Koṭṭhāsavavatthāpanakathāvaṇṇanā
182. Addāriṭṭhakavaṇṇāti
M1.305V1.288 abhinavāriṭṭhaphalavaṇṇā .Kaṇṇacūḷikāti uparikaṇṇasakkhalikāya parabhāgaṃ sandhāya vuttaṃ .
Tiriyaṃ aññamaññena paricchinnā , kathaṃ ?
Dve kesā ekato natthīti .
Āsayoti nissayo , paccayoti attho .
184. Asambhinnakāḷakā aññena vaṇṇena asammissakāḷakā .
185. Pattasadisattā nakhā eva nakhapattāni .
Nakhā tiriyaṃ aññamaññena paricchinnāti visuṃ vavatthitataṃ sandhāya vuttaṃ .
Tameva hi atthaṃ dassetuṃ ‘‘ dve nakhā ekato natthī ’’ ti āha .
186. Dantapāḷiyāti dantāvaliyā .
Yānakaupatthambhinīti sakaṭassa dhuraṭṭhāne upatthambhakadaṇḍo .
Dantānaṃ ādhārabhūtā aṭṭhi hanukaṭṭhi .
187. Saṅkaḍḍhiyamānāti sampiṇḍiyamānā .
Kosakārakakoso upalliṇḍupoṭṭalakaṃ , yaṃ ‘‘ koseyyaphalan ’’ tipi vuccati .
Puṭabandhaupāhano sakalapiṭṭhipādacchādanaupāhano .
Ānisadaṃ āsanapadeso .
Tūṇiro sarāvāso .
Galakañcukaṃ kaṇṭhattāṇaṃ .
Kīṭakulāvakaṃ kharamukhakuṭi .
Anulomena paṭilomena cāti ettha aṃsapadesato paṭṭhāya bāhuno piṭṭhipadesena otaraṇaṃ anulomo , maṇibandhato paṭṭhāya bāhuno purimabhāgena ārohanaṃ paṭilomo .
Teneva nayenāti dakkhiṇahatthe vuttena nayena anulomena paṭilomena cāti attho .
Sukhumampīti yathāvuttaoḷārikacammato sukhumaṃ .
Antomukhacammādikoṭṭhāsesu vā tacena paricchinnattā yaṃ durupalakkhaṇīyaṃ , taṃ ‘‘ sukhuman ’’ ti vuttaṃ .
Tañhi vuttanayena ñāṇena tacaṃ vivaritvā passantassa pākaṭaṃ hoti .
Idha chavipi tacagatikā evāti ‘‘ taco upari ākāsena paricchinno ’’ ti vutto .
188. Nisadapoto
M1.306V1.289 silāputtako .Uddhanakoṭīti mattikāpiṇḍena katauddhanassa koṭi .
Tālaguḷapaṭalaṃ nāma pakkatālaphalalasikaṃ tālapaṭṭikādīsu limpitvā sukkhāpetvā uddharitvā gahitapaṭalaṃ .
Sukhuman ti yathāvuttamaṃsato sukhumaṃ .
Paṇhikamaṃsādithūlānaṃ sakalasarīrassa kisānaṃ yebhuyyena maṃsena paṭicchāditattā vuttaṃ ‘‘ tiriyaṃ aññamaññena paricchinnan ’’ ti .
189. Jālākāro kañcuko jālakañcuko .
Visuṃ vavatthitabhāveneva nhārū tiriyaṃ aññamaññena paricchinnā .
190. Dantānaṃ visuṃ gahitattā ‘‘ ṭhapetvā dvattiṃsa dantaṭṭhīnī ’’ ti vuttaṃ .
Ekaṃ jaṇṇukaṭṭhi , ekaṃ ūruṭṭhīti eka -ggahaṇaṃ ‘‘ ekekasmiṃ pāde ’’ ti adhikatattā .
Evaṃ timattānīti evaṃ mattasaddehi ānisadaṭṭhiādīni idha avuttānipi dassetīti veditabbaṃ .
Evañca katvā ‘‘ atirekatisataaṭṭhikasamussayan ’’ ti ( visuddhi .1.122) idañca vacanaṃ samatthitaṃ hoti .
