Kāyagatāsatikathāvaṇṇanā
178. Buddhā uppajjanti etthāti buddhuppādo , buddhānaṃ uppajjanakālo , tasmā .
Aññatra taṃ ṭhapetvā , aññasmiṃ kāleti attho .
Na pavattapubbanti apavattapubbaṃ .
Tato eva sabbatitthiyānaṃ avisayabhūtaṃ .
Nanu ca sunettasatthārādayo ( a . ni .6.54;7.66,73), aññe ca tāpasaparibbājakā sarīraṃ ‘‘ asubhan ’’ ti jāniṃsu .
Tathā hi sumedhatāpasena sarīraṃ jigucchantena vuttaṃ –
‘‘ Yannūnimaṃ
V1.281 pūtikāyaṃ , nānākuṇapapūritaṃ ;Chaḍḍayitvāna gaccheyyaṃ , anapekkho anatthiko ’’ ti .( bu . vaṃ .2.8)–
Ādi .
Kāmaṃ bodhisattā , aññe ca tāpasādayo sarīraṃ ‘‘ asubhan ’’ ti jānanti , kammaṭṭhānabhāvena pana na jānanti .
Tena vuttaṃ ‘‘ aññatra buddhuppādā ’’ tiādi .
Saṃvegāya saṃvattati yāthāvato kāyasabhāvappavedanato .
Atthāyāti diṭṭhadhammikādiatthāya .
Yogakkhemāyāti catūhi yogehi khemabhāvāya .
Satisampajaññāyāti sabbattha satiavippavāsāya ca sattaṭṭhāniyasampajaññāya ca .
Ñāṇadassanapaṭilābhāyāti vipassanāñāṇādhigamāya .
Vijjāvimuttiphalasacchikiriyāyāti tisso vijjā , cittassa adhimutti nibbānaṃ , cattāri sāmaññaphalānīti etesaṃ paccakkhakaraṇāya .
Amatassa nibbānassa adhigamahetutāya , amatasadisātappakasukhasahitatāya ca kāyagatāsati ‘‘ amatan ’’ ti vuttā .
Paribhuñjantīti jhānasamāpajjanena vaḷañjanti .
Parihīnan ti jinaṃ .
Viraddhan ti anadhigamena virajjhitaṃ .
Āraddhan ti sādhitaṃ nipphāditaṃ .
Anekehi ākārehi tesu tesu suttantesu pasaṃsitvā yaṃ taṃ kāyagatāsatikammaṭṭhānaṃ niddiṭṭhanti sambandho
M1.298 .Kattha pana niddiṭṭhanti ?
Kāyagatāsatisutte ( ma . ni .3.153 ādayo ).
Tattha hi ‘‘ kathaṃ bhāvitā ca bhikkhave ’’ tiādinā ayaṃ desanā āgatā .
Tatrāyaṃ saṅkhepattho – bhikkhave , kena pakārena kāyagatāsatibhāvanā bhāvitā , kena ca pakārena punappunaṃ katā ānāpānajjhānādīnaṃ nipphattiyā mahapphalā , tesaṃ tesaṃ vijjābhāgiyānaṃ , abhiññāsacchikaraṇīyānañca dhammānaṃ , aratiratisahanatādīnañca saṃsiddhiyā mahānisaṃsā ca hotīti ?
Ānāpānapabban ti ānāpānakammaṭṭhānāvadhi .
Esa nayo sesesupi .
Dhātumanasikārakammaṭṭhānena yadipi upacārasamādhi ijjhati , sammasanavāro pana tattha sātisayoti dhātumanasikārapabbampi ‘‘ vipassanāvasena vuttan ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Ayampi kho kāyo evaṃdhammo evaṃbhāvī evaṃanatīto ’’ ti ( dī . ni .2.379; ma . ni .1.112) tattha tattha asubhāniccatādīhi saddhiṃ kāye ādīnavassa vibhāvanavasena desanāya āgatattā ‘‘ navasivathika … pe … vuttānī ’’ ti vuttaṃ .
Ettha uddhumātakādīsūti etesu sivathikapabbesu āgatauddhumātakādīsu .
