Dutiyajjhānakathāvaṇṇanā
79. Nīvaraṇappahānassa tappaṭhamatāya āsannanīvaraṇapaccatthikā .
Thūlaṃ nāma vipulampi pheggu viya sukhabhañjanīyanti āha ‘‘ oḷārikattā aṅgadubbalā ’’ ti .
Santato manasi karitvāti paṭhamajjhānaṃ viya anoḷārikaṅgattā , santadhammasamaṅgitāya ca ‘‘ santan ’’ ti manasi katvā .
Ye hi dhammā dutiyajjhāne pītisukhādayo , kāmaṃ te paṭhamajjhānepi santi , tehi pana te santatarā ceva paṇītatarā ca bhavantīti .
Nikantin ti nikāmanaṃ , apekkhanti
M1.181 attho .Pariyādāyāti khepetvā .
Cattāri pañcāti vā-saddo luttaniddiṭṭho .
Dutiyajjhānaṃ etassa atthīti dutiyajjhānikaṃ .
Vuttappakārānevāti paṭhamajjhāne vuttappakārāniyeva , parikammādināmakānīti attho .
80. Vūpasamāti vūpasamahetu , vūpasamoti cettha pahānaṃ adhippetaṃ , tañca vitakkavicārānaṃ .
Atikkamo atthato dutiyajjhānakkhaṇe anuppādoti āha ‘‘ samatikkamā ’’ tiādi .
Katamesaṃ panettha vitakkavicārānaṃ vūpasamo adhippeto , kiṃ paṭhamajjhānikānaṃ , udāhu dutiyajjhānikānanti .
Kiñcettha yadi paṭhamajjhānikānaṃ , natthi tesaṃ vūpasamo .
Na hi kadāci paṭhamajjhānaṃ vitakkavicārarahitaṃ atthi .
Atha dutiyajjhānikānaṃ , evampi nattheva vūpasamo , sabbena sabbaṃ tesaṃ tattha abhāvatoti ?
Vuccate – yehi vitakkavicārehi paṭhamajjhānassa oḷārikatā , tesaṃ samatikkamā dutiyassa jhānassa samadhigamo , na sabhāvato anoḷārikānaṃ phassādīnaṃ samatikkamāti ayamattho ‘‘ vitakkavicārānaṃ vūpasamā ’’ ti etena dīpito .
Tasmā ‘‘ kiṃ paṭhamajjhānikānaṃ vitakkavicārānaṃ vūpasamo idhādhippeto , udāhu dutiyajjhānikānan ’’ ti edisī codanā anokāsāva .
Yasmā diṭṭhādīnavassa taṃtaṃjhānakkhaṇe anuppattidhammatāpādanaṃ vūpasamanaṃ adhippetaṃ .
Vitakkādayo eva jhānaṅgabhūtā tathā karīyanti , na taṃsampayuttā phassādayo , tasmā vitakkādīnaṃyeva vūpasamādivacanaṃ ñāyāgataṃ .
Yasmā pana vitakkādīnaṃ viya taṃsampayuttadhammānampi etena ‘‘ etaṃ oḷārikan ’’ ti ādīnavadassanaṃ sutte āgataṃ , tasmā avisesena
V1.170 vitakkādīnaṃ , taṃsahagatānañca vūpasamādike vattabbe vitakkādīnaṃyeva vūpasamo vuccamāno adhikavacanaṃ aññaṃ atthaṃ bodhetīti katvā kiñci visesaṃ dīpetīti dassetuṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ oḷārikassa panā ’’ tiādi gahitanti idha ‘‘ yehi vitakkavicārehī ’’ tiādi vuttanti daṭṭhabbaṃ .‘‘ Pītiyā ca virāgā ’’ tiādīsupi eseva nayo .
Tasmā vitakkavicārapītisukhasamatikkamavacanāni oḷārikoḷārikaṅgasamatikkamā dutiyādiadhigamadīpakānīti tesaṃ ekadesabhūtaṃ vitakkavicārasamatikkamavacanaṃ taṃdīpakaṃ vuttaṃ .
