādhe ativiya saṅkaṭaṭṭhānabhūte saṃsārappavatte .

Okāsādhigamanayenāti atthapaṭilābhayoggassa navamakhaṇasaṅkhātassa okāsassa adhigamanayena .

TassaM1.460 hi dullabhatāya appanādhigamampi anadhigamayamāno saṃvegabahulo puggalo upacārasamādhimhiyevaV1.430 ṭhatvā vipassanāya kammaṃ karoti ‘‘ sīghaṃ saṃsāradukkhaṃ samatikkamissāmī ’’ ti .

Abhiññāpādakan ti iddhividhādiabhiññāñāṇapādakabhūtaṃ adhiṭṭhānabhūtaṃ .

Hotīti vuttanayāti ettha iti -saddo pakārattho , tena ‘‘ iminā pakārena vuttanayā ’’ ti sesābhiññānampi vuttappakāraṃ saṅgaṇhāti .

Sati sati āyataneti purimabhavasiddhe abhiññādhigamassa kāraṇe vijjamāne .

Abhiññādhigamassa hi adhikāro icchitabbo , yo ‘‘ pubbahetū ’’ ti vuccati .

Na samāpattīsu vasībhāvo .

Tenāha bhagavā ‘‘ sati sati āyatane ’’ ti ( ma . ni .3.158; a . ni .3.102).

Abhiññāsacchikaraṇīyassāti vakkhamānavibhāgāya abhivisiṭṭhāya paññāya sacchikātabbassa .

Dhammassāti bhāvetabbassa ceva vibhāvetabbassa ca dhammassa .

Abhiññāsacchikiriyāya cittaṃ abhininnāmetīti yojanā .

Tatra tatrevāti tasmiṃ tasmiṃyeva sacchikātabbadhamme .

Sakkhibhāvāya paccakkhakāritāya bhabbo sakkhibhabbo , tassa bhāvo sakkhibhabbatā , taṃ sakkhibhabbataṃ .

Taṃ taṃ bhavagamikammaṃ ārabbha bhavapatthanāya anuppannāyapi kammassa katūpacitabhāveneva bhavapatthanākiccaṃ sijjhatīti dassento āha ‘‘ apatthayamānā vā ’’ ti .

Saha byeti pavattatīti sahabyo , sahāyo , idha pana ekabhavūpago adhippeto , tassa bhāvo sahabyatā , taṃ sahabyataṃ .

Kiṃ pana appanāsamādhibhāvanāyeva bhavavisesānisaṃsā , udāhu itarāpīti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘ upacārasamādhibhāvanāpī ’’ tiādi .

Nibbānan ti tissannaṃ dukkhatānaṃ nibbutiṃ .

Rūpadhamme pariyāpannā vijjamānāpi saṅkhāradukkhatā cittassa abhāvena asantasamāva .

Tenāha ‘‘ sukhaṃ viharissāmā ’’ ti .

Soḷasahi ñāṇacariyāhīti aniccānupassanādukkhaanattanibbidāvirāganirodhapaṭinissaggavivaṭṭānupassanāti imāhi aṭṭhahi , aṭṭhahi ca ariyamaggaphalañāṇehīti evaṃ soḷasahi .

Navahi samādhicariyāhītiM1.461 pañcannaṃ rūpajjhānānaṃ , catunnaṃ arūpajjhānānañca vasena evaṃ navahi .

Keci pana ‘‘ cattāro rūpajjhānasamādhī , cattāro arūpajjhānasamādhī , ubhayesaṃ upacārasamādhiṃ ekaṃ katvā evaṃ navā ’’ ti vadanti .

SamādhibhāvanāyogetiV1.431 samādhibhāvanāya anuyoge anuyuñjane , samādhibhāvanāsaṅkhāte vā yoge .

Yogoti bhāvanā vuccati .

Yathāha ‘‘ yogā ve jāyatī bhūrī ’’ ti ( dha . pa .282).

363. Samādhipīti pi -saddena sīlaṃ sampiṇḍeti .

Samādhiniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .

Iti ekādasamaparicchedavaṇṇanā .

Paṭhamo bhāgo niṭṭhito .