5. Sesakasiṇaniddesavaṇṇanā
Āpokasiṇakathāvaṇṇanā
91. Yathāvitthāritassa
M1.195V1.183 atthassa atidesopi vitthāraṭṭhāneyeva tiṭṭhatīti āha ‘‘ vitthārakathā hotī ’’ ti .Āpokasiṇan ti āpokasiṇajjhānaṃ , āpokasiṇakammaṭṭhānaṃ vā .
Sabbaṃ vitthāretabban ti pathavīkasiṇakammaṭṭhāne vuttanayena vitthāretabbaṃ .
Ettakampīti ‘‘ kate vā akate vāti sabbaṃ vitthāretabban ’’ ti ettakampi avatvā .
Sāmuddikena loṇudakena bharito jalāsayo loṇī .
Nīlādivaṇṇasaṅkarapariharaṇatthaṃ ‘‘ suddhavatthena gahitan ’’ ti vuttaṃ .
Aññan ti bhūmiṃ sampattaṃ .
Tathārūpan ti yādisaṃ ākāsajaṃ udakaṃ , tādisaṃ .
Tenāha ‘‘ vippasannaṃ anāvilan ’’ ti , yaṃ pana udakanti sambandho .
‘‘ Na vaṇṇo paccavekkhitabbo ’’ tiādīsu yaṃ vattabbaṃ , taṃ pathavīkasiṇakathāyaṃ vuttameva .
Lakkhaṇaṃ pana idha paggharaṇalakkhaṇaṃ veditabbaṃ .
Vuttanayenevāti pathavīkasiṇabhāvanāyaṃ vuttanayeneva .
Taraṅguṭṭhānādi , pheṇamissatādi ca idha kasiṇadoso .
Soti yogāvacaro .
Tassāti paṭibhāganimittassa .
Tejokasiṇakathāvaṇṇanā
92. Siniddhāni sinehavantāni .
Sāradārūni na pheggudārūni .
Jālāya ciraṭṭhitatthaṃ siniddhasāradāruggahaṇaṃ .
Ghaṭikaṃ ghaṭikaṃ katvāti khandhaso karitvā .
Ālimpetvāti jāletvā .
Ghanajālāyāti aviraḷavasena pavattaaggijālāyaṃ .
Patanasadisan ti patamānasadisaṃ .
Akate gaṇhantassāti vuttanayena yathā kasiṇamaṇḍalaṃ paññāyati , evaṃ anabhisaṅkhate kevale tejasmiṃ nimittaṃ gaṇhantassa .
Vāyokasiṇakathāvaṇṇanā
93. Vuttañhetan ti
V1.184 ettha hi -saddo hetuattho , yasmāti attho .Tassa ‘‘ tasmā ’’ ti iminā sambandho .
Ucchaggan ti ucchukhette yathāṭhitānaṃ aggaṃ .
Eritan ti
M1.196 vātena calitaṃ .Sameritan ti sabbaso calitaṃ .
Tasmāti yasmā ‘‘ vāyokasiṇaṃ … pe … upalakkhetī ’’ ti evaṃ vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ , tasmā .
Samasīsaṭṭhitan ti upari pattānaṃ vasena samasīsaṃ hutvā ṭhitaṃ .
Veḷuṃ vā rukkhaṃ vāti etthāpi ‘‘ samasīsaṃ ṭhitaṃ ghanapattaveḷuṃ vā ghanapattarukkhaṃ vā ’’ ti ānetvā yojetabbaṃ .
Ekaṅgulādippamāṇesu kesesu rassabhāvato , dīghataresu olambanato , viraḷesu anuppavesato vātappahāro na paññāyatīti caturaṅgulappamāṇa ggahaṇaṃ , ghana ggahaṇañca kataṃ .
Etasmiṃ ṭhāne paharatīti satiṃ ṭhapetvāti ucchaggādīnaṃ pacalanākāraggahaṇamukhena tesaṃ pahārake vātasaṅghāte satiṃ upaṭṭhapetvā .
Tattha satiṃ ṭhapetvāti tasmiṃ kāyapadesassa saṅghaṭṭanavasena pavatte vāyupiṇḍe saṅghaṭṭanākāraggahaṇamukhena satiṃ upaṭṭhapetvā .