Kīḷāgoḷakāni suttena bandhitvā aññamaññaṃ ghaṭṭetvā kīḷanagoḷakāni .
Dhanukadaṇḍo dārakānaṃ kīḷanakakhuddakadhanukaṃ .
Tattha jaṅghaṭṭhikassa patiṭṭhitaṭṭhānan ti jaṇṇukaṭṭhimhi pavisitvā ṭhitaṭṭhānanti adhippāyo .
Tena ūruṭṭhinā patiṭṭhitaṃ ṭhānaṃ yaṃ kaṭiṭṭhino , taṃ aggacchinnamahāpunnāgaphala sadisaṃ .
Kumbhakārena nipphāditaṃ uddhanaṃ kumbhakārikauddhanaṃ .
Sīsakapaṭṭaveṭhakaṃ veṭhetvā ṭhapitaṃ sīsamayaṃ paṭṭakaṃ .
Yena suttaṃ kantanti , tasmiṃ takkamhi vijjhitvā ṭhapitagoḷakā vaṭṭanā nāma , vaṭṭanānaṃ āvaḷi vaṭṭanāvaḷi .
Maṇḍalākārena chinnavaṃsakaḷīrakhaṇḍāni vaṃsakaḷīracakkalakāni .
Avalekhanasatthakaṃ ucchutacāvalekhanasatthakaṃ .
192. Vakkabhāgena paricchinnan ti vakkapariyantena bhāgena paricchinnaṃ .
Ito paresupi evarūpesu eseva nayo .
193. Yaṃ
V1.290 nissāyāti yaṃ lohitaṃ nissāya , nissayanissayopi ‘‘ nissayo ’’ tveva vuccati .Bhavati hi kāraṇakāraṇepi kāraṇavohāro yathā ‘‘ corehi gāmo daḍḍho ’’ ti .
Atha vā yasmiṃ rūpakalāpe hadayavatthu
M1.307 , tampi lohitagatikameva hutvā tiṭṭhatīti ‘‘ yaṃ nissāyā ’’ ti vuttaṃ . 194. Paṇḍukadhātukan ti paṇḍusabhāvaṃ .
195. Pariyonahanamaṃsan ti paṭicchādakamaṃsaṃ .
196. Udarajivhāmaṃsan ti jivhāsaṇṭhānaṃ udarassa matthakapasse tiṭṭhanakamaṃsaṃ .
‘‘ Nīlan ’’ ti vatvā nīlaṃ nāma bahudhātukanti āha ‘‘ nigguṇḍipupphavaṇṇan ’’ ti .
197. Papphāsamaṃsan ti yathāṭhāne eva lambitvā thokaṃ parivattakamaṃsaṃ .
Nirasan ti nihīnarasaṃ .
Nirojan ti nippabhaṃ , ojārahitaṃ vā .
198. Obhaggāti avabhujitvā ṭhitā .
Sakkharasudhāvaṇṇan ti marumbehi katasudhāvaṇṇaṃ .
‘‘ Setasakkharasudhāvaṇṇan ’’ tipi pāṭho , setasakkharavaṇṇaṃ , sudhāvaṇṇañcāti attho .
199. Antassa ābhujitvā ābhujitvā ṭhitappadesā antabhogaṭṭhānāni .
Tesaṃ bandhanabhūtaṃ antaguṇaṃ nāmāti dassento āha ‘‘ antaguṇanti antabhogaṭṭhānesu bandhanan ’’ ti .
Kuddālapharasukammādīni karontānaṃ antabhoge agaḷante ekato ābandhitvā , kiṃ viya ?
Yantasuttakamiva yantaphalakānīti .
Kimiva tattha ṭhitanti āha ‘‘ pādapuñchana … pe … ṭhitan ’’ ti .
Purimañcettha ābandhanassa , dutiyaṃ ṭhānākārassa nidassananti daṭṭhabbaṃ .
200. Asitaṃ nāma bhuttaṃ odanādi .
Pītaṃ nāma pivanavasena ajjhohaṭapānakādi .
