Ākiñcaññāyatanakathāvaṇṇanā
283. Tatiyāruppakammaṭṭhāne yaṃ heṭṭhā vuttasadisaṃ , taṃ vuttanayānusārena veditabbaṃ , apubbameva
V1.378 vaṇṇayissāma .Tattha tassevāti yaṃ ārabbha viññāṇañcāyatanaṃ pavattaṃ , tasseva .
Kiṃ pana tanti āha ‘‘ ākāsānañcāyatanaviññāṇassā ’’ ti .
Etena tato aññaṃ tatiyāruppajjhānassa ārammaṇaṃ natthīti dasseti .
‘‘ Ārammaṇabhūtassā ’’ ti iminā tassa anārammaṇabhūtaṃ dutiyāruppaviññāṇaṃ nivatteti .
Abhāvoti natthitā .
Suññatāti rittatā .
Vivittākāroti viveko .
Tīhi padehi paṭhamāruppaviññāṇassa apagamameva vadati .
‘‘ Manasi kātabbo ’’ ti vatvā
M1.402 manasikāravidhiṃ dassetuṃ ‘‘ taṃ viññāṇan ’’ tiādi vuttaṃ .Tattha amanasikaritvāti sabbena sabbaṃ manasi akatvā acintetvā .
Vā -saddo aniyamattho , tena tīsu pakāresu ekenapi atthasiddhīti dasseti .
Tasmiṃ nimitteti tasmiṃ paṭhamāruppaviññāṇassa abhāvasaṅkhāte jhānuppattinimitte .
Ākāse phuṭeti ākāsaṃ pharitvā pavatte .
‘‘ Ākāsaphuṭe ’’ ti vā pāṭho .
Suññavivittanatthibhāveti suññabhāve , vivittabhāve , natthibhāve cāti yena ākārena bhāvitaṃ , tassa gahaṇatthaṃ vuttaṃ .
Atha vā suññavivittanatthibhāveti suññavivittatāsaṅkhāte natthibhāve , tena vināsābhāvameva dasseti , na pure abhāvādike .
Tasmiṃ hi appanācitteti ākiñcaññāyatanajjhānasampayutte appanāvasena pavatte citte , tasmiṃ vā paṭhamāruppassa apagamasaṅkhāte natthibhāve yathāvutte appanācitte uppanne .
So bhikkhu abhāvameva passanto viharatīti sambandho .
Puriso katthaci gantvā āgantvā suññameva passati , natthibhāvameva passatīti yojanā .
Taṃ ṭhānan ti taṃ sannipātaṭṭhānaṃ .
‘‘ Parikammamanasikārena antarahite ’’ ti iminā ārammaṇakaraṇābhāvena tassa antaradhānaṃ na naṭṭhattāti dasseti .
Tatridaṃ opammasaṃsandanaṃ – yathā so puriso tattha sannipatitaṃ bhikkhusaṅghaṃ disvā gato , tato sabbesu bhikkhūsu kenacideva karaṇīyena apagatesu āgantvā taṃ ṭhānaṃ bhikkhūhi suññameva passati , na bhikkhūnaṃ tatopi apagatakāraṇaṃ , evamayaṃ yogāvacaro pubbe viññāṇañcāyatanajjhānacakkhunā paṭhamāruppaviññāṇaṃ disvā pacchā natthīti parikammamanasikārena tasmiṃ apagate tatiyāruppajjhānacakkhunā tassa natthibhāvameva passanto viharati , na tassa apagamanakāraṇaṃ vīmaṃsati jhānassa tādisābhogābhāvatoti .
Sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkammāti ettha yaṃ vattabbaṃ , taṃ heṭṭhā vuttanayānusārena veditabbaṃ .
284. Natthitā
V1.379 pariyāyāsuññavivittabhāvāti ‘‘ natthī ’’ ti padassa atthaṃ vadantena suññavivittapadānipi gahitāni .Āmeḍitavacanaṃ pana bhāvanākāradassanaṃ .
Vibhaṅgepi imassa padassa ayamevattho vuttoti dassetuṃ ‘‘ yampi vibhaṅge ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha taññeva viññāṇaṃ abhāvetīti yaṃ pubbe ‘‘ anantaṃ viññāṇan ’’ ti manasi kataṃ paṭhamāruppaviññāṇaṃ , taṃyevāti attho
M1.403 .Taṃyeva hi ārammaṇabhūtaṃ paṭhamena viya rūpanimittaṃ tatiyenāruppenābhāvetīti .
Khayato sammasanan ti bhaṅgānupassanamāha .
Sā hi saṅkhatadhammānaṃ bhaṅgābhāvameva passantī ‘‘ viññāṇampi abhāvetī ’’ tiādinā vattabbataṃ labhatīti adhippāyenāha ‘‘ khayato sammasanaṃ viya vuttan ’’ ti .
Assāti pāṭhassa .
Puna assāti viññāṇassa .
Abhāvetīti abhāvaṃ karoti .
Yathā ñāṇassa na upatiṭṭhati , evaṃ karoti amanasikaraṇato .
Tato eva vibhāveti vigatabhāvaṃ karoti , vināseti vā yathā na dissati , tathā karaṇato .
Teneva antaradhāpeti tirobhāvaṃ gameti .
Na aññathāti imissā pāḷiyā evamattho , na ito aññathā ayujjamānakattāti adhippāyo .
Assāti paṭhamāruppaviññāṇābhāvassa .
Kiñcanan ti kiñcipi .
Sabhāvadhammassa appāvasesatā nāma bhaṅgo eva siyāti āha ‘‘ bhaṅgamattampi assa avasiṭṭhaṃ natthī ’’ ti .
Sati hi bhaṅgamattepi tassa sakiñcanatā siyā .
Akiñcanan ti ca viññāṇassa kiñci pakāraṃ aggahetvā sabbena sabbaṃ vibhāvanamāha .
Sesaṃ vuttanayameva .