Uddhumātakakammaṭṭhānavaṇṇanā
103. Bhāvetukāmenāti uppādetukāmena .
Tenāti ācariyena .
Assāti yogino .
Asubhanimittatthāyāti asubhanimittassa uggaṇhanatthāya , asubhe vā uggahanimittassa atthāya .
Gamanavidhānan ti gamanavidhi .
Yena vidhinā gantabbaṃ , so vidhi .
Uggahanimittassa uppannakālato paṭṭhāya pathavīkasiṇe vuttaṃ paṭipajjanavidhiṃ sandhāyāha ‘‘ appanāvidhānapariyosānan ’’ ti .
104. Tāvadevāti sutakkhaṇeyeva .
Atitthena puṇṇanadīādiṃ pakkhandantena viya anupavisantena viya .
Kedārakoṭiyāti kedāramariyādāya .
Visabhāgarūpan ti khettarakkhikādivisabhāgavatthurūpaṃ .
Sarīran ti uddhumātakakaḷevaraṃ .
Adhunāmatan ti aciramataṃ uddhumātakabhāvaṃ appattaṃ .
Takkayatīti sambhāveti bhāriyaṃ katvā na maññati .
105. Rūpasaddādīti ettha amanussānaṃ rūpehi , sīhabyagghādīnaṃ saddādīhi , amanussānampi vā rūpasaddādīhi .
Tathā sīhabyagghādīnan ti yathārahaṃ yojetabbaṃ .
Aniṭṭhārammaṇābhibhūtassāti bheravādibhāvena aniṭṭhehi ārammaṇehi abhibhūtassa ajjhotthaṭassa .
Na paṭisaṇṭhātīti vidāhavasena āsaye na tiṭṭhati , ucchaḍḍetabbaṃ hotīti attho .
Aññoti amanussādīnaṃ vasena vā aññathā vā vuttappakārato añño ābādho hoti .
Soti saṅghatthero , abhiññātabhikkhu vā .
Yassānena ārocitaṃ , so .
Katakammāti katatheyyakammā .
Akatakammāti theyyakammaṃ kātukāmā .
Katakammā pana idhādhippetā .
Tasmā teti katakammā corā .
Saha oḍḍhenāti sahoḍḍhaṃ , thenetvā gahiyamānabhaṇḍena saddhinti attho .
Yajamānoti yaññaṃ yajanto
V1.191 yaññasāmiko .‘‘ Addhā imāya paṭipattiyā jarāmaraṇato muccissāmī ’’ ti pītisomanassaṃ uppādetvā .
Evaṃ
M1.203 gamanavidhānaṃ ekadesena vatvā idāni aṭṭhakathāsu āgatanayena taṃ dassetuṃ ‘‘ aṭṭhakathāsu vuttena vidhinā ’’ tiādimāha .Tattha uggaṇhantoti uggaṇhanahetu .
Ekoti ayaṃ eka -saddo asahāyattho , na aññādiatthoti ‘‘ adutiyo ’’ ti vuttaṃ .
Yathā vaṇṇādito vavatthānaṃ ekaṃsato samuditameva icchitabbaṃ sabbatthakabhāvato , na tathā sandhiāditoti dassanatthaṃ ‘‘ vaṇṇatopī ’’ tiādinā chasu ṭhānesu sampiṇḍanattho pi -saddo gahito .
Puna eko adutiyotiādi gahitanimittassa yogino nivattitvā vasanaṭṭhānagamanaṃ sandhāya vuttaṃ .
Tabbhāgiyaññevāti tappakkhiyaṃyeva asubhanimittamanasikārasahitameva .
Āsanaṃ paññapetīti nisajjaṃ kappeti .
Yaṃ pana ‘‘ asubhanimittadisābhimukhe bhūmippadese ’’ ti ( visuddhi .1.113) vakkhati , tampi imamevatthaṃ sandhāya vuttaṃ .
Na hi kevalena disābhimukhabhāvena kiñci ijjhati .
Samantā nimittupalakkhaṇāti uddhumātakassa samantā pāsāṇādinimittasallakkhaṇā .
Asammohatthāti uggahanimitte upaṭṭhite uppajjanakasammohavigamatthā .
Ekādasavidhenāti vaṇṇādivasena ekādasavidhena .
Upanibandhanatthoti asubhārammaṇe cittaṃ upanetvā nibandhanattho .