‘‘ Usumavaṭṭisadisan ’’ ti etena purimakasiṇassa viya imassāpi nimittassa saṃviggahataṃ dasseti .
‘‘ Niccalan ’’ ti iminā niccalabhāvoyeva uggahanimittato imassa visesoti paṭibhāganimittassāpi usumavaṭṭisadisatāva vibhāvitā hoti .
Nīlakasiṇakathāvaṇṇanā
94. Añjanarājivaṭṭādi vaṇṇadhātuyā vā .
Tathārūpaṃ mālāgacchan ti aviraḷavikasitanīlavaṇṇapupphasañchannaṃ pupphagacchaṃ .
Itarenāti akatādhikārena .
Girikaṇṇika ggahanena nīlaṃ girikaṇṇikamāha .
Karaṇḍapaṭalaṃ samuggapidhānaṃ .
Pattehiyevāti nīluppalādīnaṃ kesaravaṇṭāni apanetvā kevalehi pattehiyeva .
Pūretabban ti nīlavaṇṇaṃ vatthaṃ gahetvā bhaṇḍikaṃ viya bandhitvā yathā nīlamaṇḍalaṃ hutvā paññāyati , tathā caṅkoṭakaṃ vā karaṇḍapaṭalaṃ vā pūretabbaṃ .
Mukhavaṭṭiyaṃ vā assāti assa caṅkoṭakassa , karaṇḍapaṭalassa vā mukhavaṭṭiyaṃ bandhitabbaṃ .
Maṇitālavaṇṭaṃ indanīlamaṇimayaṃ tālavaṇṭaṃ .
Pītakasiṇakathāvaṇṇanā
95. Pītakasiṇe mālāgacchan ti ikkaṭādimālāgacchaṃ .
Haritālaṃ , manosilā vā dhātu .
Pattaṅgapupphehīti
V1.185 pattaṅganāmikā pītavaṇṇapupphā ekā gacchajāti , tassa pupphehi .Āsanapūjan ti cetiyaṅgaṇe kataṃ āsanapūjaṃ
M1.197 .Kaṇikārapupphādināti ādi -saddena ākulikiṅkirātapupphādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .
Lohitakasiṇakathāvaṇṇanā
96. Lohitamaṇi lohitaṅgamaṇiādi .
Lohitadhātu gerukajātihiṅgulikādi .
Odātakasiṇakathāvaṇṇanā
97. Odātakasiṇe mālāgacchan ti nandiyāvattādimālāgacchaṃ .
Dhātu kakkaṭimuttasetikādi .
Ālokakasiṇakathāvaṇṇanā
98. Tathā asakkontenāti yathā sūriyālokādivasena obhāsanimittuppādanaṃ vuttaṃ , tassa obhāsamaṇḍalassa na ciraṭṭhititāya tathā nimittuppādanaṃ kātuṃ asakkontena .
Ghaṭamukhena niggacchanakaobhāsassa mahantabhāvato ‘‘ ghaṭamukhaṃ pidahitvā ’’ ti vuttaṃ .
Bhittimukhan ti bhittiabhimukhaṃ .
Uṭṭhitamaṇḍalasadisan ti bhittiādīsu uṭṭhitapākatikaālokamaṇḍalasadisaṃ .
Ghanavippasannaṃ ālokapuñjasadisan ti bhagavato byāmappabhā viya bahalo , vippasanno ca hutvā puñjabhūto āloko atthi ce , taṃsadisoti attho .
Paricchinnākāsakasiṇakathāvaṇṇanā
99. Chiddasadisameva hotīti yehi bhittipariyantādīhi paricchinnaṃ , taṃ chiddaṃ , taṃsadisaṃ , tenavākārena uggahanimittaṃ upaṭṭhātīti attho .
‘‘ Vaḍḍhiyamānampi na vaḍḍhatī ’’ ti uggahanimittassa avaḍḍhanīyataṃ dassetuṃ vuttaṃ .
Sabbampi hi uggahanimittaṃ vaḍḍhiyamānaṃ na vaḍḍhatiyeva .
Satipi ca vaḍḍhetukāmatāyaṃ vaḍḍhanā na sambhavati bhāvanāya paridubbalattā .
Bhāvanāvasena hi nimittavaḍḍhanā
V1.186 .Paṭibhāganimittaṃ pana tasmiṃ uppanne bhāvanā thirāti katvā ‘‘ vaḍḍhiyamānaṃ vaḍḍhatī ’’ ti vuttaṃ .