Ānāpānassativasenāti ānāpānassatibhāvanāvasena .
Yo upari ‘‘ karīsaṃ matthaluṅgan ’’ ti matthaluṅgakoṭṭhāso gayhati , taṃ idha pāḷiyaṃ ( ma . ni .3.154) aṭṭhimiñjeneva saṅgaṇhitvā desanā āgatāti dassento ‘‘ matthaluṅgaṃ aṭṭhimiñjena saṅgahetvā ’’ ti āha
V1.282 .Idhāti imasmiṃ anussatiniddese .
Kāyaṃ gatā , kāye vā gatā sati kāyagatāsatīti satisīsena idaṃ dvattiṃsākārakammaṭṭhānaṃ adhippetanti yojanā .
179. Catumahābhūtikan ti catumahābhūtasannissayaṃ .
Pūtikāyan ti pūtibhūtaṃ paramaduggandhakāyaṃ .
Ṭhānagamanāvatthaṃ sarīraṃ sandhāya , tassa vā avayavesu sabbaheṭṭhimaṃ pādatalanti vuttaṃ ‘‘ uddhaṃ pādatalā ’’ ti .
Tiriyaṃ tacaparicchinnan ti ettha nanu kesalomanakhānaṃ , tacassa ca atacaparicchinnatā atthīti ?
Kiñcāpi atthi , tacaparicchinnabahulatāya pana kāyassa tacaparicchinnatā hotīti evaṃ vuttaṃ .
Taco pariyanto assāti tacapariyantoti etena pana vacanena kāyekadesabhūto taco gahito eva , tappaṭibaddhā ca kesādayo tadanupaviṭṭhamūlā tacapariyantāva hontīti
M1.299 dvattiṃsākārasamūho sabbopi kāyo tacapariyanto vuttoti veditabbo .Atthīti vacanavipallāsena vuttaṃ , nipātapadaṃ vā etaṃ .
Tasmā tīsupi saṅkhāsu tadevassa rūpaṃ .
Tenāha ‘‘ saṃvijjantī ’’ ti .
Akkharacintakehi sarīre kāya-saddaṃ vaṇṇantehipi asucisamudāyabhāveneva icchitabboti dassento ‘‘ asucisañcayato ’’ ti vatvā puna naṃ niruttinayena dassetuṃ ‘‘ kucchitānan ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha āyabhūtatoti uppattiṭṭhānabhūtattā .
‘‘ Pūraṃ nānappakārassā ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Ke pana te pakārā ?
Yehi nānappakāraṃ asuci vuttan ’’ ti te kesādike dassetuṃ pāḷiyaṃ ‘‘ kesā lomā ’’ tiādi vuttanti imamatthaṃ dīpento āha ‘‘ ete kesādayo dvattiṃsākārā ’’ ti .
Ākārā pakārāti hi eko atthoti .
Evaṃ sambandhoti ‘‘ atthi imasmiṃ kāye nakhā ’’ tiādinā sabbakoṭṭhāsesu ‘‘ atthi imasmiṃ kāye ’’ ti padattayena sambandho veditabbo .
Paritoti tiriyaṃ , samantato vā pādatalakesamūlesu ca tacassa labbhanato .
Sucibhāvan ti sucino sabbhāvaṃ , sucimeva vā .
180. Yena vidhinā uggahe kusalo hoti , so sattavidho vidhi ‘‘ uggahakosallan ’’ ti vuccati , tannibbattaṃ vā ñāṇaṃ .
Manasikārakosalle pi eseva nayo .
Sajjhāyantā vāti sajjhāyaṃ karontā eva .
Tesaṃ kira cattāro māse sajjhāyantānaṃ sajjhāyamaggeneva
V1.283 koṭṭhāse upadhārentānaṃ paṭipāṭiyā dvattiṃsākārā vibhūtatarā hutvā khāyiṃsu , paṭikkūlasaññā saṇṭhāsi , te tasmiṃ nimitte jhānaṃ appetvā jhānapādakaṃ vipassanaṃ vaḍḍhetvā dassanamaggaṃ paṭivijjhiṃsu .Tena vuttaṃ ‘‘ sajjhāyantā va sotāpannā ahesun ’’ ti .