Vīthisampaṭipādanatthāti kammaṭṭhānavīthiyā sammadeva paṭipādanatthā .
Puññakiriyavatthu adhigataṃ hotīti sambandho .
106. Tasmāti yasmā asubhanimittassa uggaṇhanaṃ ariyamaggapadaṭṭhānassa paṭhamajjhānassa adhigamupāyo , yasmā vā ‘‘ asubhanimittaṃ uggaṇhanto eko adutiyo gacchatī ’’ ti vuttaṃ , tasmā .
Cittasaññattatthāyāti sarīrasabhāvasallakkhaṇena , saṃvegajananena ca attano cittassa saññattiatthaṃ saññāpanatthaṃ .
‘‘ Cittasaññatatthāyā ’’ ti vā pāṭho , kilesavasena asaṃyatassa cittassa saṃyamanatthaṃ damanatthaṃ , na kammaṭṭhānatthanti attho .
Kammaṭṭhānasīsenāti kammaṭṭhānena sīsabhūtena , taṃ uttamaṅgaṃ padhānaṃ kāraṇaṃ katvā .
Mūlakammaṭṭhānan ti pakatiyā attanā kālena kālaṃ parihariyamānaṃ buddhānussatiādisabbatthakakammaṭṭhānaṃ .
‘‘ Kammaṭṭhānasīsena gacchāmī ’’ ti taṃ avissajjetvā .
Tenāha ‘‘ taṃ manasikarontenevā ’’ ti .
Sūpaṭṭhitabhāvasampādanenāti mūlakammaṭṭhāne suṭṭhu upaṭṭhitabhāvassa sampādanena .
Evaṃ
M1.204 hi sati asammuṭṭhā nāma hoti .Bahiddhā
V1.192 puthuttārammaṇe appavattitvā kammaṭṭhāneyeva pavattamānaṃ mānasaṃ abahigataṃ nāma .Tathābhūtena cānena rūpindriyāni appavattakiccāni katāni hontīti āha ‘‘ manacchaṭṭhānaṃ … pe … gantabban ’’ ti .
Dvāraṃ sallakkhetabban ti vihāre puratthimādīsu disāsu asukadisāya idaṃ dvāraṃ , tato eva tāya disāya sallakkhitena asukadvārena nikkhantomhīti dvāraṃ upadhāretabbaṃ .
Tatoti dvārasallakkhaṇato pacchā .
Yena maggena gacchati sayaṃ .
Nimittaṭṭhānan ti asubhanimittassa gaṇhanaṭṭhānaṃ .
Āhāraṃ chaḍḍāpeyyāti vamanaṃ kārāpeyya .
Kaṇṭakaṭṭhānan ti kaṇṭakavantaṃ ṭhānaṃ .
107. Disā vavatthapetabbāti saṅkhepato vuttamatthaṃ vivarituṃ ‘‘ ekasmiṃ hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Khāyatīti upaṭṭhāti .
Kammaniyan ti bhāvanāya kammakkhamaṃ .
Ubbāḷhassāti bādhitassa .
Vidhāvatīti nānārammaṇe visarati .
Ukkammāti ujukaṃ anuvātato apakkamma .
Matakaḷevaraṃ puthujjanassa yebhuyyena bhayato upaṭṭhātīti āha ‘‘ accāsanne bhayamuppajjatī ’’ ti .
Anupādan ti pādasamīpaṃ .
Yattha ṭhitassa sukhena oloketuṃ sakkā , taṃ olokentassa phāsukaṭṭhānaṃ .
108. Samantāti samantato .
Puna samantāti sāmantā samīpe .
Kacchakoti kāḷakacchako ,‘‘ pilakkho ’’ tipi vadanti .
Kapītanoti pippalirukkho .
Sindīti khuddakakhajjurī .
Karamandā dayo pākaṭā eva .
Sāmāti sāmalatā .
Kāḷavallīti kāḷavaṇṇā apattikā ekā latājāti .
Pūtilatāti jīvanavalli , yā ‘‘ galocī ’’ ti vuccati .
109. Taṃ nimittakaraṇādi idheva yathāvutte pāsāṇādinimittakaraṇe eva antogadhaṃ pariyāpannaṃ .
Sanimittaṃ karotīti saha nimittaṃ karoti , asubhaṃ pāsāṇādinimittena saha karoti vavatthapeti .
