Sīlappabhedakathāvaṇṇanā
10.‘‘ Katividhan ’’ ti ettha vidha -saddo koṭṭhāsapariyāyo ‘‘ ekavidhena rūpasaṅgaho ’’ tiādīsu viya , pakārattho vā , katippakāraṃ kittakā sīlassa pakārabhedāti attho .
Sīlanalakkhaṇenāti sīlanasaṅkhātena sabhāvena .
Caranti
V1.30 tena sīlesu paripūrakāritaṃ upagacchantīti carittaṃ , carittameva cārittaṃ .Vāritato tena attānaṃ tāyanti rakkhantīti vārittaṃ .
Adhiko samācāro abhisamācāro , tattha niyuttaṃ , so vā payojanaṃ etassāti ābhisamācārikaṃ .
Ādi brahmacariyassāti ādibrahmacariyaṃ , tadeva ādibrahmacariyakaṃ .
Viramati etāya , sayaṃ vā viramati , viramaṇaṃ vā virati , na viratīti avirati .
Nissayatīti nissitaṃ , na nissitanti anissitaṃ .
Pariyanto etassa atthīti pariyantaṃ , kālena pariyantaṃ kālapariyantaṃ , yathāparicchinno vā kālo pariyanto etassāti kālapariyantaṃ .
Yāva pāṇanaṃ jīvanaṃ koṭi etassāti āpāṇakoṭikaṃ .
Attano paccayehi loke niyuttaṃ , tattha vā viditanti lokiyaṃ .
Lokaṃ uttaratīti lokuttaraṃ .
Paccayato , phalato ca majjhimapaṇītehi nihīnaṃ , tesaṃ vā guṇehi parihīnanti hīnaṃ .
Attano paccayehi padhānabhāvaṃ nītanti paṇītaṃ .
Ubhinnameva vemajjhe
M1.32 bhavaṃ majjhimaṃ .Attādhipatito āgataṃ attādhipateyyaṃ .
Sesapadadvayepi eseva nayo .
Taṇhāya , diṭṭhiyā vā parāmaṭṭhaṃ padhaṃsitanti parāmaṭṭhaṃ .
Tappaṭikkhepato aparāmaṭṭhaṃ .
Paṭippassaddhakilesaṃ paṭippassaddhaṃ .
Sikkhāsu jātaṃ , sekkhassa idanti vā sekkhaṃ .
Pariniṭṭhitasikkhākiccatāya asekkhadhammapariyāpannaṃ asekkhaṃ .
Tadubhayapaṭikkhepena nevasekkhanāsekkhaṃ .
Hānaṃ bhajati , hānabhāgo vā etassa atthīti hānabhāgiyaṃ .
Sesesupi eseva nayo .
Appaparimāṇattā pariyantavantaṃ , pārisuddhivantañca sīlaṃ pariyantapārisuddhisīlaṃ .
Anappaparimāṇattā apariyantaṃ , pārisuddhivantañca sīlaṃ apariyantapārisuddhisīlaṃ .
Sabbaso puṇṇaṃ , pārisuddhivantañca sīlaṃ paripuṇṇapārisuddhisīlaṃ .
11. Vuttanayenāti ‘‘ sīlanaṭṭhena sīlan ’’ tiādinā ( visuddhi .1.7) heṭṭhā vuttena nayena .
Idaṃ kattabbanti paññattasikkhāpadapūraṇan ti idaṃ ābhisamācārikaṃ kattabbaṃ paṭipajjitabbanti evaṃ paññattassa sikkhāpadasīlassa pūraṇaṃ .
Sikkhāpadasīlaṃ hi pūrento sikkhāpadampi pūreti pāleti nāma .
Sikkhā eva vā sikkhitabbato , paṭipajjitabbato ca sikkhāpadaṃ .
Tassa pūraṇantipi yojetabbaṃ .
Idaṃ na kattabbanti paṭikkhittassa akaraṇan ti idaṃ duccaritaṃ na kattabbanti bhagavatā paṭikkhittassa akaraṇaṃ viramaṇaṃ .
Caranti tasmin ti tasmiṃ sīle taṃsamaṅgino carantīti sīlassa adhikaraṇataṃ vibhāvento tesaṃ pavattiṭṭhānabhāvaṃ dasseti .
