Viññāṇañcāyatanakathāvaṇṇanā
281. Ciṇṇo
V1.376 carito paguṇikato āvajjanādilakkhaṇo vasībhāvo etenāti ciṇṇavasībhāvo , tena ciṇṇavasībhāvena .Rūpāvacarasaññaṃ anatikkamitvā anadhigantabbato , taṃsahagatasaññāmanasikārasamudācārassa hānabhāgiyabhāvāvahato , taṃsamatikkameneva tadaññesaṃ samatikkamitabbānaṃ samatikkamasiddhito ca vuttaṃ ‘‘ āsannarūpāvacarajjhānapaccatthikā ’’ ti .
Vīthipaṭipannāya bhāvanāya uparūparivisesāvahabhāvato , paṇītabhāvasiddhito ca paṭhamāruppato dutiyāruppaṃ santatarasabhāvanti āha ‘‘ no ca viññāṇañcāyatanamiva santā ’’ ti vakkhati hi ‘‘ suppaṇītatarā honti , pacchimā pacchimā idhā ’’ ti ( visuddhi .1.290).
Anantaṃ anantan ti kevalaṃ ‘‘ anantaṃ anantan ’’ ti na manasi kātabbaṃ na bhāvetabbaṃ ,‘‘ anantaṃ viññāṇaṃ , anantaṃ viññāṇan ’’ ti pana manasi kātabbaṃ ,‘‘ viññāṇaṃ viññāṇan ’’ ti vā .
Tasmiṃ nimitteti tasmiṃ paṭhamāruppaviññāṇasaṅkhāte viññāṇanimitte .
Cittaṃ cārentassāti bhāvanācittaṃ pavattentassa .
Ākāsaphuṭe viññāṇeti
M1.400 kasiṇugghāṭimākāsaṃ pharitvā pavatte paṭhamāruppaviññāṇe ārammaṇabhūte .Appetīti appanāvasena pavattati .
Sabhāvadhammepi ārammaṇasamatikkamabhāvanābhāvato idaṃ appanāppattaṃ hoti catutthāruppaṃ viya .
Appanānayo panettha vuttanayenevāti ettha dutiyāruppajjhāne purimabhāge tīṇi , cattāri vā javanāni kāmāvacarāni upekkhāvedanāsampayuttāneva honti .
‘‘ Catutthaṃ pañcamaṃ vā arūpāvacaran ’’ tiādinā ( visuddhi .1.276) paṭhamāruppajjhāne vuttena nayena , atha vā appanānayoti sabhāvadhammepi ārammaṇe jhānassa appanānayo ārammaṇātikkamabhāvanāvasena āruppaṃ appanaṃ pāpuṇāti ,‘‘ appanāppattasseva hi jhānassa ārammaṇasamatikkamanamattaṃ tattha hotī ’’ ti maraṇānussatiniddese ( visuddhi .1.177) vuttanayena veditabboti attho .
282. Sabbasoti sabbākārena paṭhamāruppe ‘‘ āsannarūpajjhānapaccatthikatā , asantasabhāvatā ’’ ti evamādinā sabbena dosadassanākārena , tattha vā nikantipahānaanāvajjitukāmatādiākārena , sabbaṃ vā kusalavipākakiriyābhedato anavasesanti attho .
Svāyamattho heṭṭhā vuttanayena ñātuṃ sakkāti āha ‘‘ sabbasoti idaṃ vuttanayamevā ’’ ti .
Jhānassa ākāsānañcāyatanatā bāhiratthasamāsavasena heṭṭhā vuttāti āha ‘‘ pubbe vuttanayena jhānampi ākāsānañcāyatanan ’’ ti
V1.377 .Ārammaṇassa pana samānādhikaraṇasamāsavasenāti sandassetuṃ ‘‘ ārammaṇampī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha ‘‘ purimanayenevā ’’ ti idaṃ ‘‘ nāssa anto ’’ tiādinā vuttapadasiddhiṃ sandhāya vuttaṃ .
Yathā adhiṭṭhānaṭṭhena , evaṃ sañjātidesaṭṭhenapi āyatana-saddena idha attho yujjatīti dassetuṃ ‘‘ tathā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha sañjāyati etthāti sañjāti , sañjāti eva deso sañjātideso .
Jhānaṃ appavattikaraṇena .
Ārammaṇaṃ amanasikaraṇena .
Ubhayampi vā ubhayatā yojetabbā .
Jhānassapi hi anāvajjanaṃ , javanapaṭipādakena vā bhavaṅgamanassa anto akaraṇaṃ amanasikaraṇaṃ , ārammaṇassa ca ārammaṇakaraṇavasena appavattanaṃ appavattikaraṇan ti atthassa sambhavato ekajjhaṃ katvā sāmaññaniddesena , ekasesanayena vā .
Pubbe
M1.401 anantassa ākāsassa ārammaṇakaraṇavasena paṭhamāruppaviññāṇaṃ attano pharaṇākāreneva ‘‘ anantan ’’ ti manasi kātabbattā ‘‘ anantaṃ viññāṇan ’’ ti vuttanti puna ‘‘ manasikāravasena vā anantan ’’ ti vuttaṃ , sabbaso manasikaraṇavasenāti adhippāyo .Tenāha ‘‘ anavasesato manasi karonto ‘ anantan ’ ti manasi karotī ’’ ti .
Jhānavibhaṅgepi ayamevattho vuttoti dassento ‘‘ yaṃ pana vibhaṅge vuttan ’’ tiādimāha .
Tassā pāḷiyā evaṃ vā attho veditabbo – taṃyeva ākāsaṃ phuṭaṃ viññāṇaṃ viññāṇañcāyatanaviññāṇena manasi karotīti .
Ayaṃ panattho yutto viya dissati , taṃyeva ākāsaṃ viññāṇena phuṭaṃ tena gahitākāraṃ manasi karoti .
Evaṃ taṃ viññāṇaṃ anantaṃ pharatīti .
Yaṃ hi ākāsaṃ paṭhamāruppasamaṅgī viññāṇena anantaṃ pharati , taṃ pharaṇākārasahitameva viññāṇaṃ manasi karonto dutiyāruppasamaṅgī anantaṃ pharatīti vuccati .
Manasikāravasena anantapharaṇākārena idha anantatā , na ākāsassa viya uppādantādiabhāvenāti ‘‘ nāssa antoti anantan ’’ ti ettakamevāha .
‘‘ Ruḷhīsaddo ’’ ti iminā ‘‘ viññāṇānañcan ’’ ti etassa padassa atthe viññāṇañca-saddo niruḷhoti dasseti , yathāvuttaṃ vā viññāṇaṃ dutiyāruppajjhānena añcīyati vuttākārena ālambīyatīti viññāṇañcanti evampettha attho daṭṭhabbo .
Sesaṃ vuttatthamevāti āha ‘‘ sesaṃ purimasadisamevā ’’ ti .