Atha vā asubhanimittaṃ , pāsāṇādinimittañca saha ekajjhaṃ karonto vavatthapento ‘‘ sanimittaṃ karotī ’’ ti vutto .
Samānakālatādīpakena hi saha-saddena ayaṃ samāso yathā ‘‘ sacakkaṃ dehī ’’ ti .
Tayidaṃ nimittakaraṇaṃ aparāparaṃ sallakkhaṇena
M1.205 hoti , na ekavāramevāti āha ‘‘ punappunaṃ vavatthapento hi sanimittaṃ karotī ’’ ti .Dveti pāsāṇāsubhanimittāni .
Samāsetvā saṅgahetvā ekajjhaṃ katvā .
Sārammaṇan ti asubhārammaṇena saddhiṃ pāsāṇādiṃ samānārammaṇaṃ karoti , saha vā ārammaṇaṃ karoti , ekārammaṇaṃ viya ubhayaṃ
V1.193 ārammaṇaṃ karoti , ekajjhaṃ viya ca aparāparaṃ sallakkhento pāsāṇādiṃ , asubhanimittañcāti dvayaṃ ārammaṇaṃ karotīti attho .Attaniyoti sako .
Vaṇitan ti sūnaṃ .
Sabhāvena sarasenāti uddhumātakabhāvasaṅkhātena attano lakkhaṇena , paresaṃ jigucchuppādanasaṅkhātena attano kiccena ca , sabhāvo eva vā tathā nipphajjanato ‘‘ raso ’’ ti vutto .
110. Chabbidhena nimittaṃ gahetabban ti vaṇṇādinā chappakārena tāva uddhumātakaasubhanimittaṃ gahetabbaṃ .
Keci ‘‘ kaḷevarassa dīgharassādippamāṇena saddhiṃ sattavidhenā ’’ ti vadanti , taṃ aṭṭhakathāyaṃ natthi .
Liṅgatoti ettha liṅgaṃ nāma vayo liṅgaṃ , na thanamassuādi itthipurisaliṅganti dassentena ‘‘ itthiliṅgaṃ vā ’’ tiādi vuttaṃ .
Ṭhitassa sattassa idaṃ sarīran ti sambandho .
Uddhumātakasaṇṭhānavaseneva , na pākatikasaṇṭhānavasena .
Etena yadi tattha koci anuddhumātakabhāvappatto padeso siyā , so na gahetabboti dasseti .
Oḷārikāvayavavasena idaṃ saṇṭhānavavatthānaṃ , na sukhumāvayavavasenāti sīsasaṇṭhānādikaṃ navavidhameva saṇṭhānaṃ gahitaṃ .
Imissā disāyāti imissā puratthimāya , dakkhiṇapacchimauttarāya disāya , anudisāya vā ṭhitoti yojanā .
Imasmiṃ nāma okāse hatthāti imasmiṃ nāma bhūmippadese imassa kaḷevarassa hatthā ṭhitāti vavatthapetabbanti yojanā .
Adho pādatalenātiādi nābhiyā heṭṭhā adho , tato uddhaṃ uparīti imassa vavatthānassa vasena vuttaṃ .
Hatthaparicchedo heṭṭhā aṅguliaggena upari aṃsakūṭasandhinā tiriyaṃ tacapariyantena gahetabbo .
Esa nayo pādaparicchedā dīsupi .
Yattakaṃ vā pana ṭhānaṃ gaṇhatīti sace sabbaṃ sarīraṃ paricchinditvā gahetuṃ na sakkoti , padeso tassa uddhumāto , so
M1.206 yattakaṃ sarīrappadesaṃ uddhumātakavasena ñāṇena pariggaṇhāti , tattakameva yathāpariggahitameva .Idaṃ īdisan ti idaṃ hatthādikaṃ īdisaṃ evamākāraṃ .
Uddhumātakan ti yathāsabhāvato paricchinditabbaṃ .
Visabhāge sarīre ārammaṇan ti kammaṭṭhānaṃ paṭikkūlākāro na upaṭṭhāti na khāyati , subhato upaṭṭhaheyya .
Tenāha ‘‘ vipphandanasseva paccayo hotī ’’ ti , kilesaparipphandanasseva nimittaṃ hotīti attho .
