Ānāpānassatikathāvaṇṇanā

215. Yaṃ taṃ evaṃ pasaṃsitvā ānāpānassatikammaṭṭhānaṃ niddiṭṭhanti sambandho .

Tattha yasmā ‘‘ kathaṃ bhāvito ’’ tiādikāya pucchāpāḷiyā atthe vibhāvite thomanāpāḷiyāpi attho vibhāvitoyeva hoti bhedābhāvato , tasmā taṃ laṅghitvā ‘‘ kathaṃ bhāvito cā ’’ tiādinā ārabhati .

Tattha hi ito pasaṃsābhāvo ‘‘ ayampi kho ’’ ti vacanañca viseso .

Tesu pasaṃsābhāvaṃV1.294 dassetuṃ ‘‘ evaṃ pasaṃsitvā ’’ ti vuttaṃ .

Pasaṃsā ca tattha abhirucijananena ussāhanatthā .

Tañhi sutvā bhikkhū ‘‘ bhagavā imaṃ samādhiṃ anekehi ākārehi pasaṃsati , santoM1.311 kirāyaṃ samādhi paṇīto ca asecanako ca sukho ca vihāro pāpadhamme ca ṭhānaso antaradhāpetī ’’ ti sañjātābhirucayo ussāhajātā sakkaccaṃ anuyuñjitabbaṃ paṭipajjitabbaṃ maññanti .

‘‘ Ayampi kho ’’ ti padassa ye ime mayā nibbānamahāsarassa otaraṇatitthabhūtā kasiṇajjhānaasubhajjhānādayo desitā , na kevalaṃ te eva , ayampi khoti bhagavā attano paccakkhabhūtaṃ samādhiṃ desanānubhāvena tesampi bhikkhūnaṃ āsannaṃ , paccakkhañca karonto sampiṇḍanavasena evamāhāti sambandhamukhena attho veditabbo .

Soḷasavatthukan ti catūsu anupassanāsu catunnaṃ catukkānaṃ vasena soḷasaṭṭhānaṃ .

Sabbākāraparipūroti kammaṭṭhānapāḷiyā padattho piṇḍattho upamā codanā parihāro payojananti evamādīhi sabbehi ākārehi paripuṇṇo .

Niddesoti kammaṭṭhānassa nissesato vitthāro .

216. Kathan ti idaṃ pucchanākāravibhāvanapadaṃ .

Pucchā cettha kathetukamyatāvasena aññāsaṃ asambhavato .

Sā ca upari desanaṃ āruḷhānaṃ sabbesaṃ pakāravisesānaṃ āmasanavasenāti imamatthaṃ dassento ‘‘ kathanti … pe … kamyatāpucchā ’’ ti āha .

Kathaṃ bahulīkatoti etthāpi ‘‘ ānāpānassatisamādhī ’’ ti padaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ .

Tattha kathan ti ānāpānassatisamādhibahulīkāraṃ nānappakārato vitthāretukamyatāpucchā .

Bahulīkato ānāpānassatisamādhīti tathāpuṭṭhadhammanidassananti imamatthaṃ ‘‘ eseva nayo ’’ ti iminā atidisati .

Tathā santabhāvādayopi tassa yehi bhāvanābahulīkārehi siddhā , taggahaṇeneva gahitā hontīti dassetuṃ ‘‘ kathaṃ bahulīkato … pe … vūpasametīti etthāpi eseva nayo ’’ ti vuttaṃ .

‘‘ Puna ca paraṃ , udāyi , akkhātā mayā sāvakānaṃ paṭipadā , yathāpaṭipannā me sāvakā cattāro satipaṭṭhāne bhāventī ’’ tiādīsu ( ma . ni .2.247) uppādanavaḍḍhanaṭṭhena bhāvanā vuccatīti tadubhayavasena atthaṃ dassento ‘‘ bhāvitoti uppādito vaḍḍhito vā ’’ ti āha .

Tattha bhāvaṃ vijjamānataṃ ito gatoti bhāvito , uppādito paṭiladdhamattoti attho .

Uppanno pana laddhāsevano , bhāvito paguṇabhāvaṃ āpādito , vaḍḍhitoti atthoM1.312 .

Ānāpānapariggāhikāyāti dīgharassādivisesehi saddhiṃ assāsapassāse paricchijjagāhikāya , te ārabbha pavattāya , satiyaṃV1.295 paccayabhūtāyanti attho .

Purimasmiñhi atthe samādhissa satiyā sahajātādipaccayabhāvo vutto sampayuttavacanato , dutiyasmiṃ pana upanissayabhāvopi .

Upacārajjhānasahagatā hi sati appanāsamādhissa upanissayo hotīti .

Bahulīkatoti bahulaṃ pavattito , tena āvajjanādivasībhāvappattimāha .

Yo hi vasībhāvaṃ āpādito , so icchiticchitakkhaṇe samāpajjitabbato punappunaṃ pavattīyati .

Tena vuttaṃ ‘‘ punappunaṃ kato ’’ ti .

Yathā ‘‘ idheva , bhikkhave , samaṇo ’’ ti ( ma . ni .1.139; a . ni .4.241),‘‘ vivicceva kāmehī ’’ ti ( dī . ni .1.226; saṃ . ni .2.152; a . ni .4.123) ca evamādīsu paṭhamapade vutto eva-saddo dutiyādīsupi vutto eva hoti , evamidhāpīti āha ‘‘ ubhayattha evasaddena niyamo veditabbo ’’ ti .

Ubhayapadaniyamena laddhaguṇaṃ dassetuṃ ‘‘ ayañhī ’’ tiādi vuttaṃ .

Asubhakammaṭṭhānan ti asubhārammaṇajhānamāha .

Taṃ hi asubhesu yogakammabhāvato , yogino sukhavisesānaṃ kāraṇabhāvato ca ‘‘ asubhakammaṭṭhānan ’’ ti vuccati .

‘‘ Kevalan ’’ ti iminā ārammaṇaṃ nivatteti .

Paṭivedhavasenāti jhānapaṭivedhavasena .

Jhānañhi bhāvanāvisesena ijjhantaṃ attano visayaṃ paṭivijjhantameva pavattati , yathāsabhāvato paṭivijjhīyati cāti ‘‘ paṭivedho ’’ ti vuccati .

Oḷārikārammaṇattāti bībhacchārammaṇattā .

Paṭikkūlārammaṇattāti jigucchitabbārammaṇattā .

Pariyāyenāti kāraṇena , lesantarena vā .

Ārammaṇasantatāyāti anukkamena vicetabbataṃ pattaṃ ārammaṇassa paramasukhumataṃ sandhāyāha .

Sante hi sannisinne ārammaṇe pavattamāno dhammo sayampi sannisinnova hoti .

Tenāha ‘‘ santo vūpasanto nibbuto ’’ ti , nibbutasabbapariḷāhoti attho .

Ārammaṇasantatāya tadārammaṇadhammānaṃ santatā lokuttaradhammārammaṇāhi paccavekkhaṇāhi dīpetabbā .

Nāssa santapaṇītabhāvāvahaṃ kiñci secananti asecanako .

Asecanakattā anāsittako .

Anāsittakattā eva abbokiṇṇo asammisso parikammādinā .

Tato eva pāṭiyekko visuṃyeveko .

Āveṇiko asādhāraṇo .

Sabbametaṃ sarasato eva santabhāvaṃ dassetuṃM1.313 vuttaṃ .

Parikammaṃ vā santabhāvanimittaṃ , parikamman ti ca kasiṇakaraṇādīni nimittuppādapariyosānaṃ , tādisaṃ idha natthīti adhippāyo .

Tadā hi kammaṭṭhānaṃ nirassādattā asantamappaṇītaṃ siyā .

Upacārena vā natthi ettha santatāti yojanā .

Yathā upacārakkhaṇe nīvaraṇavigamena , aṅgapātubhāvenaV1.296 ca paresaṃ santatā hoti , na evamimassa .

Ayaṃ pana ādisamannā … pe … paṇīto cāti yojanā .

Kecīti uttaravihāravāsike sandhāyāha .

Anāsittakoti upasecanena na āsittako .

Tenāha ‘‘ ojavanto ’’ ti , ojavantasadisoti attho .

Madhūroti iṭṭho , cetasikasukhapaṭilābhasaṃvattanaṃ tikacatukkajjhānavasena , upekkhāya vā santabhāvena sukhagatikattā sabbesampi vasena veditabbaṃ .

Jhānasamuṭṭhānapaṇītarūpaphuṭṭhasarīratāvasena pana kāyikasukhapaṭilābhasaṃvattanaṃ daṭṭhabbaṃ , tañca kho jhānato vuṭṭhitakāle .

Imasmiṃ pakkhe ‘‘ appitappitakkhaṇe ’’ ti idaṃ hetumhi bhummavacanaṃ daṭṭhabbaṃ .

Avikkhambhiteti jhānena sakasantānato anīhaṭe appahīne .

Akosallasambhūteti akosallaṃ vuccati avijjā , tato sambhūte .

Avijjāpubbaṅgamā hi sabbe pāpadhammā .

Khaṇenevāti attano pavattikkhaṇeneva .

Antaradhāpetīti ettha antaradhāpanaṃ vināsanaṃ , taṃ pana jhānakattukassa idhādhippetattā pariyuṭṭhānappahānaṃ hotīti āha ‘‘ vikkhambhetī ’’ ti .

Vūpasametīti visesena upasameti .

Visesena upasamanaṃ pana sammadeva upasamanaṃ hotīti āha ‘‘ suṭṭhu upasametī ’’ ti .

Nanu ca aññopi samādhi attano pavattikkhaṇeneva paṭipakkhadhamme antaradhāpeti vūpasameti , atha kasmā ayameva samādhi evaṃ visesetvā vuttoti ?

Pubbabhāgato paṭṭhāya nānāvitakkavūpasamasabbhāvato .

Vuttañhetaṃ –

‘‘ ānāpānassati bhāvetabbā vitakkupacchedāyā ’’ ti ( a . ni .9.1; udā .31).

Apica tikkhapaññassa ñāṇuttarassetaṃ kammaṭṭhānaṃ , ñāṇuttarassa ca kilesappahānaṃ itarehi sātisayaṃ , yathā saddhādhimuttehi diṭṭhippattassa .

Tasmā imaṃ visesaṃ sandhāya ‘‘ ṭhānaso antaradhāpeti vūpasametī ’’ ti vuttaṃ .

Atha vā nimittapātubhāve sati khaṇeneva aṅgapātubhāvasabbhāvato ayameva samādhi ‘‘ ṭhānaso antaradhāpeti vūpasametī ’’ ti vutto .

Yathā taṃ mahato akālameghassa uṭṭhitassa dhārānipāte khaṇeneva pathaviyaṃM1.314 rajojallassa vūpasamo .

Tenāha –

‘‘ seyyathāpi , bhikkhave , mahāakālamegho uṭṭhito ’’ tiādi ( saṃ . ni .5.985; pārā .165).

Sāsanikassa jhānabhāvanā yebhuyyena nibbedhabhāgiyāva hotīti āha ‘‘ nibbedhabhāgiyattā ’’ ti .

Buddhānaṃ pana ekaṃsena nibbedhabhāgiyāva hoti .

Imameva hi kammaṭṭhānaṃ bhāvetvā sabbepi sammāsambuddhā sammāsambodhiṃ adhigacchanti .

Ariyamaggassa pādakabhūto ayaṃ samādhi anukkamena vaḍḍhitvā ariyamaggabhāvaṃ upagato viya hotīti āha ‘‘ anupubbena ariyamaggavuddhippatto ’’ ti .

AyaṃV1.297 panattho virāganirodhapaṭinissaggānupassanānaṃ vasena sammadeva yujjati .

Heṭṭhā papañcavasena vuttamatthaṃ sukhaggahaṇatthaṃ saṅgahetvā dassento ‘‘ ayaṃ panettha saṅkhepattho ’’ ti āha , piṇḍatthoti vuttaṃ hoti .

217. Tamatthan ti taṃ ‘‘ kathaṃ bhāvito ’’ tiādinā pucchāvasena saṅkhepato vuttamatthaṃ .

‘‘ Idha tathāgato loke uppajjatī ’’ tiādīsu ( dī . ni .1.190; ma . ni .1.291; a . ni .3.61) idha-saddo lokaṃ upādāya vutto ,‘‘ idheva tiṭṭhamānassā ’’ tiādīsu ( dī . ni .2.369) okāsaṃ ,‘‘ idhāhaṃ , bhikkhave , bhuttāvī assaṃ pavārito ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.30) padapūraṇamattaṃ ,‘‘ idha bhikkhu dhammaṃ pariyāpuṇātī ’’ tiādīsu ( a . ni .5.73) pana sāsanaṃ ,‘‘ idha , bhikkhave , bhikkhū ’’ ti idhāpi sāsanamevāti dassento ‘‘ bhikkhave , imasmiṃ sāsane bhikkhū ’’ ti vatvā tamatthaṃ pākaṭaṃ katvā dassetuṃ ‘‘ ayañhī ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha sabbappakāraānāpānassatisamādhinibbattakassāti sabbappakāraggahaṇaṃ soḷasa pakāre sandhāya .