Paricchinditvāti tacapañcakādivaseneva paricchedaṃ katvā .
Pathavīdhātubahulabhāvato matthaluṅgassa karīsāvasāne tantiāropanamāha .
Ettha ca maṃsaṃ , nhāru , aṭṭhi , aṭṭhimiñjaṃ vakkaṃ , vakkaṃ aṭṭhimiñjaṃ , aṭṭhi , nhāru , maṃsaṃ , taco , dantā , nakhā , lomā , kesāti evaṃ vakkapañcakādīsu anulomasajjhāyaṃ vatvā paṭilomasajjhāyo purimehi sambandho vutto .
Svāyaṃ sammohavinodaniyaṃ
M1.300 ( vibha . aṭṭha .356) visuṃ tipañcāhaṃ , purimehi ekato tipañcāhanti chapañcāhaṃ sajjhāyo vutto , tattha ādiantadassanavasena vuttoti daṭṭhabbo .Anulomapaṭilomasajjhāyepi hi paṭilomasajjhāyo antimo hoti , sajjhāyappakārantaraṃ vā etampīti veditabbaṃ .
Hatthasaṅkhalikāti aṅgulipantimāha .
Manasā sajjhāyoti cittena cintanamāha , yaṃ mānasaṃ ‘‘ jappanan ’’ ti vuccati , sammadeva ajjhāyoti vā sajjhāyo , cintananti attho .
Cirataraṃ suṭṭhu pavattanena paguṇabhūtā kammaṭṭhānatanti samāvajjitvā manasi karontassa ādito paṭṭhāya yāva pariyosānā katthaci asajjamānā nirantarameva upaṭṭhāti , tadanusārena tadatthopi vibhūtataro hutvā khāyatīti āha ‘‘ vacasā sajjhāyo hi … pe … paṭivedhassa paccayo hotī ’’ ti .
Lakkhaṇapaṭivedhassāti asubhalakkhaṇapaṭivedhassa .
Paṭikkūlasabhāvasallakkhaṇassa kassaci vaṇṇaggahaṇamukhena koṭṭhāsā vavatthānaṃ gacchanti , kassaci saṇṭhānaggahaṇamukhena , kassaci disāvibhāgaggahaṇamukhena , kassaci patiṭṭhitokāsaggahaṇamukhena , kassaci sabbaso paricchijjaggahaṇamukhenāti vaṇṇādito sallakkhaṇaṃ uggahakosallāvahaṃ vuttanti taṃ dassento ‘‘ kesādīnaṃ vaṇṇo vavatthapetabbo ’’ tiādimāha .
Attano bhāgo sabhāgo , sabhāgena paricchedo sabhāgaparicchedo , heṭṭhuparitiriyapariyantehi , sakoṭṭhāsikakesantarādīhi
V1.284 ca paricchedoti attho .Amissakatāvasenāti koṭṭhāsantarehi avomissakatāvasena .
Asabhāgo hi idha ‘‘ visabhāgo ’’ ti adhippeto , na viruddhasabhāgo .
Svāyamattho kesādisaddato eva labbhati .
Saddantaratthāpohanavasena saddo atthaṃ vadatīti ‘‘ kesā ’’ ti vutte ‘‘ akesā na hontī ’’ ti ayamattho viññāyati .
Ke pana te akesā ?
Lomādayo , na ca ghaṭādīsu pasaṅgopakaraṇeneva tesaṃ nivattitattā .
Paṭikkūlavaseneva kathitaṃ dhātuvibhāgassa sāmaññatopi agahitattā .
Tattheva visuṃ dhātukammaṭṭhānassa kathitattā ca dhātuvibhaṅgo pakkusātisuttaṃ
M1.301 ( ma . ni .3.342) vibhaṅgappakaraṇe dhātuvibhaṅgapāḷi ( vibha .172 ādayo ) ca .Yassa vaṇṇato upaṭṭhāti kesādi , taṃ puggalaṃ sandhāya jhānāni kesādīsu vaṇṇakasiṇārammaṇāni vibhattāni .
Ñatvā ācikkhitabbanti yadatthaṃ vuttaṃ , taṃ dassetuṃ ‘‘ tattha dhātuvasenā ’’ tiādi vuttaṃ .
