Paṭhamajjhānakathāvaṇṇanā
69. Evan ti
V1.151 vuttappakārena .Vīriyasamatāyojanavasena vīthipaṭipannaṃ bhāvanā mānasaṃ paṭibhāganimitteyeva ṭhapanavasena nimittābhimukhaṃ paṭipādayato assa yogino .
Ijjhissatīti samijjhissati , uppajjissatīti attho .
Anuyogavasenāti bhāvanāvasena .
Sesānīti sesāni tīṇi , cattāri vā .
Pakaticittehīti pākatikehi kāmāvacaracittehi .
Balava … pe … cittekaggatāni bhāvanābalena paṭutarasabhāvappattiyā .
Parikammattāti paṭisaṅkhārakattā .
Yadi āsannattā upacāratā , gotrabhuno eva upacārasamaññā siyāti āha ‘‘ samīpacārittā vā ’’ ti .
Anaccāsannopi hi nātidūrapavattī samīpacārī nāma hoti .
Appanaṃ upecca carantīti upacārāni .
Ito pubbe parikammānan ti nānāvajjanavīthiyaṃ parikammānaṃ .
Etthāti etesu parikammupacārānulomasaññitesu .
Sabbantiman ti tatiyaṃ , catutthaṃ vā .
Parittagottābhibhavanatoti parittassa gottassa abhibhavanato .
Gaṃtāyatīti hi gottaṃ ,‘‘ parittan ’’ ti pavattamānaṃ abhidhānaṃ , buddhiñca ekaṃsikavisayatāya rakkhatīti parittagottaṃ .
Yathā hi buddhi ārammaṇabhūtena atthena vinā na pavattati , evaṃ abhidhānaṃ abhidheyyabhūtena .
Tasmā so tāni tāyati rakkhatīti vuccati .
Taṃ pana mahaggatānuttaravidhuraṃ kāmataṇhāya gocarabhūtaṃ kāmāvacaradhammānaṃ āveṇikarūpaṃ daṭṭhabbaṃ .
Mahaggatagottepi iminā nayena attho veditabbo .
Bhāvanatoti uppādanato .
Avisesena
M1.162 sabbesaṃ sabbā samaññāti paṭhamanayo gahitaggahaṇaṃ hotīti āha ‘‘ aggahitaggahaṇenā ’’ tiādi .Nānāvajjanaparikammameva parikammanti adhippāyena ‘‘ paṭhamaṃ vā upacāran ’’ tiādi vuttaṃ .
Catutthaṃ appanācittaṃ , pañcamaṃ vā appanācittaṃ pubbe vuttanayena sace catutthaṃ gotrabhu hotīti attho .
Pañcamaṃ vāti vā -saddo aniyame .
Svāyaṃ aniyamo iminā kāraṇenāti dassetuṃ ‘‘ tañca kho khippābhiññadandhābhiññavasenā ’’ ti vuttaṃ .
Tattha khippābhiññassa catutthaṃ appeti , dandhābhiññassa pañcamaṃ .
Kasmā pana catutthaṃ , pañcamaṃ vā appeti , na tato paranti āha ‘‘ tato paraṃ javanaṃ patatī ’’ ti .
Tato pañcamato paraṃ chaṭṭhaṃ , sattamañca javanaṃ patantaṃ viya hoti parikkhīṇajavattāti adhippāyo .
Yathā aladdhāsevanaṃ paṭhamajavanaṃ dubbalattā gotrabhuṃ na uppādeti , laddhāsevanaṃ pana balavabhāvato
V1.152 dutiyaṃ , tatiyaṃ vā gotrabhuṃ uppādeti , evaṃ laddhāsevanatāya balavabhāvato chaṭṭhaṃ , sattamampi appetīti therassa adhippāyo .Tenāha ‘‘ tasmā chaṭṭhepi sattamepi appanā hotī ’’ ti .
Tan ti therassa vacanaṃ .
Suttasuttānulomaācariyavādehi anupatthambhitattā vuttaṃ ‘‘ attanomatimattan ’’ ti .