Te hi imasmiṃyeva sāsane .

Bāhirakā hi jānantā ādito catuppakārameva jānanti .

Tenāha ‘‘ aññasāsanassa tathābhāvapaṭisedhano ’’ ti , yathāvuttassa puggalassa nissayabhāvapaṭisedhanoti attho .

Etena ‘‘ idha bhikkhave ’’ ti idaṃ antogadhevasaddanti dasseti .

Santi hi ekapadānipi sāvadhāraṇāni yathā ‘‘ vāyubhakkho ’’ ti .

Tenevāha ‘‘ idheva , bhikkhave , samaṇo ’’ tiādi .

Paripuṇṇasamaṇakaraṇadhammo hi so , yo sabbappakāraānāpānassatisamādhinibbattako .

Parappavādāti paresaṃ aññatitthiyānaṃ nānappakārā vādā titthāyatanāni .

AraññādikassevaM1.315 bhāvanānurūpasenāsanataṃ dassetuṃ ‘‘ imassa hī ’’ tiādi vuttaṃ .

Duddamo damathaṃ anupagato goṇo kūṭagoṇo .

Yathā thanehi sabbaso khīraṃ na paggharati , evaṃ dohapaṭibandhinī kūṭadhenu .

Rūpasaddādike paṭicca uppajjanako assādo rūpārammaṇādiraso .

Pubbe āciṇṇārammaṇan ti pabbajjato pubbe , anādimati vā saṃsāre paricitārammaṇaṃ .

Nibandheyyāti bandheyya .

Satiyāti sammadeva kammaṭṭhānasallakkhaṇasampavattāya satiyā .

Ārammaṇeti kammaṭṭhānārammaṇe .

Daḷhan ti thiraṃ , yathā satokārissa upacārappanābhedo samādhi ijjhati , tathā thāmagataṃ katvāti attho .

Visesādhigamadiṭṭhadhammasukhavihārapadaṭṭhānan tiV1.298 sabbesaṃ buddhānaṃ , ekaccānaṃ paccekabuddhānaṃ , buddhasāvakānañca visesādhigamassa ceva aññakammaṭṭhānena adhigatavisesānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārassa ca padaṭṭhānabhūtaṃ .

Vatthuvijjācariyo viya bhagavā yogīnaṃ anurūpanivāsaṭṭhānupadisanato .

Bhikkhu dīpisadiso araññe ekiko viharitvā paṭipakkhanimmathanena icchitatthasādhanato .

Phalamuttaman ti sāmaññaphalamāha .

Parakkamajavayoggabhūmin ti bhāvanussāhajavassa yoggakaraṇabhūmibhūtaṃ .

218. Evaṃ vuttalakkhaṇesūti abhidhammapariyāyena ( vibha .530), suttantapariyāyena ca vuttalakkhaṇesu .

Rukkhasamīpan ti ‘‘ yāvatā majjhanhike kāle samantā chāyā pharati , nivāte paṇṇāni patanti , ettāvatā rukkhamūlanti vuccatī ’’ ti evaṃ vuttaṃ rukkhassa samīpaṭṭhānaṃ .

Avasesasattavidhasenāsanan ti pabbataṃ kandaraṃ giriguhaṃ susānaṃ vanapatthaṃ abbhokāsaṃ palālapuñjanti evaṃ vuttaṃ .

Ututtayānukūlaṃ dhātucariyānukūlan ti gimhādiututtayassa , semhādidhātuttayassa , mohādicariyattayassa ca anukūlaṃ .

Tathā hi gimhakāle ca araññaṃ anukūlaṃ , hemante rukkhamūlaṃ , vassakāle suññāgāraṃ , semhadhātukassa semhapakatikassa araññaṃ , pittadhātukassa rukkhamūlaṃM1.316 , vātadhātukassa suññāgāraṃ anukūlaṃ , mohacaritassa araññaṃ , dosacaritassa rukkhamūlaṃ , rāgacaritassa suññāgāraṃ anukūlaṃ .

Alīnānuddhaccapakkhikan ti asaṅkocāvikkhepapakkhikaṃ .

Sayanañhi kosajjapakkhikaṃ , ṭhānacaṅkamanāni uddhaccapakkhikāni , na evaṃ nisajjā .

Tato evassa santatā .

Nisajjāya daḷhabhāvaṃ pallaṅkābhujanena , assāsapassāsānaṃ pavattanasukhataṃ uparimakāyassa ujukaṭṭhapanena , ārammaṇapariggahūpāyaṃ parimukhaṃ satiyā ṭhapanena dassento .

Ūrubaddhāsanan ti ūrūnamadhobandhanavasena nisajjā .

Heṭṭhimakāyassa anujukaṃ ṭhapanaṃ nisajjā-vacaneneva bodhitanti ‘‘ ujuṃ kāyan ’’ ti ettha kāya -saddo uparimakāyavisayoti āha ‘‘ uparimasarīraṃ ujukaṃ ṭhapetvā ’’ ti .

Taṃ pana ujukaṭṭhapanaṃ sarūpato , payojanato ca dassetuṃ ‘‘ aṭṭhārasā ’’ tiādi vuttaṃ .

Na paṇamantīti na onamanti .

Na paripatatītiV1.299 na vigacchati vīthiṃ na vilaṅghati , tato eva pubbenāparaṃ visesuppattiyā vuddhiṃ phātiṃ upagacchati .

Idha pari -saddo abhi -saddena samānatthoti āha ‘‘ kammaṭṭhānābhimukhan ’’ ti , bahiddhā puthuttārammaṇato nivāretvā kammaṭṭhānaṃyeva purakkhitvāti attho .

Parīti pariggahaṭṭho ‘‘ pariṇāyikā ’’ tiādīsu ( dha . sa .16) viya .

Niyyānaṭṭho paṭipakkhato niggamanaṭṭho .

Tasmā pariggahitaniyyānan ti sabbathā gahitāsammosaṃ pariccattasammosaṃ satiṃ katvā , paramaṃ satinepakkaṃ upaṭṭhapetvāti attho .

219. Satovāti satiyā samannāgato eva saranto eva assasati nāssa kāci sativirahitā assāsappavatti hotīti attho .

Sato passasatīti etthāpi satova passasatīti eva-saddo ānetvā vattabbo .

Satokārīti sato eva hutvā , satiyā eva vā kātabbassa kattā , karaṇasīlo vā .

Yadi ‘‘ satova assasati sato passasatī ’’ ti etassa vibhaṅge ( ma . ni .3.148; saṃ . ni .5.986; pārā .165) vuttaṃ , atha kasmā ‘‘ assasati passasati ’’ cceva avatvā ‘‘ satokārī ’’ ti vuttaṃ ?

Ekarasaṃ desanaṃ kātukāmatāya .

Paṭhamacatukke padadvayameva hi vattamānakālavasena āgataṃ , itarāni anāgatakālavasena .

Tasmā ekarasaṃ desanaṃ kātukāmatāya sabbattha ( paṭi . ma .1.165 ādayo )‘‘ satokāri ’’ cceva vuttaṃ .

DīghaṃM1.317 assāsavasenāti dīghaassāsavasena vibhattialopaṃ katvā niddeso .

Dīghan ti vā bhagavatā vuttaassāsavasena .

Cittassa ekaggataṃ avikkhepan ti vikkhepassa paṭipakkhabhāvato ‘‘ avikkhepo ’’ ti laddhanāmacittassa ekaggabhāvaṃ pajānato .

Sati upaṭṭhitā hotīti ārammaṇaṃ upagantvā ṭhitā hoti .

Tāya satiyā tena ñāṇenāti yathāvuttāya satiyā , yathāvuttena ca ñāṇena .

Idaṃ vutta hoti – dīghaṃ assāsaṃ ārammaṇabhūtaṃ avikkhittacittassa , asammohato vā pajānantassa tattha sati upaṭṭhitā eva hoti , taṃ sampajānantassa ārammaṇakaraṇavasena , asammohavasena vā sampajaññaṃ , tadadhīnasatisampajaññena taṃsamaṅgī yogāvacaro satokārī nāma hotīti .

Paṭinissaggānupassī assāsavasenāti paṭinissaggānupassī hutvā assasanassa vasena .

‘‘ Paṭinissaggānupassīassāsavasenā ’’ ti vā pāṭho .

Tassa paṭinissaggānupassino assāsā paṭinissaggānupassīassāsā , tesaṃ vasenāti attho .

Vinayanayena anto uṭṭhitasasanaṃ assāso , bahi uṭṭhitasasanaṃ passāso .

Suttantanayena pana bahi uṭṭhahitvāpi anto sasanato assāso , anto uṭṭhahitvāpi bahi sasanato passāso .

Ayameva ca nayo –

‘‘ AssāsādimajjhapariyosānaṃV1.300 satiyā anugacchato ajjhattaṃ vikkhepagatena cittena kāyopi cittampi sāraddhā ca honti iñjitā ca phanditā cā ’’ ti ,‘‘ passāsādimajjhapariyosānaṃ satiyā anugacchato bahiddhā vikkhepagatena cittena kāyopi cittampi sāraddhā ca honti iñjitā ca phanditā cā ’’ ti ( paṭi . ma .1.157)–

Imāya pāḷiyā sameti .

Paṭhamaṃ abbhantaravāto bahi nikkhamati , tasmā pavattikkamena assāso paṭhamaṃ vuttoti vadanti .

Tāluṃ āhacca nibbāyatīti tāluṃ āhacca nirujjhati .

Tena kira sampatijāto bāladārako khipitaṃ karoti .

Evaṃ tāvātiādi yathāvuttassa atthassa nigamanaṃ .

Keci ‘‘ evaṃ tāvāti anena pavattikkamena assāso bahinikkhamanavātoti gahetabbanti adhippāyo ’’ ti vadanti .

AddhānavasenātiM1.318 kāladdhānavasena .

Ayaṃ hi addhāna -saddo kālassa , desassa ca vācako .

Tattha desaddhānaṃ udāharaṇabhāvena dassetvā kāladdhānavasena assāsapassāsānaṃ dīgharassataṃ vibhāvetuṃ ‘‘ yathā hī ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha okāsaddhānan ti okāsabhūtaṃ addhānaṃ .

Pharitvāti byāpetvā .

Cuṇṇavicuṇṇāpi anekakalāpabhāvena .

Dīghaṃ addhānan ti dīghaṃ padesaṃ .

Tasmāti saṇikaṃ pavattiyā dīghasantānatāya ‘‘ dīghā ’’ ti vuccanti .

Ettha ca hatthiādisarīre , sunakhādisarīre ca assāsapassāsānaṃ desaddhānavisiṭṭhena kāladdhānavaseneva dīgharassatā vuttāti veditabbā .

‘‘ Saṇikaṃ pūretvā saṇikameva nikkhamanti ’’,‘‘ sīghaṃ pūretvā sīghameva nikkhamantī ’’ ti ca vacanato .

Manussesūti samānappamāṇesupi manussasarīresu .

Dīghaṃ assasantīti dīghaṃ assāsappabandhaṃ pavattentīti attho .

Passasantīti etthāpi eseva nayo .

Sunakhasasādayo viya rassaṃ assasanti ca passasanti cāti yojanā .

Idaṃ pana dīghaṃ , rassañca assasanaṃ , passasanañca tesaṃ sattānaṃ sarīrasabhāvoti daṭṭhabbaṃ .

Tesan ti sattānaṃ .

Teti assāsapassāsā .

Ittaramaddhānan ti appakaṃ kālaṃ .

Navahākārehīti bhāvanamanuyuñjantassa pubbenāparaṃ aladdhavisesassa kevalaṃ addhānavasena āditoV1.301 vuttā tayo ākārā , te ca kho ekacco assāsaṃ suṭṭhu sallakkheti , ekacco passāsaṃ , ekacco tadubhayanti imesaṃ tiṇṇaṃ puggalānaṃ vasena .

Keci pana ‘‘ assasatipi passasatipīti ekajjhaṃ vacanaṃ bhāvanāya nirantaraṃ pavattidassanatthan ’’ ti vadanti .

Chandavasena pubbe viya tayo , tathā pāmojjavasenāti imehi navahākārehi .

Kāmaṃ cettha ekassa puggalassa tayo eva ākārā labbhanti , tantivasena pana sabbesaṃ pāḷiāruḷhattā , tesaṃ vasena parikammassa kātabbattā ca ‘‘ tatrāyaṃ bhikkhu navahākārehī ’’ ti vuttaṃ .

Evaṃ pajānatoti evaṃ yathāvuttehi ākārehi assāsapassāse pajānato , tattha manasikāraṃ pavattentassa .

Ekenākārenāti dīghaṃ assāsādīsu catūsu ākāresu ekena ākārena , navasu tīsu vā ekena .

Tathā hi vakkhati –

‘‘ Dīgho rasso ca assāso , passāsopi ca tādiso ;

Cattāro vaṇṇā vattanti , nāsikagge va bhikkhuno ’’ ti .