Idhāti imasmiṃ paṭikkūlamanasikārapabbe .
Kāyagatāsatisutte ( ma . ni .3.153 ādayo ) hi paṭikkūlamanasikārapabbaṃ gahetvā idha kāyagatāsatibhāvanā niddisīyati .
181. Na ekantarikāyāti ekantarikāyapi na manasi kātabbaṃ , pageva dvantarikādināti adhippāyo .
Na bhāvanaṃ sampādeti , lakkhaṇapaṭivedhaṃ na pāpuṇāti ekantarikāya manasi karontoti sambandho .
Okkamanavissajjanan ti paṭipajjitabbavissajjetabbe magge .
Pucchitvāva gantabbaṃ hoti gahetabbavissajjetabbaṭṭhānassa asallakkhaṇato .
Kammaṭṭhānaṃ pariyosānaṃ pāpuṇātīti ādito paṭṭhāya yāva pariyosānā manasikāramattaṃ hotīti adhippāyo .
Avibhūtaṃ pana hoti paṭikkūlākārassa suṭṭhu asallakkhaṇato .
Tato eva na visesaṃ āvahati .
Kammaṭṭhānaṃ pariyosānaṃ na gacchatīti paṭipāṭiyā sabbakoṭṭhāse manasi karotoyeva vibhūtā hutvā upaṭṭhahanti .
Te sātisayaṃ pāṭikkūlato manasi karontassa kammaṭṭhānaṃ pariyosānaṃ gaccheyya , imassa pana ativiya dandhaṃ manasi karoto vibhūtato upaṭṭhānameva natthi , kuto paṭikkūlatāya saṇṭhānaṃ .
Tenāha ‘‘ visesādhigamassa paccayo na hotī ’’ ti .
Bahiddhā
V1.285 puthuttārammaṇeti ‘‘ asuci paṭikkūlan ’’ ti kesādīsu pavattetabbaṃ asubhānupassanaṃ hitvā subhādivasena gayhamānā kesādayopi idha ‘‘ bahiddhā puthuttārammaṇamevā ’’ ti veditabbā .Rūpādayo hi nīlādivasena puthusabhāvatāya puthuttārammaṇaṃ nāma , nānārammaṇanti attho .
Asamādhānaṃ cetaso virūpo khepoti vikkhepo .
So satiṃ sūpaṭṭhitaṃ katvā sakkaccaṃ kammaṭṭhānaṃ manasi karontena paṭibāhitabbo .
Parihāyatīti hāyati .
Paridhaṃsatīti vinassati .
Yā
M1.302 ayaṃ kesā lomātiādikā lokasaṅketānugatā .Paṇṇattīti aṭṭha dhamme upādāya paṇṇatti .
Taṃ kesādipaṇṇattiṃ .
Atikkamitvāti paṭikkūlabhāvanāya atikkamitvā ugghāṭetvā .
Tassā ugghāṭitattā tasmiṃ tasmiṃ koṭṭhāse paṭikkūlato upaṭṭhahante ‘‘ paṭikkūlan ’’ ti cittaṃ ṭhapetabbaṃ .
Idāni tamatthaṃ upamāya vibhāvento ‘‘ yathā hī ’’ tiādimāha .
Tatridaṃ upamāsaṃsandanaṃ – manussā viya yogāvacaro .
Udapānaṃ viya koṭṭhāsā .
Tālapaṇṇādisaññāṇaṃ viya kesādipaññatti .
Tena manussānaṃ udapāne nhānapivanādi viya yogāvacarassa pubbabhāge kesā lomāti paṇṇattivasena manasikāro .
Abhiṇhasañcārena manussānaṃ saññāṇena vinā udapāne kiccakaraṇaṃ viya yogāvacarassa manasikārabalena paṇṇattiṃ atikkamitvā paṭikkūlabhāveyeva cittaṃ ṭhapetvā bhāvanānuyogo .
Pubbabhāge … pe … pākaṭo hotīti ‘‘ kesā lomā ’’ tiādinā ( ma . ni .3.154) bhāvanamanuyuñjantassa kesādipaññattiyā saddhiṃyeva koṭṭhāsānaṃ paṭikkūlabhāvo pubbabhāge pākaṭo hoti .