Khāyitaṃ nāma saṃkhāditaṃ piṭṭhamūlaphalakhajjādi .
Sāyitaṃ nāma assāditaṃ ambapakkamadhuphāṇitādi .
Yatthāti
V1.291 yasmiṃ udare .Yan ti ca udarameva paccāmasati .
Yattha pānabhojanādīni patitvā tiṭṭhatīti sambandho .
Suvānavamathu sārameyyavantaṃ .
Vivekan ti vibhāgaṃ .
201. Heṭṭhānābhipiṭṭhikaṇṭakamūlānaṃ
M1.308 antareti purimabhāgavasena nābhiyā heṭṭhāpadesassa pacchimabhāgavasena heṭṭhimapiṭṭhikaṇṭakānaṃ vemajjhe .Veḷunāḷikasadiso padesoti adhippāyo .
202. Samohitan ti nicitaṃ .
204. Pūtibhāvaṃ āpannaṃ kukkuṭaṇḍaṃ pūtikukkuṭaṇḍaṃ .
Uddeko pittādīhi vinā kevalo uddhaṅgamavāto .
205. Ācāmo avassāvanakañjikaṃ .
206. Vakkahadayayakanapapphāse temayamānan ti ettha yakanaṃ heṭṭhābhāgapūraṇeneva temeti , itarāni tesaṃ upari thokaṃ thokaṃ paggharaṇenāti daṭṭhabbaṃ .
207. Utuvikāro uṇhavalāhakādihetuko .
Visamacchinno bhisādikalāpo visamaṃ udakaṃ paggharati , evamevaṃ sarīraṃ kesakūpādivivarehi upari , heṭṭhā , tiriyañca sedaṃ visamaṃ paggharatīti dassetuṃ visamacchinna -ggahaṇaṃ kataṃ .
208. Visamāhāran ti tadāpavattamānasarīrāvatthāya asappāyāhāraṃ , atikaṭukaaccuṇhādivisabhāgāhāraṃ vā .
Sammohavinodaniyaṃ ( vibha . aṭṭha .356) pana ‘‘ visabhāgāhāran ’’ tveva vuttaṃ tadā pavattamānānaṃ dhātūnaṃ visabhāgattā .
209.‘‘ Nhānakāle ’’ ti idaṃ udakassa upari sinehassa sambhavadassanatthaṃ vuttaṃ .
Paribbhamantasinehabinduvisaṭasaṇṭhānāti visaṭaṃ hutvā paribbhamantasinehabindusaṇṭhānā .
Utuvisabhāgo bahiddhāsamuṭṭhāno .
Dhātuvisabhāgo antosamuṭṭhāno .
Te padesāti te hatthatalādipadesā .
210. Kiñcīti
V1.292 uṇhādirasānaṃ aññataraṃ āhāravatthu .Nesan ti sattānaṃ .
Hadayaṃ āgilāyatīti visabhāgāhārādiṃ paṭicca hadayappadeso vivattati .
211. Dadhino
M1.309 vissandanaaccharaso dadhimuttaṃ .Gaḷitvāti sanditvā .
Tālumatthakavivarena otaritvāti matthakavivarato āgantvā tālumatthakena otaritvā .
212. Telaṃ viya sakaṭassa nābhiakkhasīsānaṃ aṭṭhisandhīnaṃ abbhañjanakiccaṃ sādhayamānā .
Kaṭakaṭāyantīti ‘‘ kaṭa kaṭā ’’ ti saddaṃ karonti .
Anuravadassanaṃ hetaṃ .
Dukkhantīti dukkhitāni sañjātadukkhāni honti .
213. Samūlakūlamāsaṃ jhāpetvā chārikaṃ avassāvetvā gahitayūso māsakhāro .
Ucchiṭṭhodakagabbhamalādīnaṃ chaḍḍanaṭṭhānaṃ candanikā .
Ravaṇaghaṭaṃ nāma pakatiyā sammukhameva hoti .
Yassa pana āraggamattampi udakassa pavisanamukhaṃ natthi , taṃ dassetuṃ ‘‘ amukhe ravaṇaghaṭe ’’ ti vuttaṃ .