‘‘ Purimā purimā kusalā dhammā ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.12) pana suttapadamakāraṇaṃ āsevanapaccayalābhassa balavabhāve anekantikattā .
Tathā hi aladdhāsevanāpi paṭhamacetanā diṭṭhadhammavedanīyā hoti , laddhāsevanā dutiyacetanā yāva chaṭṭhacetanā aparāpariyavedanīyā .
Catutthapañcamesuyevātiādi vuttassevatthassa yuttidassanamukhena nigamanatthaṃ vuttaṃ .
Tattha yadi chaṭṭhasattamaṃ javanaṃ patitaṃ nāma hoti parikkhīṇajavattā , kathaṃ sattamajavanacetanā upapajjavedanīyā , ānantariyā ca hotīti ?
Nāyaṃ viseso āsevanapaccayalābhena balappattiyā .
Kiñcarahi kiriyāvatthāvisesato .
Kiriyāvatthā hi ārambhamajjhapariyosānavasena tividhā .
Tattha ca pariyosānāvatthāya sanniṭṭhāpakacetanābhāvena upapajjavedanīyāditā hoti , na balavabhāvenāti daṭṭhabbaṃ .
Paṭisandhiyā anantarapaccayabhāvino vipākasantānassa anantarapaccayabhāvena tathā abhisaṅkhatattāti ca vadanti .
Tasmā chaṭṭhasattamānaṃ papātābhimukhatāya parikkhīṇajavatā na sakkā nivāretuṃ .
Tathā hi ‘‘ yathā hi puriso ’’ tiādi vuttaṃ .
Sā
M1.163 ca pana appanā .Addhānaparicchedoti kālaparicchedo .
So panettha sattasu ṭhānesu katthaci aparimāṇacittakkhaṇatāya , katthaci atiittarakhaṇatāya natthīti vutto .
Na hettha sampuṇṇajavanavīthi addhā labbhati .
Tenevāha ‘‘ ettha maggānantaraphalan ’’ tiādi .
Sesaṭṭhānesūti paṭhamappanā , lokiyābhiññā , maggakkhaṇo , nirodhā vuṭṭhahantassa phalakkhaṇoti etesu catūsu ṭhānesu .
Ettāvatāti ettakena bhāvanākkamena esa yogāvacaro paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati .
Evaṃ viharatā ca anena tadeva paṭhamaṃ jhānaṃ adhigataṃ hoti pathavīkasiṇan ti sambandho .
70. Tatthāti tasmiṃ jhānapāṭhe .
Viviccitvāti visuṃ hutvā .
Tenāha ‘‘ vinā hutvā apakkamitvā ’’ ti , pajahanavasena apasakkitvāti attho .
Vivicceva kāmehīti ettha ‘‘ viviccā ’’ ti iminā vivecanaṃ jhānakkhaṇe kāmānaṃ abhāvamattaṃ vuttaṃ .
‘‘ Viviccevā ’’ ti pana iminā ekaṃsato kāmānaṃ vivecetabbatādīpanena tappaṭipakkhatā jhānassa , kāmavivekassa ca jhānādhigamūpāyatā
V1.153 dassitā hotīti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘ paṭhamaṃ jhānan ’’ tiādiṃ vatvā tamevatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘ kathan ’’ tiādi vuttaṃ .‘‘ Andhakāre sati padīpobhāso viyā ’’ ti etena yathā padīpobhāsābhāvena rattiyaṃ andhakārābhibhavo , evaṃ jhānābhāvena sattasantatiyaṃ kāmābhibhavoti dasseti .
Etan ti pubbapadeyeva avadhāraṇavacanaṃ .
Na kho pana evaṃ daṭṭhabbaṃ ‘‘ kāmehi evā ’’ ti avadhāraṇassa akatattā .
Nissaranti niggacchanti etena , ettha vāti nissaraṇaṃ .
Ke niggacchanti ?
Kāmā , tesaṃ kāmānaṃ nissaraṇaṃ pahānaṃ tannissaraṇaṃ , tato .
Kathaṃ pana samāne vikkhambhane kāmānamevetaṃ nissaraṇaṃ , na byāpādādīnanti codanaṃ yuttito , āgamato ca sodhetuṃ ‘‘ kāmadhātū ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha kāmadhātusamatikkamanatoti sakalassapi kāmabhavassa samatikkamapaṭipadābhāvato .