AyaṃM1.319 bhāvanā assāsapassāsakāyānupassanāti katvā vuttaṃ ‘‘ kāyānupassanāsatipaṭṭhānabhāvanā sampajjatī ’’ ti .

Idāni pāḷivaseneva te nava ākāre , bhāvanāvidhiñca dassetuṃ ‘‘ yathāhā ’’ tiādi āraddhaṃ .

Tattha kathaṃ pajānātīti pajānanavidhiṃ kathetukamyatāya pucchati .

Dīghaṃ assāsan ti vuttalakkhaṇaṃ dīghaṃ assāsaṃ .

Addhānasaṅkhāteti ‘‘ addhānan ’’ ti saṅkhaṃ gate dīghe kāle , dīghaṃ khaṇanti attho .

Koṭṭhāsapariyāyo vā saṅkhāta-saddo ‘‘ theyyasaṅkhātan ’’ tiādīsu ( pārā .91) viya , tasmā addhānasaṅkhāteti addhānakoṭṭhāse , desabhāgeti attho .

Chando uppajjatīti bhāvanāya pubbenāparaṃ visesaṃ āvahantiyā laddhassādattā tattha sātisayo kattukāmatālakkhaṇo kusalacchando uppajjati .

Chandavasenāti tathāpavattachandassa vasena savisesaṃ bhāvanamanuyuñjantassa kammaṭṭhānaṃ vuddhiṃ phātiṃ gamentassa .

Tato sukhumataran ti yathāvuttachandappavattiyā purimato sukhumataraṃ .

Bhāvanābalena hi paṭippassaddhadarathapariḷāhatāya kāyassa assāsapassāsā sukhumatarā hutvā pavattanti .

Pāmojjaṃ uppajjatīti assāsapassāsānaṃ sukhumatarabhāvena ārammaṇassa santataratāya , kammaṭṭhānassa ca vīthipaṭipannatāya bhāvanācittasahagato pamodo khuddikādibhedāV1.302 taruṇapīti uppajjati .

Cittaṃ vivattatīti anukkamena assāsapassāsānaṃ ativiya sukhumatarabhāvappattiyā anupaṭṭhahane vicetabbākārappattehi cittaṃ vinivattatīti keci .

Bhāvanābalena pana sukhumatarabhāvappattesu assāsapassāsesu tattha paṭibhāganimitte uppanne pakatiassāsapassāsato cittaṃ nivattati .

Upekkhā saṇṭhātīti tasmiṃ paṭibhāganimitte upacārappanābhede samādhimhi uppanne puna jhānanibbattanatthaṃ byāpārābhāvato ajjhupekkhanaṃ hotīti .

Sā panāyaṃ upekkhā tatramajjhattupekkhāti veditabbā .

Imehi navahi ākārehīti imehi yathāvuttehi navahi pakārehi pavattā .

Dīghaṃ assāsapassāsā kāyoti dīghākārā assāsapassāsā cuṇṇavicuṇṇāpi samūhaṭṭhena kāyo .

Assāsapassāse nissāya uppannanimittampettha assāsapassāsasamaññameva vuttaṃ .

Upaṭṭhānaṃ satīti ārammaṇaṃ upagantvā tiṭṭhatīti sati upaṭṭhānaṃ nāma .

AnupassanāM1.320 ñāṇan ti samathavasena nimittassa anupassanā , vipassanāvasena assāsapassāse , tannissayañca kāyaṃ ‘‘ rūpan ’’ ti , cittaṃ taṃsampayuttadhamme ca ‘‘ arūpan ’’ ti vavatthapetvā nāmarūpassa anupassanā ca ñāṇaṃ , tattha yathābhūtāvabodho .

Kāyo upaṭṭhānan ti so kāyo ārammaṇakaraṇavasena upagantvā sati ettha tiṭṭhatīti upaṭṭhānaṃ nāma .

Ettha ca ‘‘ kāyo upaṭṭhānan ’’ ti iminā itarakāyassāpi saṅgaho hoti yathāvuttasammasanacārassāpi idha icchitattā .

No satīti so kāyo sati nāma na hoti .

Sati upaṭṭhānañceva sati ca saraṇaṭṭhena , upatiṭṭhanaṭṭhena ca .

Tāya satiyāti yathāvuttāya satiyā .

Tena ñāṇenāti yathāvutteneva ñāṇena .

Taṃ kāyan ti taṃ assāsapassāsakāyañceva tannissayarūpakāyañca .

Anupassatīti jhānasampayuttañāṇena ceva vipassanāñāṇena ca anu anu passati .

Tena vuccati kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānabhāvanāti tena anupassanena yathāvutte kāye ayaṃ kāyānupassanāsatipaṭṭhānabhāvanāti vuccati .

Idaṃ vuttaṃ hoti – yā ayaṃ yathāvutte assāsapassāsakāye , tassa nissayabhūte karajakāye ca kāyasseva anupassanā anudakabhūtāya marīciyā udakānupassanā viya na aniccādisabhāve kāye niccādibhāvānupassanā , atha kho yathārahaṃ aniccadukkhānattāsubhabhāvassevānupassanā .

Atha vā kāye ‘‘ ahan ’’ ti vā ‘‘ maman ’’ ti vā ‘‘ itthī ’’ ti vā ‘‘ puriso ’’ ti vā gahetabbassa kassaci abhāvato tādisaṃ ananupassitvā kāyamattasseva anupassanāV1.303 kāyānupassanā , tāya kāyānupassanāya sampayuttā satiyeva upaṭṭhānaṃ satipaṭṭhānaṃ , tassa bhāvanā vaḍḍhanā kāyānupassanāsatipaṭṭhānabhāvanāti .

Esa nayoti ‘‘ navahi ākārehī ’’ tiādinā vuttavidhiṃ rassa-pade atidisati .

Etthāti etasmiṃ yathādassite ‘‘ kathaṃ dīghaṃ assasanto ’’ tiādinā ( ma . ni .3.148; saṃ . ni .5.986; pārā .165) āgate pāḷinaye .

Idhāti imasmiṃ rassapadavasena āgate pāḷinaye .

Ayan ti yogāvacaro .

Addhānavasenāti dīghakālavasena .

Ittaravasenāti parittakālavasena .

Imehi ākārehīti imehi navahi ākārehi .

TādisotiM1.321 dīgho , rasso ca .

Cattāro vaṇṇāti cattāro ākārā , te ca dīghādayo eva .

Nāsikagge va bhikkhunoti gāthābandhasukhatthaṃ rassaṃ katvā vuttaṃ ‘‘ nāsikagge vā ’’ ti , vā -saddo aniyamattho , tena uttaroṭṭhaṃ saṅgaṇhāti .

220. Sabbakāyapaṭisaṃvedīti sabbassa kāyassa paṭi paṭi paccekaṃ sammadeva vedanasīlo jānanasīlo , tassa vā paṭi paṭi sammadeva vedo etassa atthi , taṃ vā paṭi paṭi sammadeva vedamānoti attho .

Tattha tattha sabba-ggahaṇena assāsādikāyassa anavasesapariyādāne siddhepi anekakalāpasamudāyabhāvato tassa sabbesampi bhāgānaṃ saṃvedanadassanatthaṃ paṭi-saddaggahaṇaṃ .

Tattha sakkaccakārībhāvadassanatthaṃ saṃ-saddaggahaṇanti imamatthaṃ dassento ‘‘ sakalassā ’’ tiādimāha .

Tattha yathā samānepi assāsapassāsesu yogino paṭipattividhāne paccekaṃ sakkaccaṃyeva paṭipajjitabbanti dassetuṃ visuṃ desanā katā , evaṃ tamevatthaṃ dīpetuṃ satipi atthassa samānatāya ‘‘ sakalassā ’’ tiādinā padadvayassa visuṃ visuṃ atthavaṇṇanā katāti veditabbaṃ .

Pākaṭaṃ karontoti vibhūtaṃ karonto , sabbaso vibhāventoti attho .

Pākaṭīkaraṇaṃ vibhāvanaṃ tattha asammuyhanaṃ ñāṇeneva nesaṃ pavattanena hotīti dassento ‘‘ evaṃ viditaṃ karonto ’’ tiādimāha .

Tattha tasmāti yasmā ñāṇasampayuttacitteneva assāsapassāse pavatteti , na vippayuttacittena , tasmā evaṃbhūto sabbakāyapaṭisaṃvedī assasissāmi passasissāmīti sikkhatīti vuccati buddhādīhīti yojanā .

Cuṇṇavicuṇṇavisaṭeti anekakalāpatāya cuṇṇavicuṇṇabhāvenaV1.304 visaṭe .

Ādi pākaṭo hoti satiyā , ñāṇassa ca vasena tathā pubbābhisaṅkhārassa pavattattā .

Tādisena bhavitabban ti catutthapuggalasadisena bhavitabbaṃ , pageva satiṃ , ñāṇañca paccupaṭṭhapetvā tīsupi ṭhānesu ñāṇasampayuttameva cittaṃ pavattetabbanti adhippāyo .

Evan ti vuttappakārena sabbakāyapaṭisaṃvedanavaseneva .

Ghaṭatīti ussahati .

Vāyamatīti vāyāmaṃ karoti , manasikāraṃ pavattetīti attho .

Tathābhūtassāti ānāpānassatiṃ bhāventassa .

Saṃvaroti satiM1.322 , vīriyampi vā .

Tāya satiyāti yā ānāpāne ārabbha pavattā sati , tāya .

Tena manasikārenāti yo so tattha satipubbaṅgamo bhāvanāmanasikāro , tena saddhinti adhippāyo .

Āsevatīti ‘‘ tisso sikkhāyo ’’ ti vutte adhikusaladhamme āsevati .

Tadāsevanañhettha sikkhananti adhippetaṃ .

Purimanayeti purimasmiṃ bhāvanānaye , paṭhamavatthudvayeti adhippāyo .

Tatthāpi kāmaṃ ñāṇuppādanaṃ labbhateva assāsapassāsānaṃ yāthāvato dīgharassabhāvāvabodhasabbhāvato , tathāpi taṃ na dukkaraṃ yathāpavattānaṃ tesaṃ gahaṇamattabhāvatoti tattha vattamānakālappayogo kato .

Idaṃ pana dukkaraṃ purisassa khuradhārāyaṃ gamanasadisaṃ , tasmā sātisayenettha pubbābhisaṅkhārena bhavitabbanti dīpetuṃ anāgatakālappayogo katoti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘ tattha yasmā ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha ñāṇuppādanādīsūti ādi -saddena kāyasaṅkhārapassambhanapītipaṭisaṃvedanādiṃ saṅgaṇhāti .

Keci panettha ‘‘ saṃvarasamādānānaṃ saṅgaho ’’ ti vadanti .

Kāyasaṅkhāran ti assāsapassāsaṃ .

So hi cittasamuṭṭhānopi samāno karajakāyappaṭibaddhavuttitāya tena saṅkharīyatīti kāyasaṅkhāroti vuccati .

Yo pana ‘‘ kāyasaṅkhāro vacīsaṅkhāro ’’ ti ( ma . ni .1.102) evamāgato kāyasaṅkhāro cetanālakkhaṇo satipi dvārantaruppattiyaṃ yebhuyyavuttiyā , tabbahulavuttiyā ca kāyadvārena lakkhito , so idha nādhippeto .

Passambhentotiādīsu pacchimaṃ pacchimaṃ padaṃ purimassa purimassa atthavacanaṃ , tasmā passambhanaṃ nāma vūpasamanaṃ , tañca tathāpayoge asati uppajjanārahassa oḷārikassa kāyasaṅkhārassa payogasampattiyā anuppādananti daṭṭhabbaṃ .

Tatrāti ‘‘ oḷārikaṃ kāyasaṅkhāraṃ passambhento ’’ ti ettha .

Apariggahitakāleti kammaṭṭhānassa anāraddhakāle , tato eva kāyacittānampi apariggahitakāle .

‘‘ NisīdatiV1.305 pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāyā ’’ ti hi iminā kāyapariggaho ,‘‘ parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā ’’ ti iminā cittapariggaho vutto .

Tenevāha ‘‘ kāyopi cittampi pariggahitā hontī ’’ ti .

Kāyoti karajakāyo .

Sadarathāti sapariḷāhā , sāM1.323 ca nesaṃ sadarathatā garubhāvena viya oḷārikatāya avinābhāvinīti āha ‘‘ oḷārikā ’’ ti .

Balavatarāti sabalā thūlā .

Santā hontīti cittaṃ tāvaṃ bahiddhā vikkhepābhāvena ekaggaṃ hutvā kammaṭṭhānaṃ pariggahetvā pavattamānaṃ santaṃ hoti vūpasantaṃ , tato eva taṃsamuṭṭhānā rūpadhammā lahumudukammaññabhāvappattā , tadanuguṇatāya sesaṃ tisantatirūpanti evaṃ citte , kāye ca vūpasante pavattamāne tannissitā assāsapassāsā santasabhāvā anukkamena sukhumatarasukhumatamā hutvā pavattanti .

