Dutiyasīlapañcakavaṇṇanā
Pāṇātipātādīnan ti ādi -saddena adinnādānādīnaṃ aggamaggavajjhakilesapariyosānānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .
Pahānādīti ādi -saddena veramaṇiādīnaṃ catunnaṃ .
Kesuci potthakesu ‘‘ pahānavasenā ’’ ti likhanti , sā pamādalekhā .
Pāṇātipātassa pahānaṃ sīlan ti hirottappakaruṇālobhādipamukhena yena kusalacittuppādena pāṇātipāto pahīyati , taṃ pāṇātipātassa pahānaṃ sīlanaṭṭhena sīlaṃ .
Tathā pāṇātipātā
M1.78 virati veramaṇī sīlaṃ .Pāṇātipātassa paṭipakkhacetanā cetanā sīlaṃ .
Pāṇātipātassa saṃvaraṇaṃ pavesadvārapidhānaṃ saṃvaro sīlaṃ .
Pāṇātipātassa avītikkamanaṃ avītikkamo sīlaṃ .
Adinnādānassātiādīsupi eseva nayo .
Abhijjhā dīnaṃ pana anabhijjhādivasena pahānaṃ veditabbaṃ .
Veramaṇī cetanā taṃsampayuttā saṃvarāvītikkamā tappamukhā dhammā .
Evaṃ dasakusalakammapathavasena pahānasīlādīni dassetvā idāni saupāyānaṃ aṭṭhannaṃ samāpattīnaṃ , aṭṭhārasannaṃ mahāvipassanānaṃ , ariyamaggānañca vasena tāni dassetuṃ ‘‘ nekkhammenā ’’ tiādi āraddhaṃ .
Tattha nekkhammenāti alobhappadhānena kusalacittuppādena .
Kusalā hi dhammā kāmapaṭipakkhā idha ‘‘ nekkhamman ’’ ti adhippetā .
Tenāha ‘‘ kāmacchandassa pahānaṃ sīlan ’’ tiādi .
Tattha pahānasīlā dīni heṭṭhā vuttanayeneva veditabbāni .
Visesameva vakkhāma .
Abyāpādenāti mettāya .
Ālokasaññāyāti vibhūtaṃ katvā manasikaraṇena upaṭṭhitaālokasañjānanena
V1.73 .Avikkhepenāti samādhinā .
Dhammavavatthānenāti kusalādidhammānaṃ yāthāvanicchayena .
Sapaccayanāmarūpavavatthānenātipi vadanti .
Evaṃ kāmacchandādinīvaraṇappahānena ‘‘ abhijjhaṃ loke pahāyā ’’ tiādinā ( vibha .538) vuttāya paṭhamajjhānādhigamassa upāyabhūtāya pubbabhāgapaṭipadāya vasena pahānasīlādīni dassetvā idāni saupāyānaṃ aṭṭhasamāpattiādīnaṃ vasena dassetuṃ ‘‘ ñāṇenā ’’ tiādi vuttaṃ .
Nāmarūpapariggahakaṅkhāvitaraṇānaṃ hi vibandhabhūtassa mohassa dūrīkaraṇena ñātapariññāya ṭhitassa aniccasaññādayo sijjhanti .
Tathā jhānasamāpattīsu abhiratinimittena pāmojjena .
Tattha anabhiratiyā vinoditāya jhānādīnaṃ samadhigamoti samāpattivipassanānaṃ arativinodanaavijjāpadālanādinā upāyoti vuttaṃ ‘‘ ñāṇena avijjāya , pāmojjena aratiyā ’’ ti .
Uppaṭipāṭiniddeso pana nīvaraṇasabhāvāya avijjāya heṭṭhānīvaraṇesupi saṅgahadassanatthanti daṭṭhabbaṃ .
‘‘ Paṭhamena
M1.79 jhānena nīvaraṇānan ’’ tiādīsu kathaṃ jhānānaṃ sīlabhāvo , kathaṃ vā tattha viratiyā sambhavo .Suvisuddhakāyakammādikassa hi cittasamādānavasena imāni jhānāni pavattanti , na parittakusalāni viya kāyakammādivisodhanavasena , nāpi maggaphaladhammā viya duccaritadurājīvasamucchedapaṭippassambhanavasenāti ?
Saccametaṃ .