Athāti pacchā bhāvanāya vīthipaṭipannakāle .
Paṭikkūlabhāveyeva cittaṃ ṭhapetabban ti koṭṭhāsānaṃ paṭikkūlākāreyeva bhāvanācittaṃ pavattetabbaṃ .
Anupubbena muñcanaṃ anupubbamuñcanaṃ , anupaṭṭhahantassa anupaṭṭhahantassa muñcananti attho .
Kathaṃ pana anupaṭṭhānaṃ hotīti āha ‘‘ ādikammikassā ’’ tiādi .
Pariyosānakoṭṭhāsameva āhacca tiṭṭhatīti idaṃ kammaṭṭhānaṃ tantianusārena ādito kammaṭṭhānamanasikāro pavattatīti katvā vuttaṃ .
Tathā hissa manasā sajjhāyo viya manasikāro te te koṭṭhāse āmaṭṭhamatte katvā gacchati , na lakkhaṇasallakkhaṇavasena .
Yadā pana ne lakkhaṇasallakkhaṇavasena suṭṭhu upadhārento manasi karoti , tadā keci upaṭṭhahanti , keci na upaṭṭhahanti .
Tattha paṭipajjanavidhiṃ dassento ‘‘ athassā ’’ tiādimāha .
Tattha kamman ti manasikārakammaṃ tāva kātabbaṃ .
Kīva ciranti ?
Yāva dvīsu upaṭṭhitesu , tesampi dvinnaṃ eko suṭṭhutaraṃ upaṭṭhahati tāva .
Ukkuṭṭhukkuṭṭhiṭṭhāneyeva
V1.286 uṭṭhahitvāti pubbe viya ekatthakatāya ukkuṭṭhiyā kamena sabbatālesu patitvā uṭṭhahitvā uṭṭhahitvā pariyantatālaṃM1.303 , āditālañca āgantvā tato tato tattha tattheva katāya ukkuṭṭhiyā uṭṭhahitvāti attho .Dve bhikkhāti dvīsu gehesu laddhabhikkhā .
Appanātoti appanākārato dvattiṃsākāre appanā honti .
Kiṃ paccekaṃ koṭṭhāsesu hoti udāhu aññathāti vicāraṇāyaṃ āha ‘‘ appanākoṭṭhāsato ’’ ti , koṭṭhāsato koṭṭhāsatoti attho .
Tenāha ‘‘ kesādīsū ’’ tiādi .
Adhicittan ti samathavipassanācittaṃ .
Anuyuttenāti yuttappayuttena , bhāventenāti attho .
Kālenakālan ti kāle kāle .
Samādhinimittaṃ upalakkhitasamādhānākāro samādhi eva .
Manasi kātabban ti citte kātabbaṃ , uppādetabbanti attho .
Samādhikāraṇaṃ vā ārammaṇaṃ samādhinimittaṃ , taṃ āvajjitabbanti attho .
Paggahanimittaupekkhānimittesupi eseva nayo .
Ṭhānaṃ atthīti vacanaseso .
Taṃ bhāvanā cittaṃ kosajjāya saṃvatteyya , etassa saṃvattanassa ṭhānaṃ kāraṇaṃ atthīti attho .
Taṃ vā manasikaraṇa cittaṃ kosajjāya saṃvatteyya , etassa ṭhānaṃ kāraṇaṃ atthīti attho .
Mudun ti subhāvitabhāvena mudubhūtaṃ , vasībhāvappattanti attho .
Muduttā eva kammaññaṃ kammakkhamaṃ kammayoggaṃ .
Pabhassaran ti upakkilesavigamena parisuddhaṃ , pariyodātanti attho .
Na ca pabhaṅgūti kammaniyabhāvūpagamanena na ca pabhijjanasabhāvaṃ suddhantaṃ viya suvaṇṇaṃ viniyogakkhamaṃ .
Tenāha ‘‘ sammā samādhiyati āsavānaṃ khayāyā ’’ ti .
Ukkaṃ bandhatīti mūsaṃ sampādeti .