Tena imassa jhānassa kāmapariññābhāvamāha .
Kāmarāgapaṭipakkhatoti vakkhamānavibhāgassa kilesakāmassa paccatthikabhāvato .
Tena yathā mettā byāpādassa , karuṇā vihiṃsāya , evamidaṃ jhānaṃ kāmarāgassa ujuvipaccanīkabhūtanti dasseti .
Evamattano pavattiyā , vipākappavattiyā ca kāmarāgato , kāmadhātuto
M1.164 ca vinivattasabhāvattā idaṃ jhānaṃ visesato kāmānameva nissaraṇaṃ .Svāyamattho pāṭhagato evāti āha ‘‘ yathāhā ’’ tiādi .
Kāmañcetamatthaṃ dīpetuṃ purimapadeyeva avadhāraṇaṃ gahitaṃ , uttarapadepi pana taṃ gahetabbameva tathā atthasambhavatoti dassetuṃ ‘‘ uttarapadepī ’’ tiādi vuttaṃ .
Itoti kāmacchandato .
Esa niyamo .
Sādhāraṇavacanenāti avisesavacanena .
Tadaṅgavikkhambhanasamucchedappaṭipassaddhinissaraṇavivekā tadaṅgavivekādayo .
Cittakāyaupadhivivekā cittavivekādayo .
Tayo eva idha jhānakathāyaṃ daṭṭhabbā samucchedavivekādīnaṃ asambhavato .
Niddeseti mahāniddese ( mahāni .1,7).
Tattha hi ‘‘ uddānato dve kāmā – vatthukāmā kilesakāmā cā ’’ ti uddisitvā ‘‘ tattha katame vatthukāmā ?
Manāpiyā rūpā … pe … manāpiyā phoṭṭhabbā ’’ tiādinā vatthukāmā niddiṭṭhā .
Te pana kāmīyantīti kāmāti veditabbā .
Tatthevāti niddese eva .
Vibhaṅgeti jhānavibhaṅge ( vibha .564).
Patthanākārena pavatto dubbalo lobho chandanaṭṭhena chando , tato balavā rañjanaṭṭhena rāgo , tatopi balavataro bahalarāgo chandarāgo .
Nimittānubyañjanāni saṅkappeti etenāti saṅkappo , tathāpavatto lobho , tato balavā rañjanaṭṭhena rāgo , saṅkappanavaseneva pavatto tatopi balavataro saṅkapparāgoti .
Svāyaṃ
V1.154 pabhedo ekasseva lobhassa pavattiākāravasena , avatthābhedavasena ca veditabbo yathā ‘‘ vaccho dammo balībaddo ’’ ti .Ime kilesakāmā .
Kāmentīti kāmā , kāmenti etehīti vā .
Evañhi satīti evaṃ ubhayesampi kāmānaṃ saṅgahe sati .
Vatthukāmehipīti ‘‘ vatthukāmehi viviccevā ’’ tipi attho yujjatīti evaṃ yujjamānatthantarasamuccayattho pi -saddo , na kilesakāmasamuccayattho .
Kasmā ?
Imasmiṃ atthe kilesakāmehi vivekassa dutiyapadena vuttattā .
Tenāti vatthukāmavivekena .
Kāyaviveko vutto hoti puttadārādipariggahavivekadīpanato .
Purimenāti kāyavivekena .
Etthāti ‘‘ vivicceva kāmehi , vivicca akusalehi dhammehī ’’ ti etasmiṃ padadvaye , ito vā niddhārite vivekadvaye .
Akusala-saddena yadipi
M1.165 kilesakāmā , sabbākusalāpi vā gahitā , sabbathā pana kilesakāmehi viveko vuttoti āha ‘‘ dutiyena kilesakāmehi vivekavacanato ’’ ti .Dutiyenāti ca cittavivekenāti attho .
Etesan ti yathāvuttānaṃ dvinnaṃ padānaṃ , niddhāraṇe cetaṃ sāmivacanaṃ .