Visuṃ visuṃ ṭhitepi hi vitakkavicārasamatikkamavacanādike paheyyaṅganiddesatāsāmaññena cittena samūhato gahite vitakkavicāravūpasamavacanassa tadekadesatā daṭṭhabbā .
Ayañca attho
M1.182 avayavena samudāyopalakkhaṇanayena vutto .Atha vā vitakkavicāravūpasamavacaneneva taṃsamatikkamā dutiyādhigamadīpakena pītivirāgādivacanānaṃ pītiādisamatikkamā tatiyādiadhigamadīpakatā dīpitā hotīti tassa taṃdīpakatā vuttā .
Niyakajjhattamadhippetaṃ na ajjhattajjhattādi .
Tattha kāraṇamāha ‘‘ vibhaṅge panā ’’ tiādi .
Nīlavaṇṇayogato nīlavatthaṃ viyāti nīlayogato vatthaṃ nīlaṃ viyāti adhippāyo .
Yena sampasādanena yogā jhānaṃ sampasādanaṃ .
Tasmiṃ dassite ‘‘ sampasādanaṃ jhānan ’’ ti samānādhikaraṇaniddeseneva taṃyogā jhāne taṃsaddappavatti dassitāti avirodho yutto .
Ekodibhāve kathanti ekodimhi dassite ekodibhāvaṃ jhānanti samānādhikaraṇaniddeseneva jhānassa ekodivaḍḍhanatā vuttā hotīti ce ?
‘‘ Ekodibhāvan ’’ ti padaṃ uddharitvā ekodissa niddeso na kātabbo siyāti ekodibhāvasaddo eva samādhimhi pavatto sampasādanasaddo viya jhāne pavattatīti yuttaṃ .
Imasmiñca atthavikappeti ‘‘ cetaso sampasādayatī ’’ ti etasmiṃ pakkhe ‘‘ cetaso ’’ ti ca upayogatthe sāmivacanaṃ .
Purimasmin ti ‘‘ sampasādanayogato jhānaṃ sampasādanan ’’ ti vuttapakkhe .
Cetasoti sambandhe sāmivacanaṃ .
Seṭṭhopi loke ‘‘ eko ’’ ti vuccati ‘‘ yāva pare ekāhaṃ te karomī ’’ tiādīsu .
Eko adutiyo ‘‘ ekākībhi khuddakehi jitan ’’ tiādīsu asahāyatthopi eka-saddo diṭṭhoti āha ‘‘ eko asahāyo hutvā ’’ ti .
Saddhādayopi kāmaṃ sampayuttadhammānaṃ sādhāraṇato , asādhāraṇato ca paccayā hontiyeva , samādhi pana jhānakkhaṇe sampayuttadhammānaṃ avikkhepalakkhaṇe indaṭṭhakaraṇena sātisayaṃ paccayo hotīti dassento ‘‘ sampayuttadhamme … pe … adhivacanan ’’ ti āha .
‘‘ Sampasādanaṃ
V1.171 , cetaso ekodibhāvan ’’ ti visesanadvayaṃ jhānassa atisayavacanicchāvasena gahitaṃ .Svāyamatisayo yathā imasmiṃ jhāne labbhati , na tathā paṭhamajjhāneti imaṃ visesaṃ dassetuṃ ‘‘ nanu cā ’’ tiādi vuttaṃ .
Ārammaṇe āhananapariyāhananavasena , anumajjanaanuyojanavasena ca pavattamānā dhammā satipi nīvaraṇappahānena kilesakālussiyāpagame
M1.183 sampayuttānaṃ kañci khobhaṃ karontā viya tehi ca te na sannisinnā hontīti vuttaṃ ‘‘ vitakkavicārakkhobhena na suppasannan ’’ ti .Khuddikā ūmiyo vīciyo .
Mahatiyo taraṅgā .
Satipi indriyasamatte , vīriyasamatāya ca teneva khobhena , sampasādābhāvena ca samādhipi na suṭṭhu pākaṭo bahale viya jale maccho .
Yathāvuttakkhobho eva palibodho .
Evaṃ vuttenāti yassā saddhāya vasena sampasādanaṃ , yassā ca cittekaggatāya vasena ekodibhāvanti ca jhānaṃ vuttaṃ .