Tenāha ‘‘ sīlesu paripūrakāritāya pavattantī ’’ ti .
Vāritan ti idaṃ na kattabbanti paṭikkhittaṃ akappiyaṃ
V1.31 .Tāyantīti akaraṇeneva tāyanti .
Tenāti vārittasīlamāha .
Vāreti vā satthā ettha , etena vāti vāritaṃ , sikkhāpadaṃ .
Taṃ avikopento tāyanti tenāti vārittaṃ .
Saddhāvīriyasādhanan ti saddhāya , uṭṭhānavīriyena ca sādhetabbaṃ .
Na hi asaddho , kusīto ca vattapaṭipattiṃ paripūreti , saddho eva satthārā paṭikkhitte aṇumattepi vajje bhayadassāvī samādāya sikkhati sikkhāpadesūti āha ‘‘ saddhāsādhanaṃ vārittan ’’ ti .
Adhisīlasikkhāpariyāpannattā abhivisiṭṭho samācāroti abhisamācāroti āha ‘‘ uttamasamācāro ’’ ti .
Abhisamācārova ābhisamācārikaṃ , yathā venayikoti ( a . ni .8.11; pārā .8) adhippāyo .
Abhisamācāro ukkaṭṭhaniddesato
M1.33 maggasīlaṃ , phalasīlañca , taṃ ārabbha uddissa tadatthaṃ tappayojanaṃ paññattaṃ ābhisamācārikaṃ .Suparisuddhāni tīṇi kāyakammāni , cattāri vacīkammāni , suparisuddho ājīvoti idaṃ ājīvaṭṭhamakaṃ .
Tattha kāmaṃ ājīvahetukato sattavidhaduccaritato virati sammāājīvoti sopi sattavidho hoti , sammājīvatāsāmaññena pana taṃ ekaṃ katvā vuttaṃ .
Atha vā tividhakuhanavatthusannissayato micchājīvato viratiṃ ekajjhaṃ katvā vutto ‘‘ ājīvo suparisuddho ’’ ti .
Seṭṭhacariyabhāvato maggo eva brahmacariyanti maggabrahmacariyaṃ , tassa .
Ādibhāvabhūtan ti ādimhi bhāvetabbataṃ nipphādetabbataṃ bhūtaṃ pattaṃ ādibhāvabhūtaṃ .
Kiñcāpi desanānukkamena sammādiṭṭhi ādi , paṭipattikkamena pana ājīvaṭṭhamakasīlaṃ ādīti .
Tassa sampattiyāti ābhisamācārikassa sampajjanena paripūraṇena ādibrahmacariyakaṃ sampajjati .
Yo hi lahukānipi appasāvajjāni parivajjeti , so garukāni mahāsāvajjāni bahvādīnavāni parivajjessatīti vattabbameva natthīti .
Suttaṃ pana etamatthaṃ byatirekavasena vibhāveti .
Tattha dhamman ti sīlaṃ .
Taṃ hi upariguṇavisesānaṃ dhāraṇaṭṭhena dhammoti vuccati .
Viratisīlassa itarasīlena satipi sampayogādike asammissakatādassanatthaṃ ‘‘ veramaṇimattan ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Nissitānissitavasenā ’’ ti ettha labbhamānanissayaṃ tāva dassetuṃ ‘‘ nissayo ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha taṇhācaritena nissayitabbato taṇhāva taṇhānissayo .
Tathā diṭṭhinissayo .
Diṭṭhicarito hi asatipi diṭṭhiyā taṇhāvirahe diṭṭhinissitova pavattati .
Devoti catumahārājasakkasuyāmādipākaṭadevamāha
V1.32 .Devaññataroti apākaṭaṃ .
Taṇhaṃ eva nissitanti taṇhānissitaṃ .
Taṇhāya nissitanti ca keci vadanti .
Tesaṃ ‘‘ dve nissayā ’’ tiādinā virujjhati .
Suddhidiṭṭhiyāti ‘‘ iti saṃsārasuddhi bhavissatī ’’ ti evaṃ pavattadiṭṭhiyā , lokuttaraṃ sīlanti adhippāyo .