Mahaggatadhammesu nippariyāyena natthi sīlanaṭṭho , kuto viramaṇaṭṭho .
Pariyāyena panetaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ .
Ko pana so pariyāyo ?
Yadaggena mahaggatā kusaladhammā paṭipakkhe pajahanti , tadaggena tato oratā .
Te ca yathā cittaṃ nārohanti , evaṃ saṃvutā nāma honti .
Pariyuṭṭhānasaṅkhāto manodvāre vītikkamo natthi etesūti avītikkamāti ca vuccanti , cetanā pana taṃsampayuttāti .
Soyamattho parato āgamissati .
Evañca katvā vitakkādipahānavacanampi samatthitaṃ hoti .
Na hi nippariyāyato sīlaṃ kusaladhammānaṃ pahāyakaṃ yujjati , na cettha akusalavitakkādayo adhippetā .
Kiñcāpi paṭhamajjhānūpacāreyeva dukkhassa , catutthajjhānūpacāre ca sukhassa pahānaṃ hoti , atisayapahānaṃ pana sandhāya vuttaṃ ‘‘ catutthena jhānena sukhadukkhānaṃ pahānan ’’ ti .
‘‘ Ākāsānañcāyatanasamāpattiyā ’’ tiādīsu yaṃ vattabbaṃ , taṃ āruppakathāyaṃ ( visuddhi .1.275 ādayo ) āgamissati .
Aniccassa , aniccanti vā anupassanā aniccānupassanā .
Tebhūmikadhammānaṃ aniccataṃ gahetvā
V1.74 pavattāya vipassanāyetaṃ nāmaṃ .Niccasaññāyāti ‘‘ saṅkhatadhammā niccā sassatā ’’ ti evaṃ pavattāya micchāsaññāya , saññāggahaṇeneva diṭṭhicittānampi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ .
Esa nayo ito parāsupi .
Nibbidānupassanāyāti saṅkhāresu nibbindanākārena pavattāya anupassanāya .
Nandiyāti sappītikataṇhāya .
Virāgānupassanāyāti virajjanākārena pavattāya anupassanāya .
Rāgassāti saṅkhāresu rāgassa .
Nirodhānupassanāyāti saṅkhārānaṃ nirodhassa anupassanāya .
Yathā vā saṅkhārā nirujjhantiyeva , āyatiṃ punabbhavavasena na uppajjanti , evaṃ anupassanā nirodhānupassanā .
Tenevāha ‘‘ nirodhānupassanāya nirodheti no samudetī ’’ ti ( paṭi . ma .1.83).
Muñcitukāmatāya hi ayaṃ balappattā .
Saṅkhārānaṃ paṭinissajjanākārena pavattā anupassanā paṭinissaggānupassanā .
Paṭisaṅkhā santiṭṭhanā hi ayaṃ
M1.80 .Ādānassāti niccādivasena gahaṇassa .
Santatisamūhakiccārammaṇavasena ekattagahaṇaṃ ghanasaññā , tassā ghanasaññāya .
Āyūhanassāti abhisaṅkharaṇassa .
Saṅkhārānaṃ avatthādivisesāpatti vipariṇāmo .
Dhuvasaññāyāti thirabhāvagahaṇassa .
Nimittassāti samūhādighanavasena sakiccaparicchedatāya ca saṅkhārānaṃ saviggahatāya .
Paṇidhiyāti rāgādipaṇidhiyā , taṇhāvasena saṅkhāresu ninnatāyāti attho .
Abhinivesassāti attānudiṭṭhiyā .
Aniccadukkhādivasena sabbatebhūmakadhammatiraṇā adhipaññādhammavipassanā .
Sārādānābhinivesassāti asāresu sāragahaṇavipallāsassa .
Yathābhūtañāṇadassanaṃ thirabhāvapattā aniccādianupassanāva .
Udayabbayañāṇanti keci .
Sappaccayanāmarūpadassananti apare .
‘‘ Issarakuttādivasena loko samuppanno ’’ ti abhiniveso sammohābhiniveso .
Ucchedasassatābhinivesoti keci .
‘‘ Ahosiṃ nu kho ahamatītamaddhānan ’’ tiādinayappavattā ( ma . ni .1.18; saṃ . ni .2.20; mahāni .174) saṃsayāpatti sammohābhinivesoti apare .