Taṇhādisaṃkilesānaṃ vatthuno pahānaṃ saṃkilesavatthuppahānaṃ .
Lolabhāvo nāma tattha tattha rūpādīsu taṇhuppādo , tassa hetu vatthukāmā eva veditabbā .
Bālabhāvo avijjā , duccintitacintitādi vā , tassa ayonisomanasikāro , sabbepi vā akusalā dhammā hetu .
Kāmaguṇādhigamahetupi pāṇātipātādiasuddhapayogo hotīti tabbivekena payogasuddhi vibhāvitā .
Taṇhāsaṃkilesasodhanena , vivaṭṭūpanissayasaṃvaḍḍhanena ca ajjhāsayavisodhanaṃ āsayaposanaṃ .
Kāmesūti niddhāraṇe bhummaṃ .
Anekabhedoti kāmāsavakāmarāgasaṃyojanādivasena , rūpataṇhādivasena ca anekappabhedo .
Kāmacchandoyevāti kāmasabhāvoyeva chando , na kattukamyatāchando , nāpi kusalacchandoti adhippāyo .
Jhānapaṭipakkhatoti jhānassa paṭipakkhabhāvato taṃhetu tannimittaṃ visuṃ vutto .
Akusalabhāvasāmaññena aggahetvā visuṃ sarūpena gahito .
Yadi kilesakāmova purimapade vutto , kathaṃ bahuvacananti āha ‘‘ anekabhedato ’’ tiādi .
Aññesampi diṭṭhimānaahirikānottappādīnaṃ , taṃsahitaphassādīnañca .
Upari vuccamānāni jhānaṅgāni uparijhānaṅgāni , tesaṃ attano paccanīkānaṃ paṭipakkhabhāvadassanato tappaccanīkanīvaraṇavacanaṃ .
Nīvaraṇāni hi jhānaṅgapaccanīkāni tesaṃ pavattinivāraṇato .
Samādhi kāmacchandassa
V1.155 paṭipakkho rāgappaṇidhiyā ujuvipaccanīkabhāvato , nānārammaṇehi palobhitassa paribbhamantassa cittassa samādhānato ca .Pīti byāpādassa paṭipakkhā pāmojjena samānayogakkhemattā .
Vitakko thinamiddhassa paṭipakkho yoniso saṅkappanavasena savipphārapavattito .
Sukhaṃ avūpasamānutāpasabhāvassa uddhaccakukkuccassa paṭipakkhaṃ vūpasantasītalasabhāvattā .
Vicāro vicikicchāya paṭipakkho ārammaṇe anumajjanavasena paññāpaṭirūpasabhāvattā .
Mahākaccānattherena desitaṃ piṭakānaṃ saṃvaṇṇanā peṭakaṃ , tasmiṃ peṭake .
Pañcakāmaguṇabhedavisayassāti
M1.166 rūpādipañcakāmaguṇavisesavisayassa .Āghātavatthubhedādivisayānan ti byāpādavivekavacanena ‘‘ anatthaṃ me acarī ’’ ti ( dī . ni .3.340; a . ni .9.29; vibha .960) ādiāghātavatthubhedavisayassa dosassa , mohādhikehi thinamiddhādīhi vivekavacanena paṭicchādanavasena dukkhādipubbantādibhedavisayassa mohassa vikkhambhanaviveko vutto .
Kāmarāgabyāpādatadekaṭṭhathinamiddhādivikkhambhakañcetaṃ sabbākusalapaṭipakkhasabhāvattā .
Sabbakusalānaṃ tena sabhāvena sabbākusalappahāyakaṃ hoti , hontampi kāmarāgādivikkhambhanasabhāvameva hoti taṃsabhāvattāti avisesetvā nīvaraṇākusalamūlādīnaṃ ‘‘ vikkhambhanaviveko vutto hotī ’’ ti āha .
71. Yathāpaccayaṃ pavattamānānaṃ sabhāvadhammānaṃ natthi kāci vasavattitāti vasavattibhāvanivāraṇatthaṃ ‘‘ vitakkanaṃ vitakko ’’ ti vuttaṃ .