Tassevāti lokuttarasseva sambhārabhūtaṃ kāraṇabhūtaṃ , vivaṭṭūpanissayanti attho .
Kālaparicchedaṃ katvāti ‘‘ imañca rattiṃ , imañca divan ’’ tiādinā ( a . ni .8.41) viya kālavasena paricchedaṃ katvā .
Kālaparicchedaṃ akatvā samādinnampi antarāvicchinnaṃ
M1.34 sampattavirativasena yāvajīvaṃ pavattitampi āpāṇakoṭikaṃ na hotīti dassetuṃ ‘‘ yāvajīvaṃ samādiyitvā tatheva pavattitan ’’ ti vuttaṃ .Lābhayasañātiaṅgajīvitavasenāti lābhayasānaṃ anuppannānaṃ uppādanavasena , uppannānaṃ rakkhaṇavasena ceva vaḍḍhanavasena ca ñātiaṅgajīvitānaṃ avināsanavasena .
Kiṃ so vītikkamissatīti yo vītikkamāya cittampi na uppādeti , so kāyavācāhi vītikkamissatīti kiṃ idaṃ , natthetanti attho .
Paṭikkhepe hi ayaṃ kiṃ -saddo .
Ārammaṇabhāvena vaṇo viya āsave kāmāsavādike paggharatīti sampayogabhāvābhāvepi sahāsavehīti sāsavaṃ .
Tebhūmakadhammajātanti sīlaṃ tappariyāpannanti āha ‘‘ sāsavaṃ sīlaṃ lokiyan ’’ ti .
Bhavavisesā sampattibhavā .
Vinayoti vinayapariyatti , tattha vā āgatasikkhāpadāni .
Pāmojjaṃ taruṇapīti .
Yathābhūtañāṇadassanaṃ sapaccayanāmarūpadassanaṃ , tadadhiṭṭhānā vā taruṇavipassanā .
Nibbidāti nibbidāñāṇaṃ .
Tena balavavipassanamāha .
Virāgo maggo .
Vimutti arahattaphalaṃ .
Vimuttiñāṇadassanaṃ paccavekkhaṇā .
Kathāti vinayakathā .
Mantanāti vinayavicāraṇā .
Upanisāti yathāvuttakāraṇaparamparāsaṅkhāto upanissayo .
Lokuttaraṃ maggaphalacittasampayuttaṃ ājīvaṭṭhamakasīlaṃ .
Tattha maggasīlaṃ bhavanissaraṇāvahaṃ hoti , paccavekkhaṇañāṇassa ca bhūmi , phalasīlaṃ pana paccavekkhaṇāñāṇasseva bhūmi .
12. Hīnādhimuttivasena chandādīnampi hīnatā .
Paṇītādhimuttivasena paṇītatā .
Tadubhayavemajjhatāvasena majjhimatā .
Yatheva hi kammaṃ āyūhanavasena hīnādibhedabhinnaṃ hoti , evaṃ
V1.33 chandādayopi pavattiākāravasena .So ca nesaṃ pavattiākāro adhimuttibhedenāti daṭṭhabbaṃ .
Yasakāmatāyāti kittisilokābhiratiyā , parivāricchāya vā .
‘‘ Kathaṃ nāma mādiso īdisaṃ kareyyā ’’ ti pāpajigucchāya ariyabhāvaṃ nissāya .
Anupakkiliṭṭhan ti attukkaṃsanaparavambhanāhi , aññehi ca upakkilesehi anupakkiliṭṭhaṃ .
Bhavabhogatthāyāti bhavasampattiatthañceva bhogasampattiatthañca .
Attano vimokkhatthāya pavattitan ti sāvakapaccekabodhisattasīlamāha .
Sabbasattānaṃ vimokkhatthāyāti sabbasattānaṃ saṃsārabandhanato
M1.35 vimocanatthāya .Pāramitāsīlaṃ mahābodhisattasīlaṃ .
Yā karuṇūpāyakosallapariggahitā mahābodhiṃ ārabbha pavattā paramukkaṃsagatasoceyyasallekhā desakālasattādivikapparahitā sīlapāramitā .
Ananurūpan ti asāruppaṃ .
Attā eva garu adhipati etassāti attagaru , lajjādhiko .