Tena vuttaṃ ‘‘ yadā panassa kāyopī ’’ tiādi .

Ābhujanaṃ ābhogo ,‘‘ passambhemī ’’ ti paṭhamāvajjanā .

Sammā anu anu āharaṇaṃ samannāhāro , tasmiṃyeva atthe aparāparaṃ pavattaāvajjanā .

Tasseva atthassa manasi karaṇaṃ citte ṭhapanaṃ manasikāro .

Vīmaṃsā paccavekkhaṇā .

Sāraddheti sadarathe sapariḷāhe .

Adhimattan ti balavaṃ oḷārikaṃ .

Liṅgavipallāsena vuttaṃ .

Kāyasaṅkhāroti hi adhippeto .

‘‘ Adhimattaṃ hutvā pavattatī ’’ ti kiriyāvisesanaṃ vā etaṃ .

Sukhuman ti etthāpi eseva nayo .

Kāyamhīti ettha ‘‘ citte cā ’’ ti ānetvā sambandhitabbaṃ .

221. Paṭhamajjhānato vuṭṭhāya kariyamānaṃ dutiyajjhānassa nānāvajjanaṃ parikammaṃ paṭhamajjhānaṃ viya dūrasamussāritapaṭipakkhanti katvā taṃsamuṭṭhāno kāyasaṅkhāro paṭhamajjhāne ca dutiyajjhānūpacāre ca oḷārikoti sadiso vutto .

Esa nayo sesūpacāradvayepi .

Atha vā dutiyajjhānādīnaṃ adhigamāya paṭipajjato dukkhāpaṭipadādivasena kilamato yogino kāyakilamathacittūpaghātādivasena , vitakkādisaṅkhobhena ca sapariphandatāya cittappavattiyā dutiyajjhānādiupacāresu kāyasaṅkhārassa oḷārikatā veditabbā .

Atisukhumoti aññattha labbhamāno kāyasaṅkhāro catutthajjhāne atikkantasukhumo .

Sukhumabhāvopissa tattha natthi , kuto oḷārikatā appavattanato .

Tenāha ‘‘ appavattimeva pāpuṇātī ’’ ti .

LābhissaM1.324 sato anupubbasamāpattisamāpajjanavelaṃ , ekāsaneneva vā sabbesaṃ jhānānaṃ paṭilābhaṃV1.306 sandhāya majjhimabhāṇakā heṭṭhimaheṭṭhimajjhānato uparūparijhānūpacārepi sukhumataraṃ icchanti .

Tattha hi sopacārānaṃ jhānānaṃ uparūpari visesavantatā , santatā ca sambhaveyya , ekāvajjanūpacāraṃ vā sandhāya evaṃ vuttaṃ .

Evañhi heṭṭhā vuttavādena imassa vādassa avirodho siddho bhinnavisayattā .

Sabbesaññevāti ubhayesampi .

Yasmā te sabbepi vuccamānena vidhinā passaddhimicchantiyeva .

‘‘ Apariggahitakāle pavattakāyasaṅkhāro pariggahitakāle paṭippassambhatī ’’ ti idaṃ sadisasantānatāya vuttaṃ .

Na hi te eva oḷārikā assāsādayo sukhumā honti .

Passambhanākāro pana nesaṃ heṭṭhā vuttoyeva .

Mahābhūtapariggahe sukhumoti catudhātumukhena vipassanābhinivesaṃ sandhāya vuttaṃ .

Sakalarūpapariggahe sukhumo bhāvanāya uparūpari paṇītabhāvato .

Tenevāha ‘‘ rūpārūpapariggahe sukhumo ’’ ti .

Lakkhaṇārammaṇikavipassanāti kalāpasammasanamāha .

Nibbidānupassanato paṭṭhāya balavavipassanā .

Tato oraṃ dubbalavipassanā .

Pubbe vuttanayenāti ‘‘ apariggahitakāle ’’ tiādinā samathanaye vuttena nayena ‘‘ apariggahe pavatto kāyasaṅkhāro mahābhūtapariggahe paṭippassambhatī ’’ tiādinā vipassanānayepi paṭippassaddhi yojetabbāti vuttaṃ hoti .

Assāti imassa ‘‘ passambhayaṃ kāyasaṅkhāran ’’ ti padassa .

Codanāsodhanāhīti anuyogaparihārehi .

Evan ti idāni vuccamānākārena .

Kathan ti yaṃ idaṃ ‘‘ passambhayaṃ … pe … sikkhatī ’’ ti ( paṭi . ma .1.171) vuttaṃ , taṃ kathaṃ kena pakārena kāyasaṅkhārassa passambhanaṃ , yogino ca sikkhanaṃ hotīti kathetukamyatāya pucchitvā kāyasaṅkhāre sarūpato , oḷārikasukhumato , vūpasamato , anuyogaparihārato ca dassetuṃ ‘‘ katame kāyasaṅkhārā ’’ tiādi āraddhaṃ .

Tattha kāyikāti rūpakāye bhavā .

Kāyapaṭibaddhāti kāyasannissitā .

Kāye sati honti , asati na honti , tato eva te akāyasamuṭṭhānāpi kāyena saṅkharīyantīti kāyasaṅkhārā .

Passambhentoti oḷārikoḷārikaṃ passambhento .

Sesapadadvayaṃ tasseva vevacanaṃ .

Oḷārikañhi kāyasaṅkhāraṃ avūpasantasabhāvaṃ sannisīdāpentoM1.325 ‘‘ passambhento ’’ ti vuccati , anuppādanirodhaṃ pāpento ‘‘ nirodhento ’’ ti , suṭṭhu santasabhāvaṃ nayanto ‘‘ vūpasamento ’’ ti .

YathārūpehītiV1.307 yādisehi .

Kāyasaṅkhārehīti oḷārikehi kāyasaṅkhārehi .

Ānamanāti abhimukhabhāvena kāyassa namanā .

Vinamanāti visuṃ visuṃ passato namanā .

Sannamanāti sabbato , suṭṭhu vā namanā .

Paṇamanāti pacchato namanā .

Iñjanā dīni ānamanādīnaṃ vevacanāni , adhimattāni vā abhimukhaṃ calanādīni ānamanādayo , mandāni iñjanādayo .

Passambhayaṃ kāyasaṅkhāran ti tathārūpaṃ ānamanādīnaṃ kāraṇabhūtaṃ oḷārikaṃ kāyasaṅkhāraṃ passambhento .

Tasmiṃ hi passambhite ānamanādayopi passambhitā eva honti .

Santaṃ sukhuman ti yathārūpehi kāyasaṅkhārehi kāyassa aparipphandanahetūhi ānamanādayo na honti , tathārūpaṃ darathābhāvato santaṃ , anoḷārikatāya sukhumaṃ .

Passambhayaṃ kāyasaṅkhāran ti sāmaññato ekaṃ katvā vadati .

Atha vā pubbe oḷārikoḷārikaṃ kāyasaṅkhāraṃ paṭippassambhento anukkamena kāyassa aparipphandanahetubhūte sukhumasukhumatare uppādetvā tepi paṭippassambhetvā paramasukhumatāya koṭippattaṃ yaṃ kāyasaṅkhāraṃ paṭippassambheti , taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ santaṃ sukhumaṃ passambhayaṃ kāyasaṅkhāran ’’ ti .

Itītiādi codakavacanaṃ .

Tattha itīti pakāratthe nipāto .

Kirāti arucisūcane , evaṃ ceti attho .

Ayañhettha adhippāyo – vuttappakārena yadi atisukhumampi kāyasaṅkhāraṃ passambhetīti .

Evaṃ santeti evaṃ sati tayā vuttākāre labbhamāne .

Vātūpaladdhiyāti vātassa upaladdhiyā .

Ca -saddo samuccayattho , assāsādivātārammaṇassa cittassa pabhāvanā uppādanā pavattanā na hoti , te ca tena passambhetabbāti adhippāyo .

Assāsapassāsānañca bhāvanāti oḷārike assāsapassāse bhāvanāya paṭippassambhetvā sukhumānaṃ tesaṃ pabhāvanā ca na hoti , ubhayesaṃ tesaṃ tena paṭippassambhetabbato .

Ānāpānassatiyāti ānāpānārammaṇāya satiyā ca pavattanaṃ na hoti , ānāpānānaṃ abhāvato .

Tato eva taṃsampayuttassa ānāpānassatisamādhissa ca pabhāvanā uppādanāpi na hoti .

Na hi kadāci ārammaṇena vinā sārammaṇadhammā sambhavanti .

Na ca naṃ tan ti ettha nan ti nipātamattaṃM1.326 .

Taṃ vuttavidhānaṃ samāpattiṃ paṇḍitā paññavanto na ceva samāpajjantipi tato na vuṭṭhahantipīti yojanā .

Evaṃ codako sabbena sabbaṃ abhāvūpanayanaṃ passambhananti adhippāyena codeti .

Puna iti kirātiādi yathāvuttāya codanāya vissajjanā .

Tattha kirāti ‘‘ yadī ’’ ti etassaV1.308 atthe nipāto .

Iti kira sikkhati , mayā vuttākārena yadi sikkhatīti attho .

Evaṃ santeti evaṃ passambhane sati .

Pabhāvanā hotīti yadipi oḷārikā kāyasaṅkhārā paṭippassambhanti , sukhumā pana atthevāti anukkamena paramasukhumabhāvappattassa vasena nimittuppattiyā ānāpānassatiyā , ānāpānassatisamādhissa ca pabhāvanā ijjhatevāti adhippāyo .

Yathā kathaṃ viyāti yathāvuttavidhānaṃ taṃ kathaṃ viya daṭṭhabbaṃ , atthi kiñci tadatthasampaṭipādane opammanti adhippāyo .

Idāni opammaṃ dassetuṃ ‘‘ seyyathāpī ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha seyyathāpīti opammatthe nipāto .

Kaṃseti kaṃsabhājane .

Nimittan ti nimittassa , tesaṃ saddānaṃ pavattākārassāti attho .

Sāmiatthe hi idaṃ upayogavacanaṃ .

Suggahitattāti suṭṭhu gahitattā .

Sumanasikatattāti suṭṭhu citte ṭhapitattā .

Sūpadhāritattāti sammadeva upadhāritattā sallakkhitattā .

Sukhumakā saddāti anurave āha , ye appakā .

Appattho hi ayaṃ ka-saddo .

Sukhumasaddanimittārammaṇatāpīti sukhumo saddova nimittaṃ sukhumasaddanimittaṃ , tadārammaṇatāyapi .

Kiṃ vuttaṃ hoti ?

Kāmaṃ tadāsukhumāpi saddā niruddhā , saddanimittassa pana suggahitattā sukhumatarasaddanimittārammaṇabhāvenāpi cittaṃ pavattati .

Ādito paṭṭhāya hi tassa tassa niruddhassa saddassa nimittaṃ avikkhittena cittena upadhārentassa anukkamena pariyosāne atisukhumasaddanimittampi ārammaṇaṃ katvā cittaṃ pavattateva .

Cittaṃ na vikkhepaṃ gacchati tasmiṃ yathāupaṭṭhite nimitte samādhānasabbhāvato .

Evaṃ santetiādi vuttassevatthassa nigamanavasena vuttaṃ .

Tattha yassa suttapadassa saddhiṃ codanāsodhanāhi attho vutto , taṃ uddharitvā kāyānupassanāsatipaṭṭhānāni vibhāgato dassetuṃ ‘‘ passambhayan ’’ tiādi vuttaṃ .

Taṃ sabbaṃ vuttanayattā uttānameva .

222. ĀdikammikassaM1.327 kammaṭṭhānavasenāti samathakammaṭṭhānaṃ sandhāya vuttaṃ .

Vipassanaṃ kammaṭṭhānaṃ pana itaracatukkesupi labbhateva .

Etthāti paṭhamacatukke .

Pañcasandhikan ti pañcapabbaṃ , pañcabhāganti attho .

Kammaṭṭhānassa uggaṇhanan ti kammaṭṭhānaganthassa uggaṇhanaṃ .

Tadatthaparipucchā kammaṭṭhānassa paripucchanāV1.309 .

Atha vā ganthato , atthato ca kammaṭṭhānassa uggaṇhanaṃ uggaho .

Tattha saṃsayaparipucchanā paripucchā .

Kammaṭṭhānassa upaṭṭhānan ti nimittupaṭṭhānaṃ , evaṃ bhāvanamanuyuñjantassa ‘‘ evamidha nimittaṃ upaṭṭhātī ’’ ti upadhāraṇaṃ , tathā kammaṭṭhānappanā ‘‘ evaṃ jhānamappetī ’’ ti .

Kammaṭṭhānassa lakkhaṇan ti gaṇanānubandhanāphusanānaṃ vasena bhāvanaṃ ussukkāpetvā ṭhapanāya sampatti , tato parampi vā sallakkhaṇādivasena matthakappattīti kammaṭṭhānasabhāvassa sallakkhaṇaṃ .