Tayidaṃ ‘‘ vitakkanaṃ īdisamidan ’’ ti ārammaṇassa parikappananti āha ‘‘ ūhananti vuttaṃ hotī ’’ ti .
Yasmā cittaṃ vitakkabalena ārammaṇaṃ abhiniruḷhaṃ viya hoti , tasmā so ārammaṇābhiniropanalakkhaṇo vutto .
Yathā hi koci rājavallabhaṃ , taṃsambandhinaṃ mittaṃ vā nissāya rājagehaṃ ārohati anupavisati , evaṃ vitakkaṃ nissāya cittaṃ ārammaṇaṃ ārohati .
Yadi evaṃ , kathaṃ avitakkaṃ cittaṃ ārammaṇaṃ ārohatīti ?
Vitakkabaleneva .
Yathā hi so puriso paricayena tena vināpi nirāsaṅko rājagehaṃ pavisati , evaṃ paricayena vitakkena vināpi avitakkaṃ cittaṃ ārammaṇaṃ ārohati .
Paricayenāti ca santāne pavattavitakkabhāvanāsaṅkhātena paricayena .
Vitakkassa hi santāne abhiṇhaṃ pavattassa vasena cittassa ārammaṇābhiruhaṇaṃ ciraparicitaṃ .
Tena taṃ kadāci vitakkena vināpi tattha pavattateva .
Yathā taṃ ñāṇasahitaṃ hutvā sammasanavasena ciraparicitaṃ kadāci ñāṇavirahitampi sammasanavasena pavattati , yathā vā kilesasahitaṃ hutvā pavattaṃ sabbaso
V1.156 kilesarahitampi paricayena kilesavāsanāvasena pavattati , evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ .Ādito , abhimukhaṃ vā hananaṃ āhananaṃ .
Parito , parivattetvā vā āhananaṃ pariyāhananaṃ .
‘‘ Rūpaṃ rūpaṃ , pathavī pathavī ’’ ti ākoṭentassa viya pavatti ‘‘ āhananaṃ , pariyāhananan ’’ ti ca veditabbaṃ .
Ānayanaṃ cittassa ārammaṇe upanayanaṃ , ākaḍḍhanaṃ vā .
Anusañcaraṇaṃ
M1.167 anuparibbhamanaṃ .Svāyaṃ viseso santānamhi labbhamāno eva santāne pākaṭo hotīti daṭṭhabbo .
Sesesupi eseva nayo .
Anumajjanaṃ ārammaṇe cittassa anumasanaṃ , parimajjananti attho .
Tathā hi vicāro ‘‘ parimajjanahattho viya , sañcaraṇahattho viyā ’’ ti ca vutto .
Tatthāti ārammaṇe .
Sahajātānaṃ anuyojanaṃ ārammaṇe anuvicāraṇasaṅkhātaanumajjanavaseneva veditabbaṃ .
Anuppabandhanaṃ ārammaṇe cittassa avicchinnassa viya pavatti .
Tathā hi so ‘‘ anusandhānatā ’’ ti ( dha . sa .8) niddiṭṭho .
Teneva ca ‘‘ ghaṇḍānuravo viya , paribbhamanaṃ viyā ’’ ti ca vutto .
Katthacīti paṭhamajjhāne , parittacittuppādesu ca .
Vicārato oḷārikaṭṭhena , vicārasseva ca pubbaṅgamaṭṭhena anuravato oḷāriko , tassa ca pubbaṅgamo ghaṇḍābhighāto viya vitakko .
Yathā hi ghaṇḍābhighāto paṭhamābhinipāto hoti , evaṃ ārammaṇābhimukhaniropanaṭṭhena vitakko cetaso paṭhamābhinipāto hoti .
Abhighāta -ggahaṇena cettha abhighātajo saddo gahitoti veditabbo .
Vipphāravāti vicalanayutto saparipphando .
Paribbhamanaṃ viya parissayābhāvavīmaṃsanatthaṃ .
Anuppabandhena pavattiyan ti upacāre vā appanāyaṃ vā santānena pavattiyaṃ .