Attādhipatito āgataṃ attādhipateyyaṃ .
Loko adhipati garu etassāti lokādhipati , ottappādhiko .
Dhammo nāmāyaṃ mahānubhāvo ekantaniyyāniko , so ca paṭipattiyāva pūjetabbo .
Tasmā ‘‘ naṃ sīlasampadāya pūjessāmī ’’ ti evaṃ dhammamahattaṃ pūjetukāmena .
Parāmaṭṭhattāti parābhavavasena āmaṭṭhattā .
Taṇhādiṭṭhiyo hi ‘‘ imināhaṃ sīlena devo vā bhavissāmi devaññataro vā , iminā me sīlena saṃsārasuddhi bhavissatī ’’ ti pavattassa sīlaṃ parāmasantiyo taṃ parābhavaṃ pāpenti maggassa anupanissayabhāvakaraṇato .
Puthujjanakalyāṇakassāti puthujjanesu kalyāṇakassa .
So hi puthujjanova hutvā kalyāṇehi sīlādīhi samannāgato .
Parāmasanakilesānaṃ vikkhambhanato , samucchindanato ca tehi na parāmaṭṭhanti aparāmaṭṭhaṃ .
Tassa tassa kilesadarathassa paṭippassambhanato vūpasamanato paṭippassaddhaṃ .
Katapaṭikamman ti vuṭṭhānadesanāhi yathādhammaṃ katapaṭikāraṃ .
Evaṃ hi taṃ sīlaṃ paṭipākatikameva hoti .
Tenāha ‘‘ taṃ visuddhan ’’ ti .
‘‘ Katapaṭikamman ’’ ti iminā ca ‘‘ na punevaṃ karissan ’’ ti adhiṭṭhānampi saṅgahitanti daṭṭhabbaṃ .
‘‘ Acchamaṃsaṃ nu kho , sūkaramaṃsaṃ nu kho ’’ tiādinā vatthumhi vā ,‘‘ pācittiyaṃ nu kho , dukkaṭaṃ nu kho ’’ tiādinā āpattiyā vā ,‘‘ mayā taṃ vatthu vītikkantaṃ nu kho , na nu kho vītikkantan ’’ tiādinā ajjhācāre vā vematikassa saṃsayāpannassa .
Visodhetabbaṃ yathādhammaṃ paṭikammena .
Vimati eva vematikaṃ , tasmiṃ vematike sati , vimatiyā uppannāyāti attho .
Vimati paṭivinetabbāti sayaṃ vā taṃ vatthuṃ
V1.34 vicāretvā , vinayadhare vā pucchitvā kaṅkhā vinodetabbā .Nikkaṅkhena pana kappiyaṃ ce kātabbaṃ , akappiyaṃ ce chaḍḍetabbaṃ .
Tenāha ‘‘ iccassa phāsu bhavissatī ’’ ti .
‘‘ Catūhi
M1.36 ariyamaggehī ’’ tiādinā maggaphalapariyāpannaṃ sīlaṃ maggaphalasampayuttaṃ vuttaṃ .Samudāyesu pavattavohārā avayavesupi pavattantīti .
Sesan ti sabbaṃ lokiyasīlaṃ .
Pakatipīti sabhāvopi .
Sukhasīlo sakhilo sukhasaṃvāso .
Tena pariyāyenāti pakatiatthavācakatthena .
Ekaccaṃ abyākataṃ sīlaṃ idhādhippetasīlena ekasaṅgahanti akusalassevāyujjamānataṃ dassetuṃ ‘‘ tattha akusalan ’’ tiādi vuttaṃ .
Tathā hi sekkhattikaṃ idha gahitaṃ , idha na upanītaṃ kusalattikanti adhippāyo .
Vuttanayenevāti vutteneva nayena kusalattikaṃ aggahetvā hīnattikādīnaṃ pañcannaṃ tikānaṃ vasena assa sīlassa tividhatā veditabbā .
13. Yodhāti yo idha .
Vatthuvītikkameti āpattiyā vatthuno vītikkamane ajjhācāre .
Kāmasaṅkappādayo nava mahāvitakkā micchāsaṅkappā .
Evarūpassāti edisassa .