Kiñcāpi
M1.198 pāḷiyaṃ ‘‘ pathavīkasiṇādīni rūpajhānārammaṇāni aṭṭheva kasiṇāni sarūpato āgatāni , odātakasiṇe pana ālokakasiṇaṃ , ākāsakasiṇe ca paricchinnākāsakasiṇaṃ antogadhaṃ katvā desanā katā ’’ ti adhippāyenāha ‘‘ iti kasiṇāni dasabalo , dasa yāni avocā ’’ ti .Pakiṇṇakakathāpi viññeyyāti pubbe viya asādhāraṇaṃ tasmiṃ tasmiṃ kasiṇe paṭiniyatameva atthaṃ aggahetvā asādhāraṇato , sādhāraṇato ca tattha tattha pakiṇṇakaṃ visaṭaṃ atthaṃ gahetvā pavattā pakiṇṇakakathāpi vijānitabbā .
Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā
100. Ādibhāvoti ettha ādi -saddena yassa kassaci pathavīpakkhiyassa vatthuno nimmānādiṃ saṅgaṇhāti .
Ṭhānanisajjādikappanaṃ vāti etthāpi ‘‘ ākāse vā udake vā ’’ ti ānetvā sambandhitabbaṃ .
Parittaappamāṇanayenāti nīlādivaṇṇaṃ anāmasitvā parittaappamāṇanayeneva .
Evamādīnīti ādi -saddena sarīrato udakadhārānimmānādiṃ saṅgaṇhāti .
Yadeva so icchati tassa ḍahanasamatthatāti bahūsu kappāsapicusāradāruādīsu ekajjhaṃ rāsibhūtesu ṭhitesu yaṃ yadeva icchati , tassa tasseva ḍahanasamatthatā .
Idha ādi -saddena andhakāravidhamanādiṃ saṅgaṇhāti .
Vāyugatiyā gamanaṃ vāyugatigamanaṃ , atisīghagamanaṃ .
Idha ādi -saddena yadicchitadesantaraṃ pāpuṇanādiṃ saṅgaṇhāti .
Suvaṇṇanti adhimuccanā suvaṇṇabhāvādhiṭṭhānaṃ seyyathāpi āyasmā pilindavaccho ( pārā .619-620) tiṇaṇḍupagapāsādādīnaṃ .
Vuttanayenāti suvaṇṇadubbaṇṇanayena .
Vaṇṇakasiṇesu
V1.187 tattha tattha ādi -saddena nīlobhāsanimmānādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .Pathavīpabbatādīti ādi -saddena samuddādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .
Sabbāneva
M1.199 dasapi kasiṇāni .Imaṃ pabhedaṃ labhantīti imaṃ vaḍḍhanādivisesaṃ pāpuṇanti .
Ekoti ekacco .
Sañjānātīti bhāvanāpaññāya sañjānāti .
Ādi -saddena ‘‘ āpokasiṇan ’’ tiādipāḷiṃ saṅgaṇhāti .
Uparigaganatalābhimukhaṃ ‘‘ pathavīkasiṇameko sañjānātī ’’ ti pāḷipadāni ānetvā sambandhitabbaṃ .
Tañca kho vaḍḍhanavasena .
Tenāha ‘‘ ekacco hi uddhameva kasiṇaṃ vaḍḍhetī ’’ ti .
Heṭṭhābhūmitalābhimukhan tiādīsupi eseva nayo .
Pubbe vaḍḍhanakāle payojanaṃ anapekkhitvā vaḍḍhentānaṃ vasena vuttattā idāni ‘‘ tena tena vā kāraṇena evaṃ pasāretī ’’ ti āha , kasiṇaṃ vaḍḍhetīti attho .
Yathā kinti āha ‘‘ ālokamiva dibbacakkhunā rūpadassanakāmo ’’ ti .
Uddhañce rūpaṃ daṭṭhukāmo uddhaṃ ālokaṃ pasāreti , adho ce rūpaṃ daṭṭhukāmo adho ālokaṃ pasāreti , samantato ce rūpaṃ daṭṭhukāmo samantato ālokaṃ pasāreti , evamayaṃ kasiṇanti attho .
Ekassāti pathavīkasiṇādīsu ekekassa .