Saṅkhāresu tāṇaleṇabhāvagahaṇaṃ ālayābhiniveso .
‘‘ Ālayaratā ālayasammuditā ’’ ti ( dī . ni .2.67; ma . ni .1.281;2.337; saṃ . ni .1.172; mahāva .7-8) vacanato ālayo taṇhā .
Sā eva cakkhādīsu , rūpādīsu ca abhinivisanavasena pavattiyā ālayābhinivesoti apare .
‘‘ Evaṃ ṭhitā te saṅkhārā paṭinissajjīyantī ’’ ti pavattaṃ ñāṇaṃ paṭisaṅkhānupassanā .
Appaṭisaṅkhā paṭisaṅkhāya paṭipakkhabhūtā mohappadhānā akusaladhammā .
Vaṭṭato vigatattā vivaṭṭaṃ nibbānaṃ , tattha ninnabhāvasaṅkhātena anupassanena pavatti vivaṭṭānupassanā , saṅkhārupekkhā ceva anulomañāṇañca .
Saññogābhiniveso saṃyujjanavasena saṅkhāresu abhinivisanaṃ .
Diṭṭhekaṭṭhānan ti
V1.75 diṭṭhiyā sahajekaṭṭhānañca pahānekaṭṭhānañca .Oḷārikānan ti uparimaggavajjhe kilese upādāya vuttaṃ .
Aññathā dassanena pahātabbāpi dutiyamaggavajjhehi oḷārikā .
Aṇusahagatānan ti aṇubhūtānaṃ , idaṃ heṭṭhimamaggavajjhe upādāya vuttaṃ .
Sabbakilesānan ti avasiṭṭhasabbakilesānaṃ .
Na hi paṭhamamaggādīhi pahīnā kilesā puna pahīyanti .
‘‘ Cittassa
M1.81 avippaṭisārāya saṃvattantī ’’ tiādīsu saṃvaro avippaṭisāratthāya .‘‘ Avippaṭisāratthāni kho , ānanda , kusalāni sīlānī ’’ ti ( a . ni .10.1) vacanato cetaso avippaṭisāratthāya bhavanti .
Avippaṭisāro pāmojjatthāya .
‘‘ Yoniso manasi karoto pāmojjaṃ jāyatī ’’ ti ( dī . ni .3.359) vacanato pāmojjāya saṃvattanti .
Pāmojjaṃ pītiyā .
‘‘ Pamuditassa pīti jāyatī ’’ ti ( dī . ni .1.466;3.359; a . ni .3.96;6.10;11.12) vacanato pītiyā saṃvattanti .
Pīti passaddhatthāya .
‘‘ Pītimanassa kāyo passambhatī ’’ ti ( dī . ni .1.466;3.359; a . ni .3.96;6.10;11.12) vacanato passaddhiyā saṃvattanti .
Passaddhi sukhatthāya .
‘‘ Passaddhakāyo sukhaṃ vedetī ’’ ti ( dī . ni .1.466;3.359; a . ni .3.96;6.10;11.12) vacanato somanassāya saṃvattantīti .
‘‘ Sukhatthāya sukhaṃ vedetī ’’ ti cettha somanassaṃ ‘‘ sukhan ’’ ti vuttaṃ .
Āsevanāyāti samādhissa āsevanāya .
Nirāmise hi sukhe siddhe ‘‘ sukhino cittaṃ samādhiyatī ’’ ti ( dī . ni .1.466;3.359; a . ni .3.96;6.10;11.12) vacanato samādhi siddhoyeva hoti , tasmā samādhissa āsevanāya paguṇabalavabhāvāya saṃvattantīti attho .
Bhāvanāyāti tasseva samādhissa vaḍḍhiyā .
Bahulīkammāyāti punappunaṃ kiriyāya .
Alaṅkārāyāti tasseva samādhissa pasādhanabhūtasaddhindriyādinipphattiyā alaṅkārāya saṃvattanti .
Parikkhārāyāti avippaṭisārādikassa samādhisambhārassa siddhiyā tasseva samādhissa parikkhārāya saṃvattanti .
Sambhārattho hi idha parikkhāra-saddo .
‘‘ Ye ca kho ime pabbajitena jīvitaparikkhārā samudānetabbā ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.191) viya sambhāroti ca paccayo veditabbo .