Tassa hi sīlavante anupasaṅkamitvā dussīle sevantassa tato eva tesaṃ diṭṭhānugatiṃ āpajjanena paṇṇattivītikkame adosadassāvino micchāsaṅkappabahulatāya manacchaṭṭhāni indriyāni arakkhato sīlaṃ ekaṃseneva hānabhāgiyaṃ hoti , na ṭhitibhāgiyaṃ , kuto visesādibhāgiyatā .
Sīlasampattiyāti sīlapāripūriyā catupārisuddhisīlena .
Aghaṭantassa uttarīti uttari visesādhigamāya avāyamantassa .
Ṭhitibhāgiyaṃ sīlaṃ bhavati asamādhisaṃvattaniyattā .
Sampādite hi samādhismiṃ sīlassa samādhisaṃvattaniyatā nicchiyati .
Samādhatthāyāti samathavasena samādhānatthāya .
Nibbidan ti vipassanaṃ .
Balavavipassanādassanatthaṃ nibbidāgahaṇaṃ tāvatāpi sīlassa nibbedhabhāgiyabhāvasiddhito .
Yāni ca sikkhāpadāni nesaṃ rakkhitabbānīti sambandho , tāni pana asādhāraṇapaññattito aññāni .
Nesan ti ‘‘ rakkhitabbānī ’’ ti padaṃ apekkhitvā kattari sāmivacanaṃ , tehi bhikkhūhīti attho .
Sati vā ussāheti ussakkitvā sīlāni rakkhituṃ ussāhe sati .
Dasāti sāmaṇerehi rakkhitabbasīlamāha ghaṭikārādīnaṃ viya .
Aṭṭhāti naccādimālādiveramaṇiṃ ekaṃ katvā sabbapacchimavajjāni aṭṭha .
Avītikkamoti
M1.37V1.35 pañcannaṃ sīlānaṃ avītikkamo .Pakatisīlan ti sabhāvasīlaṃ .
Tatrūpapattiniyataṃ hi sīlaṃ uttarakurukānaṃ .
Mariyādācārittan ti tassa tassa sāvajjassa akaraṇe mariyādabhūtaṃ , tattha tattha kulādīsu pubbapurisehi ṭhapitaṃ cārittaṃ .
Kuladesapāsaṇḍadhammo hi ‘‘ ācārasīlan ’’ ti adhippetaṃ .
Tattha kuladhammo tāva brāhmaṇādīnaṃ amajjapānādi , desadhammo ekaccajanapadavāsīnaṃ ahiṃsanādi , pāsaṇḍadhammo titthiyānaṃ yamaniyamādi .
Titthiyamataṃ hi diṭṭhipāsena , taṇhāpāsena ca ḍeti pavattati , pāsaṃ vā bādhaṃ ariyavinayassa ḍetīti ‘‘ pāsaṇḍan ’’ ti vuccati .
‘‘ Pakatiyā sīlavatī hotī ’’ ti ( dī . ni .2.20) vacanato bodhisattamātu pañcasikkhāpadasīlaṃ paripuṇṇameva .
Idaṃ pana ukkaṃsagataṃ bodhisattapitaripi cittuppādamattenapi asaṃkiliṭṭhaṃ ‘‘ dhammatāsīlan ’’ ti vuttaṃ .
Kāmaguṇūpasaṃhitan ti kāmakoṭṭhāsesu assādūpasaṃhitaṃ kāmassādagadhitaṃ .
Dhammatāsīlan ti dhammatāya kāraṇaniyāmena āgataṃ sīlaṃ .
Sīlapāramiṃ hi paramukkaṃsaṃ pāpetvā kucchigatassa mahābodhisattassa sīlatejena guṇānubhāvena bodhisattamātu saraseneva paramasallekhappattaṃ sīlaṃ hoti .
Mahākassapādīnan ti ādi -saddena bhaddādike saṅgaṇhāti .
Te kira suciraṃ kālaṃ suparisuddhasīlā eva hutvā āgatā .
Tenāha ‘‘ suddhasattānan ’’ ti .
Tāsu tāsu jātīsūti sīlavarājamahiṃsarājādijātīsu .
Pubbe purimajātiyaṃ siddho hetu etassāti pubbahetukasīlaṃ .