Aññabhāvānupagamanatthan ti aññakasiṇabhāvānupagamanadīpanatthaṃ , na aññaṃ pathavīādi .
Na hi udakena ṭhitaṭṭhāne sasambhārapathavī atthi .
Añño kasiṇasambhedoti āpokasiṇādinā saṅkaro .
Sabbatthāti sabbesu āpokasiṇādīsu sesakasiṇesu .
Ekadese aṭṭhatvā anavasesena pharaṇappamāṇassa aggahaṇato pharaṇaṃ appamāṇaṃ .
Teneva hi nesaṃ kasiṇasamaññā .
Tathā cāha ‘‘ tañhī ’’ tiādi .
Tattha cetasā pharantoti bhāvanācittena ālambanaṃ karonto .
Bhāvanācittañhi kasiṇaṃ parittaṃ vā vipulaṃ vā ekakkhaṇe sakalameva manasi karoti , na ekadesanti .
101. Ānantariyakammasamaṅginoti pañcasu ānantariyakammesu yena kenaci samannāgatā .
Niyatamicchādiṭṭhikāti ahetukadiṭṭhi akiriyadiṭṭhi natthikadiṭṭhīti tīsu micchādiṭṭhīsu yāya kāyaci niyatāya micchādiṭṭhiyā samannāgatā .
Ubhatobyañjanakapaṇḍakāti ubhatobyañjanakā , paṇḍakā ca .
Kāmañcete ahetukapaṭisandhikattā vipākāvaraṇena samannāgatā honti , tathāpi tibbakilesattā kilesāvaraṇena samannāgatā vuttā .
Ahetukadvihetukapaṭisandhikāti ahetukapaṭisandhikā
V1.188 , dvihetukapaṭisandhikā ca .Duhetukapaṭisandhikānampi hi ariyamaggapaṭivedho , jhānapaṭilābho
M1.200 ca natthi , tasmā tepi vipākāvaraṇena samannāgatā eva .Apaccanīkapaṭipadāyan ti maggassa anulomapaṭipadāyaṃ saccānulomikāyaṃ vipassanāyaṃ .
Acchandikāti ‘‘ kattukamyatāchandarahitā ’’ ti sammohavinodaniyaṃ vuttaṃ , tampi nibbānādhigamatthameva kattukamyatāchandaṃ sandhāya vuttanti daṭṭhabbaṃ .
Uttarakurukāpi manussā mārādayo viya acchandikaṭṭhānaṃ paviṭṭhā nibbutichandarahitattā .
Duppaññāti bhavaṅgapaññāya parihīnā .
‘‘ Bhavaṅgapaññāya paripuṇṇāyapi yassa bhavaṅgaṃ lokuttarassa pādakaṃ na hoti , sopi duppaññoyevā ’’ ti sammohavinodaniyaṃ vuttaṃ .
Yasmiṃ hi bhavaṅge vattamāne taṃsantatiyaṃ lokuttaraṃ nibbattati , taṃ tassa pādakaṃ nāma hoti .
Kusalesu dhammesūti anavajjadhammesu , sukhavipākadhammesu vā .
Okkamitun ti adhigantuṃ .
Kasiṇeyevāti kasiṇakammaṭṭhāneyeva .
Etesan ti kammāvaraṇasamannāgatādīnaṃ .
Tasmāti yasmā ete vipākantarāyādayo evaṃ atthajānikarā , anatthahetubhūtā ca , tasmā .
Tiṇṇameva cettha antarāyānaṃ gahaṇaṃ itarassa sappaṭikārattā , kammantarāyapakkhikattā vāti daṭṭhabbaṃ .
Sappurisūpanissayādīhīti ādi -saddena tajjaṃ yonisomanasikārādiṃ saṅgaṇhāti .
Saddhan ti kammaphalasaddhaṃ , ratanattayasaddhañca .
Chandan ti bhāvanānuyoge tibbakattukamyatāsaṅkhātaṃ kusalacchandaṃ .
Paññan ti pārihāriyapaññaṃ .
Vaḍḍhetvāti yathā bhāvanā ijjhati , tathā paribrūhetvā .
Yaṃ panettha atthato na vibhattaṃ , taṃ suviññeyyattā , heṭṭhā vuttanayattā ca na vibhattaṃ .
Sesakasiṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .
Iti pañcamaparicchedavaṇṇanā .