Tenāha ‘‘ kammaṭṭhānasabhāvūpadhāraṇanti vuttaṃ hotī ’’ ti .

Attanāpi na kilamati odhiso kammaṭṭhānassa uggaṇhanato .

Tato eva ācariyampi na viheseti dhammādhikaraṇampi bhāvanāya matthakaṃ pāpanato .

Tasmāti taṃ nimittaṃ attano akilamanaācariyāvihesanahetu .

Thokan ti thokaṃ thokaṃ .

Uggahetabbato uggaho , sabbopi kammaṭṭhānavidhi , na pubbe vuttauggahamattaṃ .

Ācariyato uggaho ācariyuggaho , tato .

Ekapadampīti ekakoṭṭhāsampi .

223. Anuvahanāti assāsapassāsānaṃ anugamanavasena satiyā nirantaraṃ anupavattanā .

Phusanāti assāsapassāse gaṇentassa gaṇanaṃ paṭisaṃharitvā te satiyā anubandhantassa yathā appanā hoti , tathā cittaṃ ṭhapentassa ca nāsikaggādiṭṭhānassa nesaṃ phusanā .

Yasmā pana gaṇanādivasena viya phusanāvasena visuṃ manasikāro natthi , phuṭṭhaphuṭṭhaṭṭhāneyeva gaṇanādi kātabbanti dassetuṃ idha phusanāgahaṇanti dīpento ‘‘ phusanāti phuṭṭhaṭṭhānan ’’ ti āha .

Ṭhapanāti samādhānaṃ .

Taṃ hi sammadeva ārammaṇe cittassa ādhānaṃ ṭhapanaṃ hoti .

Tathā hi samādhi ‘‘ cittassa ṭhiti saṇṭhitī ’’ ti ( dha . sa .11.15) niddiṭṭho .

Samādhippadhānā pana appanāti āha ‘‘ ṭhapanāti appanā ’’ ti .

Aniccatādīnaṃ sallakkhaṇato sallakkhaṇā vipassanā .

Pavattato , nimittato ca vinivaṭṭanato vivaṭṭanā nāma maggo .

SakalasaṃkilesapaṭippassaddhibhāvatoM1.328 sabbaso suddhīti pārisuddhi phalaṃ .

Tesan ti vivaṭṭanāpārisuddhīnaṃ .

Paṭipassanāti paṭi paṭi dassanaṃ pekkhanaṃ .

Tenāha ‘‘ paccavekkhaṇā ’’ ti .

Khaṇḍan ti ekaṃ tīṇi pañcāti evaṃ gaṇanāya khaṇḍanaṃ .

Okāseti gaṇanavidhiṃ sandhāyāha .

Gaṇananissitova na kammaṭṭhānanissito .

‘‘ Sikhāppattaṃ nu kho ’’ ti idaṃ cirataraṃ gaṇanāya manasi karontassa vasena vuttaṃ .

So hi tathā laddhaṃ avikkhepamattaṃ nissāya evaṃ maññeyyaV1.310 .

‘‘ Assāsapassāsesu yo upaṭṭhāti , taṃ gahetvā ’’ ti idaṃ assāsapassāsesu yassa ekova paṭhamaṃ upaṭṭhāti , taṃ sandhāya vuttaṃ , yassa pana ubhopi upaṭṭhahanti , tena ubhayampi gahetvā gaṇetabbaṃ .

‘‘ Yo upaṭṭhātī ’’ ti iminā ca dvīsu nāsāpuṭavātesu yo pākaṭataro upaṭṭhāti , so gahetabboti ayampi attho dīpitoti daṭṭhabbaṃ .

Pavattamānaṃ pavattamānan ti āmeḍitavacanena nirantaraṃ assāsapassāsānaṃ upalakkhaṇaṃ dasseti .

Evan ti vuttappakārena upalakkhetvā vāti attho .

Pākaṭā honti gaṇanāvasena bahiddhā vikkhepābhāvato .

Palighassa parivattanaṃ , taṃ yattha nikkhipanti , so palighatthambho .

Tiyāmarattin ti accantasaṃyoge upayogavacanaṃ .

Purimanayenāti sīghagaṇanāya , gopālakagaṇanāyāti attho .

Eko dve tīṇi cattāri pañcāti gaṇanāvidhidassanaṃ .

Tasmā aṭṭhātiādīsupi ekato paṭṭhāyeva paccekaṃ aṭṭhādīni pāpetabbāni .

Sīghaṃ sīghaṃ gaṇetabbameva .

Kasmāti tattha kāraṇaṃ , nidassanañca dasseti ‘‘ gaṇanapaṭibaddhe hī ’’ tiādinā .

Tattha arīyati tena nāvāti arittaṃ , pājanadaṇḍo .

Arittena upatthambhanaṃ arittupatthambhanaṃ , tassa vasena .

Nippariyāyato nirantarappavatti nāma ṭhapanāyamevāti āha ‘‘ nirantaraṃ pavattaṃ viyā ’’ ti .

Anto pavisantaṃ vātaṃ manasi karonto anto cittaṃ paveseti nāma .

Bahi cittanīharaṇepi eseva nayo .

Vātabbhāhatan ti abbhantaragataṃ vātaṃ bahulaṃ manasi karontassa vātena taṃ ṭhānaṃ abbhāhataṃ viya , medena pūritaṃ viya ca hoti , tathā upaṭṭhāti .

Nīharato phuṭṭhokāsaṃM1.329 muñcitvā , tathā pana nīharato vātassa gatisamannesanamukhena nānārammaṇesu cittaṃ vidhāvatīti āha ‘‘ puthuttārammaṇe cittaṃ vikkhipatī ’’ ti .

Etan ti etaṃ assāsapassāsajātaṃ .

224. Anugamanan ti pavattapavattānaṃ assāsapassāsānaṃ ārammaṇakaraṇavasena satiyā anu anu pavattanaṃ anugacchanaṃ .

Tenevāha ‘‘ tañca kho na ādimajjhapariyosānānugamanavasenā ’’ ti .

Nābhi ādi tattha paṭhamaṃ uppajjanato .

Paṭhamuppattivasena hi idha ādicintā , na uppattimattavasena .

Tathā hi te nābhito paṭṭhāya yāva nāsikaggā sabbattha uppajjanteva .

Yattha yattha ca uppajjanti , tattha tattheva bhijjanti dhammānaṃ gamanābhāvato .

Yathāpaccayaṃ pana desantaruppattiyaṃV1.311 gatisamaññā .

Hadayaṃ majjhan ti hadayasamīpaṃ tassa uparibhāgo majjhaṃ .

Nāsikaggaṃ pariyosānan ti nāsikaṭṭhānaṃ tassa pariyosānaṃ assāsapassāsasamaññāya tadavadhibhāvato .

Tathā hete ‘‘ cittasamuṭṭhānā ’’ ti vuttā , na ca bahiddhā cittasamuṭṭhānānaṃ sambhavo atthi .

Tenāha ‘‘ abbhantaraṃ pavisanavātassa nāsikaggaṃ ādī ’’ ti .

Pavisananikkhamanapariyāyo pana taṃsadisavasena vuttoti veditabbo .

Vikkhepagatan ti vikkhepaṃ upagataṃ , vikkhittaṃ asamāhitanti attho .

Sāraddhāyāti sadarathabhāvāya .

Iñjanāyāti kammaṭṭhānamanasikārassa calanāya .

Vikkhepagatena cittenāti hetumhi karaṇavacanaṃ , itthambhūtalakkhaṇe vā .

Sāraddhāti sadarathā .

Iñjitāti iñjanakā calanakā .

Tathā phanditā .

Ādimajjhapariyosānavasenāti ādimajjhapariyosānānugamanavasena na manasi kātabbanti sambandho .

‘‘ Anubandhanāya manasi karontena phusanāvasena ca ṭhapanāvasena ca manasi kātabban ’’ ti yenādhippāyena vuttaṃ , taṃ vivarituṃ ‘‘ gaṇanānubandhanāvasena viyā ’’ tiādimāha .

Tattha visuṃ manasikāro natthīti gaṇanāya , anubandhanāya ca vinā yathākkamaṃ kevalaṃ phusanāvasena , ṭhapanāvasena ca kammaṭṭhānamanasikāro natthi .

Nanu phusanāya vinā ṭhapanāya viya , phusanāya vinā gaṇanāyapi manasikāro natthiyeva ?

Yadipi natthi , gaṇanā pana yathā kammaṭṭhānamanasikārassa mūlabhāvato padhānabhāvenaM1.330 gahetabbā , evaṃ anubandhanā ṭhapanāya , tāya vinā ṭhapanāya asambhavato .

Tasmā satipi phusanāya nānantarikabhāve gaṇanānubandhanā eva mūlabhāvato padhānabhāvena gahetvā itarāsaṃ tadabhāvaṃ dassento āha ‘‘ gaṇanānubandhanāvasena viya hi phusanāṭhapanāvasena visuṃ manasikāro natthī ’’ ti .

Yadi evaṃ tā kasmā uddese visuṃ gahitāti āha ‘‘ phuṭṭhaphuṭṭhaṭṭhāneyevā ’’ tiādi .

Tattha ‘‘ phuṭṭhaphuṭṭhaṭṭhāneyeva gaṇento ’’ ti iminā gaṇanāya phusanā aṅganti dasseti .

Tenāha ‘‘ gaṇanāya ca phusanāya ca manasi karotī ’’ ti .

Tatthevāti phuṭṭhaphuṭṭhaṭṭhāneyeva .

Teti assāsapassāse .

Satiyā anubandhantoti gaṇanāvīthiṃ anugantvā satiyā nibandhanto , phuṭṭhokāseyeva te nirantaraṃ upadhārentoti attho .

Appanāvasena cittaṃ ṭhapentoti yathā appanā hoti , evaṃ yathāupaṭṭhite nimitte cittaṃ ṭhapento samādahanto .

Anubandhanāya cātiādīsu anubandhanāya ca phusanāya ca ṭhapanāya ca manasi karotīti vuccatīti yojanā .

Svāyamatthoti yvāyaṃ ‘‘ phuṭṭhaphuṭṭhaṭṭhāneyeva gaṇento , tattheva gaṇanaṃ paṭisaṃharitvāV1.312 te satiyā anubandhanto ’’ ti ca vutto , so ayamattho .

Yā accantāya na minoti na vinicchināti , sā mānassa samīpeti upamā yathā ‘‘ goṇo viya gavayo ’’ ti .

225. Paṅguḷoti pīṭhasappī .

Dolā pekholo .

Kīḷatan ti kīḷantānaṃ .

Mātāputtānan ti attano bhariyāya , puttassa ca .

Ubho koṭiyoti āgacchantassa purimakoṭiṃ , gacchantassa pacchimakoṭinti dvepi koṭiyo .

Majjhan ti dolāphalakasseva majjhaṃ .

Upanibandhanathambho viyāti upanibandhanathambho , nāsikaggaṃ , mukhanimittaṃ vā , tassa mūle samīpe ṭhatvā .

Kathaṃ ṭhatvā ?

Satiyā vasena .

Satiñhi tattha sūpaṭṭhitaṃ karonto yogāvacaro tattha ṭhito nāma hoti , avayavadhammena samudāyassa apadisitabbato .

Nimitteti nāsikaggādinimitte .

Satiyā nisīdantoti sativasena nisīdanto .

‘‘ Satiñhi tatthā ’’ tiādinā ṭhāne viya vattabbaṃ .

Tatthāti phuṭṭhaphuṭṭhaṭṭhāne .

226. TetiM1.331 nagarassa antobahigatā manussā , tesaṃ saṅgahā ca hatthagatā .

227. Ādito paṭṭhāyāti upameyyatthadassanato paṭṭhāya .

Gāthāyaṃ nimittan ti upanibandhanānimittaṃ .

Anārammaṇamekacittassāti ekassa cittassa na ārammaṇaṃ , ārammaṇaṃ na hontīti attho .

Ajānato ca tayo dhammeti nimittaṃ assāso passāsoti ime tayo dhamme ārammaṇakaraṇavasena avindantassa .

Ca -saddo byatireke .

Bhāvanāti ānāpānassatisamādhibhāvanā .

Nupalabbhatīti na upalabbhati na sijjhatīti ayaṃ codanāgāthāya attho , dutiyā pana parihāragāthā suviññeyyāva .

Kathan ti tāsaṃ atthaṃ vivarituṃ kathetukamyatāpucchā .

Ime tayo dhammātiādīsu padayojanāya saddhiṃ ayamatthaniddeso – ime nimittādayo tayo dhammā ekacittassa kathaṃ ārammaṇaṃ na honti , tathāpi na cime na ca ime tayo dhammā aviditā honti , kathaṃ na ca honti aviditā ?

Tesañhi aviditatte cittañca kathaṃ vikkhepaṃ na gacchati , padhānañca bhāvanāya nipphādakaṃ vīriyañca kathaṃ paññāyati , nīvaraṇānaṃ vikkhambhakaṃ sammadeva samādhānāvahaṃ bhāvanānuyogasaṅkhātaṃ payogañca yogī kathaṃ sādheti , uparūpari lokiyalokuttarañca visesaṃ kathamadhigacchatīti .