Ugghāṭitāpīti
V1.194 uddhumātabhāvappattāpi , sabbaso kuthitasarīrāpīti vā attho .Svāyamattho paṭhamapārājike ( pārā .67 ādayo ) vinītavatthūhi dīpetabbo .
111. Āsevitakammaṭṭhānoti asubhakammaṭṭhāne kataparicayo .
Sosānikaṅgādīnaṃ vasena parihatadhutaṅgo .
Catudhātuvavatthānavasena parimadditamahābhūto .
Salakkhaṇato ñāṇena pariggahitasaṅkhāro .
Paccayapariggahavasena vavatthāpitanāmarūpo .
Salakkhaṇārammaṇikavipassanāya ukkaṃsanena suññatānupassanābalena ugghāṭitasattasañño .
Vipassanāya paṭipadāñāṇadassanavisuddhisampāpanena katasamaṇadhammo .
Tato eva sabbaso kusalavāsanāya , kusalabhāvanāya ca pūraṇena vāsitavāsano bhāvitabhāvano .
Vivaṭṭūpanissayakusalabījena sabījo .
Ñāṇassa paripakkabhāvena ñāṇuttaro .
Yathāvuttāya paṭipattiyā kilesānaṃ tanukaraṇena appakileso .
Olokitolokitaṭṭhāneyevāti uddhumātakādiasubhassa yattha yattha olokitolokitaṭṭhāne eva , tādisassa kālaviseso , asubhassa padesaviseso vā apekkhitabbo natthīti attho .
No ce evaṃ upaṭṭhātīti evaṃ yathāvuttapurisavisesassa viya paṭibhāganimittaṃ no ce upaṭṭhāti .
Evaṃ chabbidhenāti evaṃ vuttākārena vaṇṇādivasena chabbidhena .
Punapīti pi -saddo sampiṇḍanattho .
Tena nimittaggahaṇavidhiṃ sampiṇḍeti , na pañcavidhataṃ .
Chabbidhena hi pubbe nimittaggahaṇaṃ vihitaṃ .
112. Asītisatasandhitoti sabbepi sandhayo tadāpi atthevāti dassanatthaṃ vatvā uddhumātabhāvena yebhuyyena na paññāyanti .
Ye pana paññāyanti , te vavatthapetabbāti dassetuṃ ‘‘ uddhumātake panā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha tayo dakkhiṇahatthasandhīti aṃsakapparamaṇibandhānaṃ vasena
M1.207 tayo dakkhiṇahatthasandhayo .Tathā vāmahatthasandhayo .
Kaṭijaṇṇugopphakānaṃ vasena tayo dakkhiṇapādasandhayo .
Tathā vāmapādasandhayo .
Eko kaṭisandhīti kaṭiyā saddhiṃ piṭṭhikaṇṭakasandhiṃ sandhāya vadati .
Hatthantaran ti dakkhiṇahatthadakkhiṇapassānaṃ , vāmahatthavāmapassānañca antaraṃ vivaraṃ .
Pādantaran ti ubhinnaṃ pādānaṃ vemajjhaṃ .
Udarantaran ti nābhiṭṭhānasaññitaṃ kucchivemajjhaṃ , udarassa vā abbhantaraṃ .
Kaṇṇantaran ti kaṇṇachiddaṃ .
Iti -saddo ādiattho , tena nāsacchiddādīnampi saṅgaho daṭṭhabbo .
Akkhīnaṃ , mukhassa ca vasenāpi vivaraṃ labbhatevāti dassetuṃ ‘‘ akkhīnampī ’’ tiādi vuttaṃ .
Samantatoti evaṃ sandhiādito uddhumātakaṃ vavatthapentassa ce nimittaṃ upatiṭṭhati , iccetaṃ kusalaṃ .
No ce , samantato vavatthapetabbanti vavatthāpanavidhiṃ dassetuṃ ‘‘ sakalasarīre ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha ñāṇaṃ cāretvāti sabbatthakameva sarīraṃ
V1.195 āvajjetvā tattha paṭikkūlākārasahitaṃ uddhumātakabhāvaṃ ārabbha nirantaraṃ bhāvanāñāṇaṃ pavattetvā .Yaṃ ṭhānan ti evaṃ pana ñāṇaṃ cārentassa tasmiṃ sarīre yo padeso vibhūto hutvā uddhumātakākārena vibhūtabhāvena upaṭṭhāti .
Udarapariyosānaṃ uparimasarīraṃ .