Āyūhanan ti samīhanaṃ .
214. Evañhītiādi yathāvuttāya uggahakosallapaṭipattiyā nigamanaṃ .
Idāni yathāvuttaṃ manasikārakosallapaṭipattimpi nigamanavasena gahetvā kammaṭṭhānaṃ matthakaṃ pāpetvā dassetuṃ ‘‘ anupubbato ’’ tiādi āraddhaṃ .
Tattha paṇṇattisamatikkamāvasāneti kesādipaṇṇattisamatikkamavasena pavattāya bhāvanāya avasāne .
Apubbāpariyamivāti ekajjhamiva .
Kesāti iti -saddo ādiattho , pakārattho vā , evamādinā iminā pakārena vāti attho .
Te dhammāti vaṇṇādivasena vavatthāpitā paṭikkūlākārato upaṭṭhitā koṭṭhāsadhammā .
Bahiddhāpīti sasantānato bahipi , parasantānakāyepīti attho .
Manasikāraṃ upasaṃharatīti yathāvuttaṃ paṭikkūlamanasikāraṃ upaneti .
Yathā idaṃ , tathā etanti .
Evaṃ sabbakoṭṭhāsesu pākaṭībhūtesūti yathā attano kāye , evaṃ paresampi kāye sabbesu kesādikoṭṭhāsesu paṭikkūlavasena vibhūtabhāvena upaṭṭhitesūti attho .
Ayamettha kasiṇesu vaḍḍhanasadiso yogino bhāvanāviseso dassito .
Anupubbamuñcanādīti
V1.293 ādi -saddena suttantanayena vibhāvitaṃ vīriyasamatāyojanaṃ saṅgaṇhāti .Punappunaṃ manasi karototi vuttanayena attano
M1.310 kāye kesādike ‘‘ paṭikkūlā paṭikkūlā ’’ ti abhiṇhaso manasikāraṃ pavattentassa yadā saddhādīni indriyāni laddhasamathāni visadāni pavattanti , tadā assaddhiyādīnaṃ dūrībhāvena sātisayaṃ balappattehi sattahi saddhammehi laddhūpatthambhāni vitakkādīni jhānaṅgāni paṭutarāni hutvā pātubhavanti .Tesaṃ ujuvipaccanīkatāya nīvaraṇāni vikkhambhitāneva honti saddhiṃ tadekaṭṭhehi pāpadhammehi .
Upacārasamādhinā cittaṃ samādhiyati , so taṃyeva nimittaṃ āsevanto bhāvento bahulīkaronto appanaṃ pāpuṇāti .
Tena vuttaṃ ‘‘ anukkamena appanā uppajjatī ’’ ti .
Sabbākāratoti vaṇṇādivasena pañcadhāpi .
Sāti appanā .
Yadi panetaṃ kammaṭṭhānaṃ aviññāṇakāsubhakammaṭṭhānāni viya paṭhamajjhānavasena sijjhati , atha kasmā ‘‘ kāyagatāsatī ’’ ti vuttanti āha ‘‘ evaṃ paṭhamajjhānavasenā ’’ tiādi .
Nānāvaṇṇasaṇṭhānādīsu dvattiṃsāya koṭṭhāsesu pavattamānāya satiyā kiccamettha sātisayanti āha ‘‘ satibalena ijjhanato ’’ ti .
Pantasenāsanesu , adhikusalesu ca aratiṃ , kāmaguṇesu ca ratiṃ sahati abhibhavatīti aratiratisaho sarīrasabhāvacintanena anabhiratiyā pahīnattā .
Tathā koṭṭhāsabhāvanāya attasinehassa parikkhīṇattā bhayabheravaṃ sahati , sītādīnañca adhivāsakajātiko hoti .
Attasinehavasena hi purisassa bhayabheravaṃ hoti , dukkhassa ca anadhivāsanaṃ .
Imaṃ pana koṭṭhāsabhāvanamanuyuttassa na kevalaṃ paṭhamajjhānamattameva , uttaripi paṭivedho atthīti dassetuṃ ‘‘ kesādīnan ’’ tiādi vuttaṃ .