IdāniV1.313 tamatthaṃ kakacūpamāya sādhetuṃ ‘‘ seyyathāpī ’’ tiādi vuttaṃ .

Bhūmibhāgassa visamatāya cañcale rukkhe chedanakiriyā na sukarā siyā , tathā ca sati kakacadantagati dubbiññeyyāti āha ‘‘ same bhūmibhāge ’’ ti .

Kakacenāti khuddakena kharapattena .

Tenāha ‘‘ puriso ’’ ti .

Phuṭṭhakakacadantānan ti phuṭṭhaphuṭṭhakakacadantānaṃ vasena .

Tena kakacadantehi phuṭṭhaphuṭṭhaṭṭhāneyeva purisassa satiyā upaṭṭhānaṃ dasseti .

Tenāha ‘‘ na āgate vā gate vā kakacadante manasi karotī ’’ ti .

Kakacassa ākaḍḍhanakāle purisābhimukhaṃ pavattā āgatā .

Pellanakāle tato vigatā ‘‘ gatā ’’ ti vuttā .

Na ca āgatā vā gatā vā kakacadantā aviditā honti sabbattha satiyā upaṭṭhitattā chinditabbaṭṭhānaṃ aphusitvā gacchantānaṃ , āgacchantānañca kakacadantānaṃ abhāvato .

Padhānan ti rukkhassa chedanavīriyaṃM1.332 .

Payogan ti tasseva chedanakiriyaṃ .

Visesan ti anekabhāvāpādanaṃ , tena ca sādhetabbaṃ payojanavisesaṃ .

Yathā rukkhotiādi upamāsaṃsandanaṃ .

Upanibandhati ārammaṇe cittaṃ etāyāti sati upanibandhanā nāma , tassā assāsapassāsānaṃ sallakkhaṇassa nimittanti upanibandhanānimittaṃ , nāsikaggaṃ , mukhanimittaṃ vā .

Evamevāti yathāpi so puriso kakacena rukkhaṃ chindanto āgatagate kakacadante amanasikarontopi phuṭṭhaphuṭṭhaṭṭhāneyeva satiyā upaṭṭhapanena āgatagate kakacadante jānāti , suttapadañca avirajjhanto atthakiccaṃ sādheti , evameva .

Nāsikagge mukhanimitteti dīghanāsiko nāsikagge itaro mukhaṃ dasanaṃ nimīyati chādīyati etenāti mukhanimittanti laddhanāme uttaroṭṭhe .

Idaṃ padhānan ti yena vīriyārambhena āraddhavīriyassa yogino kāyopi cittampi kammaniyaṃ bhāvanākammakkhamaṃ bhāvanākammayoggaṃ hoti , idaṃ vīriyaṃ padhānanti phalena hetuṃ dasseti .

Upakkilesā pahīyantīti cittassa upakkilesabhūtāni nīvaraṇāni vikkhambhanavasena pahīyanti .

Vitakkā vūpasamantīti tato eva kāmavitakkādayo micchāvitakkā upasamaṃ gacchanti , nīvaraṇappahānena vā paṭhamajjhānādhigamaṃ dassetvā vitakkavūpasamāpadesena dutiyajjhānādīnamadhigamamāha .

Ayaṃ payogoti ayaṃ jhānādhigamassa hetubhūto kammaṭṭhānānuyogo payogo .

Saṃyojanā pahīyantīti dasapi saṃyojanāni maggapaṭipāṭiyā samucchedavasena pahīyanti .

Anusayā byantī hontīti tathā sattapi anusayā anuppattidhammatāpādanena bhaṅgamattassapi anavasesato vigatantā honti .

Ettha ca saṃyojanappahānaṃ nāma anusayanirodheneva hoti , pahīnesu caV1.314 saṃyojanesu anusayānaṃ lesopi na bhavissatīti ca dassanatthaṃ ‘‘ saṃyojanā pahīyanti anusayā byantī hontī ’’ ti vuttaṃ .

Ayaṃ visesoti imaṃ samādhiṃ nissāya anukkamena labbhamāno ayaṃ saṃyojanappahānādiko imassa samādhissa visesoti attho .

Yassāti yena .

Anupubban ti anukkamena .

Paricitāti pariciṇṇā .

Ayaṃ hettha saṅkhepattho – ānāpānassati yathā buddhena bhagavatā desitāM1.333 , tatheva yena dīgharassapajānanādividhinā anupubbaṃ paricitā suṭṭhu bhāvitā , tato eva paripuṇṇā soḷasannaṃ vatthūnaṃ pāripūriyā sabbaso puṇṇā .

So bhikkhu imaṃ attano khandhādilokaṃ paññobhāsena pabhāseti .

Yathā kiṃ abbhā muttova candimā abbhupakkilesavimutto candimā tārakarājā viyāti .

Idhāti kakacūpamāyaṃ .

Assāti yogino .

Idhāti vā imasmiṃ ṭhāne .

Assāti upamābhūtassa kakacassa .

Āgatagatavasena yathā tassa purisassa amanasikāro , evaṃ assāsapassāsānaṃ āgatagatavasena amanasikāramattameva payojanaṃ .

228. Nimittan ti paṭibhāganimittaṃ .

Avasesajhānaṅgapaṭimaṇḍitāti appanāvitakkādiavasesajhānaṅgapaṭimaṇḍitāti vadanti , vicārādīti pana vattabbaṃ nippariyāyena vitakkassa appanābhāvato .

So hi pāḷiyaṃ ‘‘ appanā byappanā ’’ ti ( dha . sa .7) niddiṭṭho , taṃsampayogato vā yasmā jhānaṃ ‘‘ appanā ’’ ti aṭṭhakathāvohāro , jhānaṅgesu ca samādhi padhānaṃ , tasmā taṃ ‘‘ appanā ’’ ti dassento ‘‘ avasesajhānaṅgapaṭimaṇḍitā appanāsaṅkhātā ṭhapanā ca sampajjatī ’’ ti āha .

Kassaci pana gaṇanāvaseneva manasikārakālato pabhutīti ettha ‘‘ anukkamato … pe … laṅghanākārappattaṃ viya hotī ’’ ti ettako gantho parihīno .

Sāraddhakāyassa kassaci puggalassa .

Onamati paṭṭikādīnaṃ palambanena .

Vikūjatīti saddaṃ karoti .

Gattānisadakapparādīnaṃ sandhiṭṭhānesu valiṃ gaṇhāti tattha tattha valitaṃ hoti .

Kasmā ?

Yasmā sāraddhakāyo garuko hotīti kāyadarathavūpasamena saddhiṃ sijjhamāno oḷārikaassāsapassāsanirodho byatirekamukhena tassa sādhanaṃ viya vutto .

Oḷārikaassāsapassāsanirodhavasenāti anvayavasena tadatthasādhanaṃ .

Tattha kāyadarathe vūpasanteti cittajarūpānaṃ lahumudukammaññabhāvena yo sesatisantatirūpānampi lahuādibhāvo , so idha kāyassa lahubhāvotiV1.315 adhippeto .

Svāyaṃ yasmā cittassa lahuādibhāvena vinā natthi , tasmā vuttaṃ ‘‘ kāyopi cittampi lahukaṃ hotī ’’ ti .

OḷārikeM1.334 assāsapassāse niruddhetiādi heṭṭhā vuttanayampi vicetabbākārappattassa kāyasaṅkhārassa vicayanavidhiṃ dassetuṃ ānītaṃ .

229. Uparūpari vibhūtānīti bhāvanābalena uddhaṃ uddhaṃ pākaṭāni honti .

Desatoti pakatiyā phusanadesato , pubbe attanā phusanavasena upadhāritaṭṭhānato .

‘‘ Kattha natthī ’’ ti ṭhānavasena ,‘‘ kassa natthī ’’ ti puggalavasena vīmaṃsiyamānamatthaṃ ekajjhaṃ katvā vibhāvetuṃ ‘‘ antomātukucchiyan ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha yathā udake nimuggassa puggalassa niruddhokāsatāya assāsapassāsā na pavattanti , evaṃ antomātukucchiyaṃ .

Yathā matānaṃ samuṭṭhāpakacittābhāvato , evaṃ asaññībhūtānaṃ mucchāparetānaṃ , asaññīsu vā jātānaṃ , tathā nirodhasamāpannānaṃ .

Catutthajjhānasamāpannānaṃ pana dhammatāvaseneva nesaṃ anuppajjanaṃ , tathā rūpārūpabhavasamaṅgīnaṃ .

Keci pana ‘‘ anupubbato sukhumabhāvappattiyā catutthajjhānasamāpannassa , rūpabhave rūpānaṃ bhavaṅgassa ca sukhumabhāvato rūpabhavasamaṅgīnaṃ natthī ’’ ti kāraṇaṃ vadanti .

Atthiyeva te assāsapassāsā pariyesatoti adhippāyo , yathāvuttasattaṭṭhānavinimuttassa assāsapassāsānaṃ anuppajjanaṭṭhānassa abhāvato .

Pakatiphuṭṭhavasenāti pakatiyā phusanaṭṭhānavasena .

Nimittaṃ ṭhapetabban ti satiyā tattha tattha sukhappavattanatthaṃ thiratarasañjānanaṃ pavattetabbaṃ .

Thirasaññāpadaṭṭhānā hi sati .

Imamevāti imaṃ eva anupaṭṭhahantassa kāyasaṅkhārassa kaṇṭakuṭṭhāpananayena upaṭṭhāpanavidhimeva .

Atthavasan ti hetuṃ .

Atthoti hi phalaṃ , so yassa vasena pavattati , so atthavasoti .

Muṭṭhassatissāti vinaṭṭhassatissa .

Asampajānassāti sampajaññarahitassa , bhāventassa anukkamena anupaṭṭhahante assāsapassāse vīmaṃsitvā ‘‘ ime te ’’ ti upadhāretuṃ , sammadeva pajānituñca samatthāhi satipaññāhi virahitassāti adhippāyo .

230. Ito aññaṃ kammaṭṭhānaṃ .

Garukan ti bhāriyaṃ .

Sā cassa garukatā bhāvanāya sudukkarabhāvenāti āha ‘‘ garukabhāvanan ’’ ti .

UparūpariM1.335 santasukhumabhāvappattito ‘‘ balavatī suvisadā sūrā ca satipaññā ca icchitabbā ’’ ti vatvā sukhumassa nāma atthassa sādhanenāpi sukhumenevaV1.316 bhavitabbanti dassetuṃ ‘‘ yathā hī ’’ tiādi vuttaṃ .

Idāni anupaṭṭhahantānaṃ assāsapassāsānaṃ pariyesanupāyaṃ dassento ‘‘ tāhi ca panā ’’ tiādimāha .

Tattha gocaramukheti gocarābhimukhe .

Anupadan ti padānupadaṃ .

Caritvāti gocaraṃ gahetvā .

Tasmiṃyeva ṭhāneti upanibandhanānimittasaññitaṭṭhāne .

Yojetvāti manasikārena yojetvā .

Satirasmiyā bandhitvāti vā vuttamevatthamāha ‘‘ tasmiṃyeva ṭhāne yojetvā ’’ ti .

Na hi upameyye bandhanayojanaṭṭhānāni visuṃ labbhanti .

231. Nimittan ti uggahanimittaṃ , paṭibhāganimittaṃ vā .

Ubhayampi hi idha ekajjhaṃ vuttaṃ .

Tathā hi tūlapicuādiupamattayaṃ uggahe yujjati , sesaṃ ubhayattha .

Ekacceti eke ācariyā .

Tārakarūpaṃ viyāti tārakāya pabhārūpaṃ viya .

Maṇiguḷikādiupamā paṭibhāge vaṭṭanti .

Kathaṃ panetaṃ ekaṃyeva kammaṭṭhānaṃ anekākārato upaṭṭhātīti āha ‘‘ tañca panetan ’’ tiādi .

Suttantan ti ekaṃ suttaṃ .

Paguṇappavattibhāvena avicchedaṃ , mahāvisayatañca sandhāyāha ‘‘ mahatī pabbateyyā nadī viyā ’’ ti .

Atthabyañjanasampattiyā samantabhaddakaṃ suttaṃ sabbabhāgamanoharā sabbapāliphullā vanaghaṭā viyāti āha ‘‘ ekā vanarāji viyā ’’ ti .

Tenāha bhagavā –

‘‘ vanappagumbe yatha phussitagge ’’ ti ( khu . pā .6.13; su . ni .236).

Nānānusandhikaṃ nānāpeyyālaṃ vividhanayanipuṇaṃ bahuvidhakammaṭṭhānamukhasuttantaṃ atthikehi sakkaccaṃ samupajīvitabbanti āha ‘‘ sītacchāyo … pe … rukkho viyā ’’ ti .

Saññānānatāyāti nimittupaṭṭhānato pubbeva pavattasaññānaṃ nānāvidhabhāvato .

Ime tayo dhammāti assāso , passāso , nimittanti ime tayo dhammā .