Kāmañcāyaṃ parikkhāra-saddo ‘‘ ratho sīlaparikkhāro ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .5.4) alaṅkārattho .
‘‘ Sattahi nagaraparikkhārehi suparikkhattaṃ hotī ’’ tiādīsu ( a . ni .7.67) parivārattho vutto .
Idha pana alaṅkāraparivārānaṃ visuṃ gahitattā ‘‘ sambhārattho ’’ ti vuttaṃ
V1.76 .Parivārāyāti mūlakāraṇabhāveneva samādhissa parivārabhūtasativīriyādidhammavisesasādhanena parivārasampattiyā saṃvattanti .
Pāripūriyāti vasībhāvasampāpanena , vipassanāya padaṭṭhānabhāvāpādanena ca paripuṇṇabhāvasādhanato samādhissa pāripūriyā saṃvattanti .
Evaṃ suparisuddhasīlamūlakaṃ sabbākāraparipūraṃ samādhiṃ dassetvā idāni ‘‘ samāhito pajānāti passati , yathābhūtaṃ jānaṃ passaṃ nibbindati , nibbindaṃ virajjati
M1.82 , virāgā vimuccatī ’’ ti ( a . ni .10.2; sa . ni .3.14) vacanato sīlamūlakāni samādhipadaṭṭhānāni payojanāni dassetuṃ ‘‘ ekantanibbidāyā ’’ tiādi vuttaṃ .Nibbidāya hi dassitāya tassā padaṭṭhānabhūtaṃ yathābhūtañāṇadassanaṃ dassitameva hoti , tasmiṃ asati nibbidāya asijjhanato .
Nibbidādayo atthato vibhattā eva .
Yathābhūtañāṇadassananti panettha sappaccayanāmarūpadassanaṃ adhippetaṃ .
Evamettha amatamahānibbānapariyosānaṃ sīlassa payojanaṃ dassitanti veditabbaṃ .
Idāni pahānādīsu sīlatthaṃ dassetuṃ ‘‘ ettha cā ’’ tiādi āraddhaṃ .
Tattha pajahanaṃ anuppādanirodho pahānan ti tassa bhāvasādhanataṃ sandhāya ‘‘ pahānanti koci dhammo nāma natthī ’’ ti vuttaṃ .
Yathā panassa dhammabhāvo sambhavati , tathā heṭṭhā saṃvaṇṇitameva .
Evaṃ hissa sīlabhāvo suṭṭhu yujjati .
Taṃ taṃ pahānan ti ‘‘ pāṇātipātassa pahānaṃ , adinnādānassa pahānan ’’ ti evaṃ vuttaṃ taṃ taṃ pahānaṃ .
Tassa tassa kusaladhammassāti pāṇātipātassa pahānaṃ mettādikusaladhammassa , adinnādānassa pahānaṃ cāgādikusaladhammassāti evaṃ tassa tassa kusaladhammassa .
Patiṭṭhānaṭṭhenāti patiṭṭhānabhāvena .
Pahānaṃ hi tasmiṃ sati hoti , asati na hoti , tassa ‘‘ patiṭṭhānan ’’ ti vattabbataṃ labhatīti katvā yasmiṃ santāne pāṇātipātādayo tassa pakampahetavoti tappahānaṃ vikampābhāvakaraṇena ca samādhānaṃ vuttaṃ .
Evaṃ sesapahānesupi vattabbaṃ .
Samādhānaṃ saṇṭhapanaṃ , saṃyamanaṃ vā .
Itare cattāroti veramaṇiādayo cattāro dhammā na pahānaṃ viya vohāramattanti adhippāyo .
Tato tatoti tamhā tamhā pāṇātipātādito .
Tassa tassāti pāṇātipātādikassa saṃvaraṇavasena , tassa tassa vā saṃvarassa vasena .
Tadubhayasampayuttacetanāvasenāti veramaṇīhi , saṃvaradhammehi ca sampayuttāya cetanāya vasena .
Taṃ taṃ avītikkamantassāti taṃ taṃ pāṇātipātādiṃ avītikkamantassa puggalassa , dhammasamūhassa vā vasena cetaso pavattisabbhāvaṃ sandhāya vuttā .
Tasmā ekakkhaṇepi labbhantīti adhippāyo .