Idaṃ pana pakatisīlādisamādānena vinā avītikkamalakkhaṇaṃ sampattaviratisaṅgahaṃ daṭṭhabbaṃ .
Yaṃ bhagavatā evaṃ vuttaṃ sīlanti sambandho .
Idhāti vakkhamānasīlaparipūrakassa puggalassa sannissayabhūtasāsanaparidīpanaṃ , aññasāsanassa ca tathābhāvapaṭisedhanaṃ .
Vuttaṃ hetaṃ ‘‘ idheva , bhikkhave , samaṇo … pe … suññā parappavādā samaṇebhi aññehī ’’ ti ( dī . ni .2.214; ma . ni .1.139; a . ni .4.241).
Bhikkhūti tassa sīlassa paripūrakapuggalaparidīpanaṃ .
Pātimokkhasaṃvarasaṃvutoti idamassa pātimokkhasīle patiṭṭhitabhāvaparidīpanaṃ .
Viharatīti idamassa tadanurūpavihārasamaṅgibhāvaparidīpanaṃ .
Ācāragocarasampannoti idaṃ pātimokkhasaṃvarassa , upariadhigantabbaguṇānañca upakārakadhammaparidīpanaṃ .
Aṇumattesu vajjesu bhayadassāvīti idaṃ pātimokkhato acavanabhāvaparidīpanaṃ .
Samādāyāti sikkhāpadānaṃ anavasesato ādānaparidīpanaṃ .
Sikkhatīti sikkhāya samaṅgibhāvaparidīpanaṃ
M1.38 .Sikkhāpadesūti sikkhitabbadhammaparidīpanaṃ .
Yaṃ panettha vattabbaṃ , taṃ parato āvi bhavissati .
Soti
V1.36 pātimokkhasaṃvarasīle patiṭṭhitabhikkhu .Tena yādisassa indriyasaṃvarasīlaṃ icchitabbaṃ , taṃ dasseti .
Cakkhunāti yato so saṃvaro , taṃ dasseti .
Rūpan ti yattha so saṃvaro , taṃ dasseti .
Disvā na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhīti saṃvarassa upāyaṃ dasseti .
Yatvādhikaraṇa … pe … anvāssaveyyun ti saṃvarassa paṭipakkhaṃ tattha ādīnavaṃ dasseti .
Saṃvarāya paṭipajjatīti pageva satiyā upaṭṭhapetabbataṃ dasseti .
Rakkhati cakkhundriyan ti satiyā upaṭṭhāpanameva cakkhundriyassa ārakkhāti dasseti .
Cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjatīti tathābhūtā satiyevettha saṃvaroti dasseti .
Vītikkamassa vasenāti sambandho .
Channaṃ sikkhāpadānan ti ‘‘ ājīvahetu ājīvakāraṇā asantaṃ abhūtaṃ uttarimanussadhammaṃ ullapatī ’’ tiādinā āgatānaṃ channaṃ pārājikādipaṭisaṃyuttānaṃ sikkhāpadānaṃ .
Sāmantajappanādinā tividhena kuhanavatthunā vimhāpanaṃ kuhanā .
Attānaṃ , dāyakaṃ vā ukkhipitvā yathā so kiñci dadāti , evaṃ kathanaṃ lapanā .
Nimittaṃ vuccati paccayadānasaññuppādakaṃ kāyavacīkammaṃ , tena nimittena carati , nimittaṃ vā karotīti nemittiko , tassa bhāvo nemittikatā .
Gandhādayo viya lābhāya paresaṃ akkosanādinā nipisatīti nippeso , nippesova nippesiko , tassa bhāvo nippesikatā .
Mahicchatāya attanā laddhalābhena parato lābhapariyesanā lābhena lābhaṃ nijigīsanatā .
Evamādīnan ti ādi -saddena anuppiyabhāṇitācāṭukamyatādiṃ saṅgaṇhāti .
Paṭisaṅkhānena paccavekkhaṇāya parisuddho asaṃkiliṭṭho paṭisaṅkhānaparisuddho .
Cattāro paccayā paribhuñjīyanti etenāti catupaccayaparibhogo , tathāpavattā anavajjacetanā .