Natthīti kammaṭṭhānavasena manasikātabbabhāvena natthi na upalabbhanti .

Na ca upacāran ti upacārampi na pāpuṇāti , pageva appananti adhippāyo .

Yassa panāti vijjamānapakkho vuttanayānusārena veditabbo .

Idāni vuttasseva atthassa samatthanatthaṃ kakacūpamāyaṃ āgatā ‘‘ nimittan ’’ tiādikā gāthā paccānītā .

232. NimittetiM1.336V1.317 yathāvutte paṭibhāganimitte .

Evaṃ hotīti bhāvanamanuyuttassa eva hoti .

Tasmā ‘‘ punappunaṃ evaṃ manasi karohī ’’ ti vattabbo .

Vosānaṃ āpajjeyyāti ‘‘ nimittaṃ nāma dukkaraṃ uppādetuṃ , tayidaṃ laddhaṃ , handāhaṃ dāni yadā vā tadā vā visesaṃ nibbattessāmī ’’ ti saṅkocaṃ āpajjeyya .

Visīdeyyāti ‘‘ ettakaṃ kālaṃ bhāvanamanuyuttassa nimittampi na uppannaṃ , abhabbo maññe visesassā ’’ ti visādaṃ āpajjeyya .

‘‘ Imāya paṭipadāya jarāmaraṇato muccissāmīti paṭipannassa nimittan ’’ ti vutte kathaṃ saṅkocāpatti , bhiyyoso mattāya ussāhameva kareyyāti ‘‘ nimittamidaṃ … pe … vattabbo ’’ ti majjhimabhāṇakā āhu .

Evan ti vuttappakārena paṭibhāganimitteyeva bhāvanācittassa ṭhapanena .

Ito pabhutīti ito paṭibhāganimittuppattito paṭṭhāya .

Pubbe yaṃ vuttaṃ ‘‘ anubandhanāya ca phusanāya ca ṭhapanāya ca manasi karotī ’’ ti ( visuddhi .1.224), tattha anubandhanaṃ , phusanañca vissajjetvā ṭhapanāvasena bhāvanā hotīti ṭhapanāvaseneva bhāvetabbanti attho .

Porāṇehi vuttovāyamatthoti ‘‘ nimitte ’’ ti gāthamāha .

Tattha nimitteti paṭibhāganimitte .

Ṭhapayaṃ cittan ti bhāvanācittaṃ ṭhapento , ṭhapanāvasena manasi karontoti attho .

Nānākāran ti ‘‘ cattāro vaṇṇā ’’ ti ( visuddhi .1.219; pārā . aṭṭha .2.165; paṭi . ma . aṭṭha .2.1.163) evaṃ vuttaṃ nānākāraṃ .

Ākārasāmaññavasena hetaṃ ekavacanaṃ .

Vibhāvayan ti vibhāvento antaradhāpento .

Nimittuppattito paṭṭhāya hi te ākārā amanasikaroto antarahitā viya honti .

Assāsapassāseti assāsapassāse yo nānākāro , taṃ vibhāvayaṃ , assāsapassāsasambhūte vā nimitte .

Sakaṃ cittaṃ nibandhatīti tāya eva ṭhapanāya attano cittaṃ upanibandhati , appetīti attho .

Ye pana ‘‘ vibhāvayanti vibhāvento viditaṃ pākaṭaṃ karonto ’’ ti atthaṃ vadanti , taṃ pubbabhāgavasena yujjeyya .

Ayañhettha attho – dhitisampannattā dhīro yogī assāsapassāse nānākāraṃ vibhāvento nānākārato te pajānanto vidite pākaṭe karonto , nānākāraṃ vā oḷārikoḷārike passambhento vūpasamento tattha yaṃ laddhaṃ nimittaṃ , tasmiṃ cittaṃ ṭhapento anukkamena sakaṃ cittaṃ nibandhati appetīti .

VaṇṇatotiM1.337 picupiṇḍatārakarūpādīsu viya upaṭṭhitavaṇṇato .

Lakkhaṇatoti kharabhāvādisabhāvato , aniccādilakkhaṇato vā .

Rakkhitabbaṃ taṃ nimittanti sambandho .

NimittassaV1.318 rakkhaṇaṃ nāma tattha paṭiladdhassa upacārajhānassa rakkhaṇeneva hotīti āha ‘‘ punappunaṃ manasikāravasena vuddhiṃ viruḷhiṃ gamayitvā ’’ ti .

233. Etthāti etissaṃ kāyānupassanāyaṃ .

Pārisuddhiṃ pattukāmoti adhigantukāmo , samāpajjitukāmo ca , tattha sallakkhaṇāvivaṭṭanāvasena adhigantukāmo , sallakkhaṇāvasena samāpajjitukāmoti yojetabbaṃ .

Nāmarūpaṃ vavatthapetvā vipassanaṃ paṭṭhapetīti saṅkhepato vuttamatthaṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘ kathan ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha yathā hītiādi kāyassa , cittassa ca assāsapassāsānaṃ samudayabhāvadassanaṃ .

Kammāragaggariyāti kammārānaṃ ukkāyaṃ aggidhamanabhastā .

Dhamamānāyāti dhamayantiyā , vātaṃ gāhāpentiyāti attho .

Tajjan ti tadanurūpaṃ .

Evamevāti ettha kammāragaggarī viya karajakāyo , vāyāmo viya cittaṃ daṭṭhabbaṃ .

Kiñcāpi assāsapassāsā cittasamuṭṭhānā , karajakāyaṃ pana vinā tesaṃ appavattanato ‘‘ kāyañca cittañca paṭicca assāsapassāsā ’’ ti vuttaṃ .

Tassāti nāmarūpassa .

Paccayaṃ pariyesatīti ‘‘ avijjāsamudayā rūpasamudayo ’’ tiādinā ( paṭi . ma .1.50) avijjādikaṃ paccayaṃ vīmaṃsati pariggaṇhāti .

Kaṅkhaṃ vitaratīti ‘‘ ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhānan ’’ ti ( ma . ni .1.18; saṃ . ni .2.20) ādinayappavattaṃ soḷasavatthukaṃ vicikicchaṃ atikkamati pajahati .

‘‘ Yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannan ’’ ti ( ma . ni .1.347;361;3.86; a . ni .4.181) ādinayappavattaṃ kalāpasammasanaṃ .

Pubbabhāgeti paṭipadāñāṇadassanavisuddhipariyāpannāya udayabbayānupassanāya pubbabhāge uppanne .

Obhāsādayoti obhāso ñāṇaṃ pīti passaddhi sukhaṃ adhimokkho paggaho upekkhā upaṭṭhānaṃ nikantīti ime obhāsādayo dasa .

Udayaṃ pahāyāti udayabbayānupassanāya gahitaṃ saṅkhārānaṃ udayaṃ vissajjetvā tesaṃ bhaṅgasseva anupassanato bhaṅgānupassanaṃ ñāṇaṃ patvā ādīnavānupassanāpubbaṅgamāya nibbidānupassanāya nibbindanto .

Muñcitukamyatāpaṭisaṅkhānupassanāsaṅkhārupekkhānulomañāṇānaṃ ciṇṇapariyante uppannagotrabhuñāṇānantaraṃ uppannena maggañāṇena sabbasaṅkhāresu virajjanto vimuccanto .

MaggakkhaṇeM1.338 hi ariyo virajjati vimuccatīti ca vuccati .

Tenāha ‘‘ yathākkamena cattāro ariyamagge pāpuṇitvā ’’ ti .

Maggaphalanibbānapahīnāvasiṭṭhakilesasaṅkhātassa paccavekkhitabbassa pabhedena ekūnavīsatibhedassaV1.319 .

Arahato hi avasiṭṭhakilesābhāvena ekūnavīsatitā .

Assāti ānāpānakammaṭṭhānikassa .

234. Visuṃ kammaṭṭhānabhāvanānayo nāma natthi paṭhamacatukkavasena adhigatajhānassa vedanācittadhammānupassanāvasena desitattā .

Tesan ti tiṇṇaṃ catukkānaṃ .

Pītipaṭisaṃvedīti pītiyā paṭi paṭi sammadeva vedanāsīlo , tassā vā paṭi paṭi sammadeva vedo etassa atthi , taṃ vā paṭi paṭi sammadeva vedayamāno .

Tattha kāmaṃ saṃvedana-ggahaṇeneva pītiyā sakkaccaṃ viditabhāvo bodhito hoti , yehi pana pakārehi tassā saṃvedanaṃ icchitaṃ , taṃ dassetuṃ paṭi -saddaggahaṇaṃ ‘‘ paṭi paṭi saṃvedīti paṭisaṃvedī ’’ ti .

Tenāha ‘‘ dvīhākārehī ’’ tiādi .

Tattha kathaṃ ārammaṇato pīti paṭisaṃviditā hotīti pucchāvacanaṃ .

Sappītike dve jhāne samāpajjatīti pītisahagatāni dve paṭhamadutiyajhānāni paṭipāṭiyā samāpajjati .

Tassāti tena .

‘‘ Paṭisaṃviditā ’’ ti hi padaṃ apekkhitvā kattuatthe etaṃ sāmivacanaṃ .

Samāpattikkhaṇeti samāpannakkhaṇe .

Jhānapaṭilābhenāti jhānena samaṅgibhāvena .

Ārammaṇatoti ārammaṇamukhena , tadārammaṇajhānapariyāpannā pīti paṭisaṃviditā hoti ārammaṇassa paṭisaṃviditattā .

Kiṃ vuttaṃ hoti ?

Yathā nāma sappapariyesanaṃ carantena tassa āsaye paṭisaṃvidite sopi paṭisaṃvidito gahito eva hoti mantāgadabalena tassa gahaṇassa sukarattā , evaṃ pītiyā āsayabhūte ārammaṇe paṭisaṃvidite sā pīti paṭisaṃviditā eva hoti salakkhaṇato , sāmaññato ca tassā gahaṇassa sukarattāti .

Kathaṃ asammohato pīti paṭisaṃviditā hotīti ānetvā sambandhitabbaṃ .

Vipassanākkhaṇeti vipassanāpaññāya tikkhavisadappattāya visayatoM1.339 dassanakkhaṇe .

Lakkhaṇapaṭivedhenāti pītiyā salakkhaṇassa , sāmaññalakkhaṇassa ca paṭivijjhanena .

Yaṃ hi yassa visesato , sāmaññato ca lakkhaṇaṃ , tasmiṃ vidite so yāthāvato vidito eva hoti .

Tenāha ‘‘ asammohato pīti paṭisaṃviditā hotī ’’ ti .

IdāniV1.320 tamatthaṃ pāḷiyā eva vibhāvetuṃ ‘‘ vuttañhetan ’’ tiādimāha .

Tattha dīghaṃ assāsavasenātiādīsu yaṃ vattabbaṃ , taṃ heṭṭhā vuttameva .

Tattha pana satokāritādassanavasena pāḷi āgatā , idha pītipaṭisaṃveditāvasena , pītipaṭisaṃveditā ca atthato vibhattā eva .

Apica ayamettha saṅkhepattho – dīghaṃ assāsavasenāti dīghassa assāsassa ārammaṇabhūtassa vasena pajānato sā pīti paṭisaṃviditā hotīti sambandho .

Cittassa ekaggataṃ avikkhepaṃ pajānatoti jhānapariyāpannaṃ ‘‘ avikkhepo ’’ ti laddhanāmaṃ cittassekaggataṃ taṃsampayuttāya paññāya pajānato .

Yatheva hi ārammaṇamukhena pīti paṭisaṃviditā hoti , evaṃ taṃsampayuttadhammāpi ārammaṇamukhena paṭisaṃviditā eva hontīti .

Sati upaṭṭhitā hotīti dīghaṃ assāsavasena jhānasampayuttā sati tassa ārammaṇe upaṭṭhitā ārammaṇamukhena jhānepi upaṭṭhitā nāma hoti .

Tāya satiyāti evaṃ upaṭṭhitāya tāya satiyā yathāvuttena tena ñāṇena suppaṭividitattā ārammaṇassa tassa vasena tadārammaṇā sā pīti paṭisaṃviditā hoti .

Dīghaṃ passāsavasenātiādīsupi imināva nayena attho veditabbo .

Evaṃ paṭhamacatukkavasena dassitaṃ pītipaṭisaṃvedanaṃ ārammaṇato , asammohato ca vibhāgaso dassetuṃ ‘‘ āvajjato ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha āvajjatoti jhānaṃ āvajjantassa .

Sā pītīti sā jhānapariyāpannā pīti .

Jānatoti samāpannakkhaṇe ārammaṇamukhena jānato .

Tassa sā pīti paṭisaṃviditā hotīti sambandho .

Passatoti dassanabhūtena ñāṇena jhānato vuṭṭhāya passantassa .

Paccavekkhatoti jhānaṃ paccavekkhantassa .

Cittaṃ adhiṭṭhahatoti ‘‘ ettakaṃ velaṃ jhānasamaṅgī bhavissāmī ’’ ti jhānacittaṃ adhiṭṭhahantassa .