Tattha hi vitakko niccalo hutvā ārammaṇaṃ anupavisitvā viya pavattati , na paṭhamābhinipāte .
Pākaṭo hotīti vitakkassa viseso abhiniropanākāro oḷārikattā paṭhamajjhāne pākaṭo hoti , tadabhāvato pañcakanaye dutiyajjhāne vicārassa viseso anumajjanākāro pākaṭo hoti .
Vālaṇḍupakaṃ eḷakalomādīhi katacumbaṭakaṃ .
Uppīḷanahatthoti piṇḍassa uppīḷanahattho .
Tasseva ito cito ca sañcaraṇahattho .
Maṇḍalan ti kaṃsabhājanādīsu kiñci maṇḍalaṃ vaṭṭalekhaṃ karontassa .
Yathā pupphaphalasākhādiavayavavinimutto avijjamānopi rukkho ‘‘ sapuppho saphalo ’’ ti voharīyati , evaṃ vitakkādiaṅgavinimuttaṃ avijjamānampi jhānaṃ ‘‘ savitakkaṃ savicāran ’’ ti voharīyatīti dassetuṃ ‘‘ rukkho viyā ’’ tiādi vuttaṃ .
Jhānabhāvanāya puggalavasena desetabbattā
V1.157 ‘‘ idha bhikkhu vivicceva kāmehī ’’ tiādinā puggalādhiṭṭhānena jhānāni uddiṭṭhānīti .Yadipi vibhaṅge puggalādhiṭṭhānā desanā katā , attho pana tatrāpi vibhaṅgepi yathā idha ‘‘ iminā
M1.168 ca vitakkenā ’’ tiādinā dhammavasena vutto , evameva daṭṭhabbo , paramatthato puggalasseva abhāvatoti adhippāyo .Attho … pe … daṭṭhabbo jhānasamaṅgino vitakkavicārasamaṅgitādassanena , jhānasseva ca savitakkasavicāratāya vuttattāti evaṃ vā ettha attho daṭṭhabbo .
Vivekāti vivekā hetubhūtāti viveka-saddassa bhāvasādhanataṃ sandhāyāha .
Viveketi kattusādhanataṃ , kammasādhanataṃ vā .
‘‘ Vivitto ’’ ti hi iminā nīvaraṇehi vinābhūto tehi vivecitoti ca sādhanadvayampi saṅgahitamevāti .
72. Pīṇayatīti tappeti , vaḍḍheti vā .
Sampiyāyanalakkhaṇāti paritussanalakkhaṇā .
Pīṇanarasāti paribrūhanarasā .
Pharaṇarasāti paṇītarūpehi kāyassa byāpanarasā .
Udaggabhāvo odagyaṃ .
Khuddikā lahuṃ lomahaṃsanamattaṃ katvā bhinnā na puna uppajjati .
Khaṇikā bahulaṃ uppajjati .
Ubbegato pharaṇā niccalattā , ciraṭṭhitikattā ca paṇītatarā .
Cetiyaṅgaṇaṃ gantvāti puṇṇavallikavihāre cetiyaṅgaṇaṃ gantvā .
Pakatiyā diṭṭhārammaṇavasenāti pubbe mahācetiyaṃ gahitārammaṇavasena .
Citrageṇḍuko vicitrākārena katageṇḍuko .
Upanissayeti samīpe , tassa vā vihārassa nissayabhūte , gocaraṭṭhānabhūteti attho .
Gharājireti gehaṅgaṇe .
Pabbatasikhare katacetiyaṃ ‘‘ ākāsacetiyan ’’ ti vuttaṃ .
Gahitanimittenevāti cetiyavandanaṃ , dhammassavanañca uddissa ‘‘ dhaññā vatime ’’ tiādinā gahitakusalanimitteneva kāraṇabhūtena .
Gahitaṃ vā nimittaṃ etenāti gahitanimittaṃ , vuttākārena pavattacittaṃ , tena gahitanimitteneva cittena saha .
Pakkhandan ti anupaviṭṭhaṃ .
Anuparipphuṭan ti anu anu samantato phuṭaṃ , sabbaso anuvisaṭanti attho .
