Pañcaṅgavippahīnādivaṇṇanā
74. Pañca
M1.170V1.159 aṅgāni vikkhambhanavasena pahīnāni etassāti pañcaṅgavippahīnaṃ .‘‘ Agyāhito ’’ ti ettha āhita-saddassa viya vippahīna-saddassettha paravacanaṃ daṭṭhabbaṃ , pañcahi aṅgehi vippahīnanti vā pañcaṅgavippahīnaṃ .
Nanu aññepi akusalā dhammā iminā jhānena pahīyanti , atha kasmā pañcaṅgavippahīnatāva vuccatīti āha ‘‘ kiñcāpī ’’ tiādi .
Jhānalābhinopi ajhānasamaṅgikāle jhānapaṭipakkhalobhacittādīnaṃ pavattisabbhāvato ‘‘ jhānakkhaṇe ’’ ti vuttaṃ .
Pahīyantīti vigacchanti , nappavattantīti attho .
Ekattārammaṇeti pathavīkasiṇādivasena ekasabhāve , ekaggatāsaṅkhāte ekattāvahe vā ārammaṇe .
Tan ti taṃ nānāvisayapalobhitaṃ cittaṃ .
Kāmadhātuppahānāyāti nānāvisayasamūpabyūḷhāya kāmadhātuyā pahānāya samatikkamāya paṭipadaṃ jhānaṃ nappaṭipajjati .
Nirantaran ti vikkhepena anantaritaṃ , sahitanti attho .
Akammaññan ti akammanīyaṃ , bhāvanākammassa ayogyanti attho .
Uddhaccakukkuccaparetan ti uddhaccakukkuccena abhibhūtaṃ .
Paribbhamati anavaṭṭhānato , avaṭṭhānassa samādhānassa abhāvatoti attho .
Vicikicchāya upahatan ti sātisayassa vicārassa abhāvato ‘‘ sammāsambuddho nu kho bhagavā , na nu kho ’’ ti ,‘‘ pathavī pathavī ’’ tiādinā manasikārena ,‘‘ jhānaṃ siyā nu kho , na nu kho ’’ tiādinā ca pavattāya vicikicchāya upahataṃ .
Nārohati appaṭipattinimittattā .
Visesena jhānantarāyakarattāti samādhiādīnaṃ ujuvipaccanīkabhāvena jhānādhigamassa antarāyakaraṇato .
Tehīti jhānādhigamassa paccayabhūtehi vitakkavicārehi .
Avikkhepāya sampāditappayogassāti tato evaṃ samādhānāya nipphāditabhāvanāpayogassa .
Cetaso payogasampattisambhavāti yathāvuttabhāvanāpayogasampattisamuṭṭhānā .
Pīti pīṇanaṃ bhāvanāvasena tappanaṃ .
Upabrūhanaṃ bhāvanāvasena parivuddhiṃ cetaso karotīti sambandho .
Nan ti cittaṃ .
Sasesasampayuttadhamman ti avasiṭṭhaphassādidhammasahitaṃ , samaṃ sammā ca ādhiyatīti sambandho .
Indriyasamatāvasena samaṃ , paṭipakkhadhammānaṃ .
Dūrībhāve līnuddhaccābhāvena sammā ca ṭhapetīti attho .
Ekaggatā hi samādhānakiccena cittaṃ , sampayuttadhamme ca attānaṃ anuvattāpentī jhānakkhaṇe sātisayaṃ samāhite karotīti .
Uppattivasenāti yathāpaccayaṃ uppajjanavasena
M1.171 .Etesu
V1.160 vitakkādīsu jhānaṃ uppannaṃ nāma hoti tattheva jhānavohārato .Tenāha ‘‘ tasmā ’’ tiādi .
‘‘ Yathā panā ’’ tiādināpi upamāvasena tamevatthaṃ pākaṭataraṃ karoti .
Pakaticittatoti pākatikakāmāvacaracittato .
Suvisadenāti suṭṭhu visadena , paṭutarenāti attho .
Sabbāvantan ti sabbāvayavavantaṃ , anavasesanti attho .
Apphuṭan ti asamphuṭṭhaṃ .
Ārammaṇesu phusitāti appanāvasena pavattamānā cittekaggatā samantato ārammaṇaṃ pharantī viya hotīti katvā vuttaṃ .
Kasmā panettha jhānapāṭhe aggahitā cittekaggatā gahitāti anuyogaṃ sandhāya ‘‘ tattha cittekaggatā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tatthāti tesu jhānaṅgesu .
Na niddiṭṭhāti sarūpato na niddiṭṭhā , sāmaññato pana jhānaggahaṇena gahitā .
Evaṃ vuttattāti sarūpeneva vuttattā , aṅgameva cittekaggatāti sambandho .
Yena adhippāyenāti yena vitakkādīhi saha vattantaṃ dhammaṃ dīpetuṃ tassa pakāsanādhippāyena ‘‘ savitakkaṃ savicāran ’’ tiādinā uddeso kato .
So eva adhippāyo tena bhagavatā vibhaṅge ‘‘ cittekaggatā ’’ ti niddisantena pakāsito .
Tasmā sā jhānapāṭhe aggahitāti na cintetabbaṃ .