Tāsaṃ eva ‘‘ saddahanā ’’ tiādinā pavattiākārassa visesavibhāvanāvasena vuttena .
Tena vibhaṅgapāṭhena .
‘‘ Sampasādanayogato , sampasādanato vā sampasādanaṃ , ekodiṃ bhāvetīti ekodibhāvanti jhānaṃ vuttan ’’ ti evaṃ pavattā ayaṃ atthavaṇṇanā na virujjhati .
Yathā pana avirodho , so vutto eva .
81. Santāti samaṃ nirodhaṃ gatā .
Samitāti bhāvanāya samaṃ gamitā nirodhitā .
Vūpasantāti tato eva suṭṭhu upasantā .
Atthaṅgatāti atthaṃ vināsaṃ gatā .
Abbhatthaṅgatāti upasaggena padaṃ vaḍḍhetvā vuttaṃ .
Appitāti vināsaṃ gamitā .
Sositāti pavattisaṅkhātassa santānassa abhāvena sosaṃ sukkhabhāvaṃ itā .
Byantikatāti vigatantakatā .
Ayamatthoti bhāvanāya pahīnattā vitakkavicārānaṃ abhāvo .
Codakena vuttamatthaṃ sampaṭicchitvā pariharituṃ ‘‘ evametaṃ siddhovāyamattho ’’ ti vatvā ‘‘ na panetan ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha etan ti ‘‘ vitakkavicārānaṃ vūpasamā ’’ ti etaṃ vacanaṃ .
Tadatthadīpakan ti tassa vitakkavicārābhāvamattasaṅkhātassa atthassa dīpakaṃ .
Ayañhettha attho – dutiyajjhānādiadhigamūpāyadīpakena ajjhattasampasādanatāya , cetaso ekodibhāvatāya ca hetudīpakena , avitakkaavicārabhāvahetudīpakena ca vitakkavicāravūpasamavacaneneva vitakkavicārābhāvo dīpitoti kiṃ puna avitakkaavicāravacanena katenāti ?
Na , adīpitattā .
Na hi vitakkavicāravūpasamavacanena vitakkavicārānaṃ appavatti vuttā hoti .
Vitakkavicāresu hi taṇhāppahānaṃ etesaṃ vūpasamanaṃ , ye ca saṅkhāresu taṇhāppahānaṃ karonti , tesu maggesu , pahīnataṇhesu
V1.172 ca phalesu saṅkhārapavatti hoti evaM1.184 , evamevidhāpi vikkhambhitavitakkavicārataṇhassa dutiyajjhānassa vitakkavicārasampayogo purimena na nivārito siyāti taṃnivāraṇatthaṃ , āvajjitukāmatādiatikkamova tesaṃ vūpasamoti dassanatthañca ‘‘ avitakkaṃ avicāran ’’ ti vuttaṃ .Paṭhamampīti paṭhamaṃ jhānampi .
‘‘ Dutiyaṃ uppannantipi dutiyan ’’ ti vattuṃ vaṭṭatiyeva .
Na tathā imassa vitakkavicārāti yathā paṭhamajjhānassa upacārakkhaṇe nīvaraṇāni pahīyanti , tathā imassa dutiyajjhānassa upacārakkhaṇe vitakkavicārā na pahīyanti asaṃkiliṭṭhasabhāvattā , upacārabhāvanāya ca te pahātuṃ asamatthabhāvato .
Yadipi tāya tesu taṇhā pahīyati , na pana savisesaṃ .
Savisesañhi tattha taṇhāppahānaṃ appanāya eva hoti .
Tena vuttaṃ ‘‘ appanākkhaṇeyevā ’’ tiādi .
Pahānaṅgatāpi atisayappahānavaseneva veditabbā yathā nīvaraṇānaṃ paṭhamajjhānassa .
Tasmāti yasmā tivaṅgamevetaṃ jhānaṃ , tasmā .
Tan ti vibhaṅge vacanaṃ .
Rathassa paṇḍukambalaṃ viya sampasādo jhānassa parikkhāro , na jhānaṅganti āha ‘‘ saparikkhāraṃ jhānaṃ dassetun ’’ ti .