Ālimpetīti ādīpeti jāleti .
Tañcāti taṃ piḷandhanavikatisaṅkhātaṃ atthaṃ payojanaṃ assa suvaṇṇakārassa anubhoti pahoti sādheti .
Assa vā suvaṇṇassa atthaṃ suvaṇṇakāro anubhoti pāpuṇāti .
Abhiññāya iddhividhādiñāṇena sacchikaraṇīyassa iddhividhapaccanubhavanādikassa abhiññā sacchikaraṇīyassa
V1.287 .Yassa paccakkhaṃ atthi , so sakkhi .
Sakkhino bhabbatā sakkhibhabbatā , sakkhibhavananti vuttaṃ hoti .
Sakkhi ca so
M1.304 bhabbo cāti vā sakkhibhabbo .Ayañhi iddhividhādīnaṃ bhabbo , tattha ca sakkhīti sakkhibhabbo , tassa bhāvo sakkhibhabbatā , taṃ pāpuṇāti .
Sati sati āyataneti tasmiṃ tasmiṃ pubbahetuādike kāraṇe sati .
Sītibhāvan ti nibbānaṃ , kilesadarathavūpasamaṃ vā .
Niggaṇhātīti uddhaṭaṃ cittaṃ uddhaccapātato rakkhaṇavasena niggaṇhāti .
Paggaṇhātīti līnaṃ cittaṃ kosajjapātato rakkhaṇavasena paggaṇhāti .
Sampahaṃsetīti samappavattaṃ cittaṃ tathāpavattiyaṃ paññāya toseti , uttejeti vā .
Yadā vā nirassādaṃ cittaṃ bhāvanāya na pakkhandati , tadā jātiādīni saṃvegavatthūni ( a . ni . aṭṭha .1.1.418; itivu . aṭṭha .37) paccavekkhitvā sampahaṃseti samuttejeti .
Ajjhupekkhatīti yadā pana cittaṃ alīnaṃ anuddhataṃ sammadeva bhāvanāvīthiṃ otiṇṇaṃ hoti , tadā paggahaniggahasampahaṃsanesu kañci byāpāraṃ akatvā samappavattesu yugesu sārathi viya ajjhupekkhati upekkhakova hoti .
Paṇītādhimuttikoti paṇīte uttame maggaphale adhimutto ninnapoṇapabbhāro .
Suggahitaṃ katvāti yathāvuttaṃ uggahakosallasaṅkhātaṃ vidhiṃ suṭṭhu uggahitaṃ pariyāpuṇanādinā supariggahitaṃ katvā .
Suṭṭhu vavatthapetvāti manasikārakosallasaṅkhātaṃ vidhiṃ sammadeva sallakkhaṇavasena upadhāretvā .
Visesan ti pubbenāparaṃ bhāvanāya visesaṃ .
Punappunaṃ parivattetvāti kammaṭṭhānatantiṃ paguṇabhāvaṃ pāpento bhiyyo bhiyyo vācāya , manasā ca parivattetvā .
Gaṇṭhiṭṭhānan ti yathā rukkhassa dubbinibhedo araññassa vā gahanabhūto padeso ‘‘ gaṇṭhiṭṭhānan ’’ ti vuccati , evaṃ kammaṭṭhānatantiyā atthato dubbinibhedo gahanabhūto ca padeso ‘‘ gaṇṭhiṭṭhānan ’’ ti vuccati .
Taṃ paripucchanādiladdhena ñāṇapharasunā chinditvā .
Nimittan ti kammaṭṭhānanimittaṃ , asubhākāro .
Edisena payojanena luñcanampi anavajjanti dassetuṃ ‘‘ luñcitvā ’’ ti vuttaṃ .
Chinnaṭṭhāneti muṇḍitaṭṭhāne .
Vaṭṭatiyeva nissaraṇajjhāsayena olokanato .
Ussadavasenāti aphalitānaṃ , phalitānaṃ vā bahulatāvasena .
Disvāva nimittaṃ gahetabbaṃ dassanayogyatāya tacapañcakassa , itaresu sutvā ca ñatvā ca nimittaṃ gahetabbaṃ .