Passaddhiyā nimittabhāvena gabbhaṃ gaṇhantī .
Paripācanavasena paripākaṃ gacchantī .
Appanāsampayuttāva pīti appanāsamādhipūrikā .
Khaṇikasamādhipūrikā ca upacārasamādhipūrikā ca appanāsamādhissa vidūratarāti tadubhayaṃ anāmasanto ‘‘ tāsu yā appanāsamādhissā ’’ tiādimāha
V1.158 .Samādhisampayogaṃ gatāti pubbe upacārasamādhinā sampayuttā hutvā anukkamena vaḍḍhitvā appanāsamādhinā sampayogaṃ gatā .
73. Sukhayatīti
M1.169 sukhaṃ , attanā sampayuttadhamme laddhassāde karotīti attho .Svāyaṃ kattuniddeso pariyāyaladdho dhammato aññassa kattu nivattanattho , nippariyāyena pana bhāvasādhanameva labbhatīti ‘‘ sukhanaṃ sukhan ’’ ti vuttaṃ .
Iṭṭhasabhāvattā taṃsamaṅgīpuggalaṃ , sampayuttadhamme vā attani sādayatīti sātaṃ da-kārassa ta-kāraṃ katvā .
Sātaṃ ‘‘ madhuran ’’ ti vadanti .
Sātaṃ lakkhaṇaṃ etassāti sātalakkhaṇaṃ .
Upabrūhanaṃ sampayuttadhammānaṃ saṃvaḍḍhanaṃ .
Dukkhaṃ viya avissajjetvā adukkhamasukhā viya anajjhupekkhitvā anu anu gaṇhanaṃ , upakāritā vā anuggaho .
Katthaci paṭhamajjhānādike .
Paṭilābhatuṭṭhīti paṭilābhavasena uppajjanakatuṭṭhi .
Paṭiladdharasānubhavanan ti paṭiladdhassa ārammaṇarasassa anubhavananti sabhāvato pītisukhāni vibhajitvā dasseti .
Yattha pīti , tattha sukhan ti vitakkassa viya itarena pītiyā sukhena accantasaṃyogamāha .
‘‘ Yattha sukhaṃ , tattha na niyamato pītī ’’ ti vicārassa viya vitakkena sukhassa pītiyā anaccantasaṃyogaṃ .
Tena accantānaccantasaṃyogitāya pītisukhānaṃ visesaṃ dasseti .
Kaṃ tārenti etthāti kantāraṃ , nirudakamaruṭṭhānaṃ .
Vanameva vanantaṃ .
Tasmiṃ tasmiṃ samayeti iṭṭhārammaṇassa paṭilābhasamaye , paṭiladdhassa rasānubhavanasamaye , vanacchāyādīnaṃ savanadassanasamaye , pavesaparibhogasamaye ca .
Pākaṭabhāvatoti yathākkamaṃ pītisukhānaṃ vibhūtabhāvato .
Vivekajaṃ pītisukhan ti ettha purimasmiṃ atthe vivekajan ti jhānaṃ vuttaṃ .
Pītisukhasaddato ca atthiatthavisesato ‘‘ assa jhānassa , asmiṃ vā jhāne ’’ ti ettha a -kāro daṭṭhabbo .
Dutiye pītisukhameva vivekajaṃ .
‘‘ Vivekajaṃpītisukhan ’’ ti ca aññapadatthasamāso , paccattaniddesassa ca alopo kato .
Lope vā sati ‘‘ vivekajapītisukhan ’’ ti pāṭhoti ayaṃ viseso .
Upasampajjāti ettha upa-saṃ -saddā ‘‘ upalabbhati , saṃbhuñjatī ’’ tiādīsu viya niratthakāti dassetuṃ ‘‘ upagantvā ’’ tiādiṃ vatvā puna tesaṃ sātthakabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘ upasampādayitvā ’’ tiādi vuttaṃ , tasmā patvā , sādhetvāti vā attho .
Iriyan ti kiriyaṃ .
Vutti ādīni tasseva vevacanāni .
Pālanāti hi ekaṃ iriyāpathabādhanaṃ iriyāpathantarehi rakkhaṇā .