Evaṃ pañcannaṃ vasībhāvānaṃ vasena jhānassa pajānanamukhena ārammaṇato pītiyā paṭisaṃvedanā dassitā .

IdāniM1.340 yehi dhammehi jhānaṃ , vipassanā ca sijjhanti ;

tesaṃ jhānapariyāpannānaṃ , vipassanāmaggapariyāpannānañca saddhādīnaṃ vasena pītipaṭisaṃvedanaṃ dassetuṃ ‘‘ saddhāya adhimuccato ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha adhimuccatoti saddahantassa , samathavipassanāvasenāti adhippāyo .

Vīriyaṃ paggaṇhatotiādīsupi eseva nayo .

Abhiññeyyan ti abhivisiṭṭhāya paññāya jānitabbaṃ .

Abhijānatoti vipassanāpaññāpubbaṅgamāya maggapaññāya jānato .

Pariññeyyan ti dukkhasaccaṃ tīraṇapariññāya , maggapaññāya ca parijānato .

Pahātabban ti samudayasaccaṃ pahānapariññāya , maggapaññāya ca pajahato .

Bhāvayato sacchikaroto bhāvetabbaṃ maggasaccaṃV1.321 , sacchikātabbaṃ nirodhasaccaṃ .

Keci panettha pītiyā eva vasena abhiññeyyādīni uddharanti , taṃ ayuttaṃ jhānādisamudāyaṃ uddharitvā tato pītiyā niddhāraṇassa adhippetattā .

Ettha ca ‘‘ dīghaṃ assāsavasenā ’’ tiādinā paṭhamacatukkavasena ārammaṇato pītipaṭisaṃvedanaṃ vuttaṃ , tathā ‘‘ āvajjato ’’ tiādīhi pañcahi padehi .

‘‘ Abhiññeyyaṃ abhijānato ’’ tiādīhi pana asammohato .

‘‘ Saddhāya adhimuccato ’’ tiādīhi ubhayathāpīti saṅkhepato samathavasena ārammaṇato , vipassanāvasena asammohato pītipaṭisaṃvedanaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ .

Kasmā panettha vedanānupassanāyaṃ pītisīsena vedanā gahitā , na sarūpato evāti ?

Bhūmivibhāgādivasena vedanaṃ bhinditvā catudhā vedanānupassanaṃ dassetuṃ .

Apica vedanākammaṭṭhānaṃ dassento bhagavā pītiyā oḷārikattā taṃsampayuttasukhaṃ sukhaggahaṇatthaṃ pītisīsena dasseti .

Eteneva nayena avasesapadānīti ‘‘ sukhapaṭisaṃvedī cittasaṅkhārapaṭisaṃvedī ’’ ti padāni pītipaṭisaṃvedipade āgatanayeneva atthato veditabbāni .

Sakkā hi ‘‘ dvīhākārehi sukhapaṭisaṃveditā hoti , cittasaṅkhārapaṭisaṃveditā hoti ārammaṇato ’’ tiādinā pītiṭṭhāne sukhādipadāni pakkhipitvā ‘‘ sukhasahagatāni tīṇi jhānāni , cattāri vā jhānāni samāpajjatī ’’ tiādinā atthaṃ viññātuṃ .

Tenāha ‘‘ tiṇṇaṃ jhānānaṃ vasenā ’’ tiādi .

Vedanādayoti ādi -saddena saññā gahitā .

Tenāha ‘‘ dve khandhā ’’ ti .

Vipassanābhūmidassanatthan ti pakiṇṇakasaṅkhārasammasanavasena vipassanāya bhūmidassanatthaṃ ‘‘ sukhanti dve sukhānī ’’ tiādi vuttaṃM1.341 samathe kāyikasukhābhāvato .

Soti so passambhanapariyāyena vutto nirodho .

‘‘ Imassa hi bhikkhuno pubbe apariggahitakāle ’’ tiādinā ( visuddhi .1.220) vitthārato kāyasaṅkhāre vutto , tasmā vuttanayeneva veditabbo .

Tattha kāyasaṅkhāravasena āgato , idha cittasaṅkhāravasenāti ayameva viseso .

Evaṃ cittasaṅkhārassa passambhanaṃ atidesena dassetvā yadaññaṃ imasmiṃ catukke vattabbaṃ , taṃ dassetuṃ ‘‘ apicā ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha pītipadeti ‘‘ pītipaṭisaṃvedī ’’ tiādinā desitakoṭṭhāse .

Pītisīsena vedanā vuttāti pītiapadesena taṃsampayuttā vedanā vuttā , na pītīti adhippāyo .

Tattha kāraṇaṃ heṭṭhā vuttameva .

Dvīsu cittasaṅkhārapadesūti ‘‘ cittasaṅkhārapaṭisaṃvedī passambhayaṃ cittasaṅkhāran ’’ ti cittasaṅkhārapaṭisaṃyuttesu dvīsu padesu .

‘‘ ViññāṇapaccayāV1.322 nāmarūpan ’’ ti ( mahāva .1; ma . ni .3.126; udā .1) vacanato cittena paṭibaddhāti cittapaṭibaddhā .

Tato eva kāmaṃ cittena saṅkharīyantīti cittasaṅkhārā , saññāvedanādayo , idha pana upalakkhaṇamattaṃ saññā vedanāva adhippetāti āha ‘‘ saññāsampayuttā vedanā ’’ ti .

235. Cittapaṭisaṃvedīti ettha dvīhākārehi cittapaṭisaṃveditā hoti ārammaṇato , asammohato ca .

Kathaṃ ārammaṇato ?

Cattāri jhānāni samāpajjati , tassa samāpattikkhaṇe jhānapaṭilābhenātiādinā vuttanayānusārena sabbaṃ suviññeyyanti āha ‘‘ catunnaṃ jhānānaṃ vasena cittapaṭisaṃveditā veditabbā ’’ ti .

Cittaṃ modentoti jhānasampayuttaṃ cittaṃ sampayuttāya pītiyā modayamāno , taṃ vā pītiṃ ārammaṇaṃ katvā pavattaṃ vipassanācittaṃ tāya eva ārammaṇabhūtāya pītiyā modayamāno .

Pamodentotiādīni padāni tasseva vevacanāni pītipariyāyabhāvato .

Sampayuttāya pītiyā cittaṃ āmodetīti jhānacittasampayuttāya pītisambojjhaṅgabhūtāya odagyalakkhaṇāya jhānapītiyā tameva jhānacittaṃ sahajātādipaccayavasena ceva jhānapaccayavasena ca paribrūhento haṭṭhapahaṭṭhākāraṃ pāpento āmodeti pamodeti ca .

Ārammaṇaṃ katvātiM1.342 uḷāraṃ jhānasampayuttaṃ pītiṃ ārammaṇaṃ katvā pavattamānaṃ vipassanā cittaṃ tāya eva ārammaṇabhūtāya pītiyā yogāvacaro haṭṭhapahaṭṭhākāraṃ pāpento ‘‘ āmodeti pamodetī ’’ ti vuccati .

Samaṃ ṭhapentoti yathā īsakampi līnapakkhaṃ , uddhaccapakkhañca anupagamma anonataṃ anunnataṃ yathā indriyānaṃ samattapaṭipattiyā avisamaṃ , samādhissa vā ukkaṃsagamanena āneñjappattiyā sammadeva ṭhitaṃ hoti , evaṃ appanāvasena ṭhapento .

Lakkhaṇapaṭivedhenāti aniccādikassa lakkhaṇassa paṭi paṭi vijjhanena khaṇe khaṇe avabodhena .

Khaṇikacittekaggatāti khaṇamattaṭṭhitiko samādhi .

Sopi hi ārammaṇe nirantaraṃ ekākārena pavattamāno paṭipakkhena anabhibhūto appito viya cittaṃ niccalaṃ ṭhapeti .

Tena vuttaṃ ‘‘ evaṃ uppannāyā ’’ tiādi .

Mocentoti vikkhambhanavimuttivasena vivecento visuṃ karonto , nīvaraṇāni pajahantoti attho .

Vipassanākkhaṇeti bhaṅgānupassanākkhaṇe .

Bhaṅgo hi nāma aniccatāya paramā koṭi , tasmāV1.323 tāya bhaṅgānupassako yogāvacaro cittamukhena sabbasaṅkhāragataṃ aniccato passati , no niccato .

Aniccassa dukkhattā , dukkhassa ca anattakattā tadeva dukkhato anupassati , no sukhato .

Anattato anupassati , no attato .

Yasmā pana yaṃ aniccaṃ dukkhaṃ anattā , na taṃ abhinanditabbaṃ .

Yañca na abhinanditabbaṃ , na taṃ rañjitabbaṃ .

Tasmā bhaṅgadassanānusārena ‘‘ aniccaṃ dukkhaṃ anattā ’’ ti saṅkhāragate diṭṭhe tasmiṃ nibbindati , no nandati .

Virajjati , no rajjati .

So evaṃ nibbindanto virajjanto lokiyeneva tāva ñāṇena rāgaṃ nirodheti , no samudeti , nāssa samudayaṃ karotīti attho .

Atha vā so evaṃ viratto yathā diṭṭhaṃ saṅkhāragataṃ , tathā adiṭṭhaṃ attano ñāṇena nirodheti , no samudeti .

Nirodhamevassa manasikaroti , no samudayanti attho .

So evaṃ paṭipanno paṭinissajjati , no ādiyati .

Kiṃ vuttaṃ hoti ?

Ayañhi aniccādianupassanā saddhiṃ khandhābhisaṅkhārehi kilesānaṃ pariccajanato , saṅkhatadosadassanena tabbiparīte nibbāne tanninnatāya pakkhandanato pariccāgapaṭinissaggo pakkhandanapaṭinissaggo cāti vuccati .

Tasmā tāya samannāgato yogāvacaro vuttanayena kilese ca pariccajati , nibbāne ca pakkhandati .

Tena vuttaṃ ‘‘ so vipassanākkhaṇe aniccānupassanāya niccasaññāto cittaṃ mocento vimocentoM1.343 … pe … paṭinissaggānupassanāya ādānato cittaṃ mocento vimocento assasati ceva passasati cā ’’ ti .

Tattha aniccassa , aniccanti vā anupassanā aniccānupassanā .

Tebhūmakadhammānaṃ aniccataṃ gahetvā pavattāya vipassanāya etaṃ nāmaṃ .

Niccasaññātoti saṅkhatadhamme ‘‘ niccā sassatā ’’ ti pavattāya micchāsaññāya .

Saññāsīsena cittadiṭṭhīnampi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ .

Esa nayo sukhasaññādīsupi .

Nibbidānupassanāyāti saṅkhāresu nibbindanākārena pavattāya anupassanāya .

Nanditoti sappītikataṇhāto .

Virāgānupassanāyāti tathā virajjanākārena pavattāya anupassanāya .

Tena vuttaṃ ‘‘ rāgato mocento ’’ ti .

Nirodhānupassanāyāti saṅkhārānaṃ nirodhassa anupassanāya .

Yathā saṅkhārā nirujjhantiyeva , āyatiṃ punabbhavavasena na uppajjanti , evaṃ vā anupassanā nirodhānupassanā .

Muñcitukamyatā hi ayaṃ balappattā .

Tenāha ‘‘ samudayato mocento ’’ ti .

Paṭinissajjanākārena pavattā anupassanā paṭinissaggānupassanā .

Ādānatoti niccādivasena gahaṇato , paṭisandhiggahaṇato vāti evamettha attho daṭṭhabbo .

236. AniccantiV1.324 anupassī , aniccassa vā anupassanasīlo aniccānupassīti ettha kiṃ panetaṃ aniccaṃ , kathaṃ vā aniccaṃ , kā vā aniccānupassanā , kassa vā aniccānupassanāti catukkaṃ vibhāvetabbanti taṃ dassento ‘‘ aniccaṃ veditabban ’’ tiādimāha .

Tattha niccaṃ nāma dhuvaṃ sassataṃ yathā taṃ nibbānaṃ , na niccanti aniccaṃ , udayabbayavantaṃ , atthato saṅkhatā dhammāti āha ‘‘ aniccanti pañcakkhandhā .

Kasmā ?

Uppādavayaññathattabhāvā ’’ ti , uppādavayaññathattasabbhāvāti attho .

Tattha saṅkhatadhammānaṃ hetupaccayehi uppajjanaṃ ahutvā sambhavo attalābho uppādo .

Uppannānaṃ tesaṃ khaṇanirodho vināso vayo .

Jarāya aññathābhāvo aññathattaṃ .

Yathā hi uppādāvatthāya bhinnāya bhaṅgāvatthāyaṃ vatthubhedo natthi , evaṃ ṭhitisaṅkhātāya bhaṅgābhimukhāvatthāyampi vatthubhedo natthi , yattha jarāvohāro .

Tasmā ekassāpi dhammassa jarā yujjati , yā khaṇikajarāti vuccati .

Ekaṃsena ca uppādabhaṅgāvatthāsu vatthuno abhedo icchitabbo , aññathā ‘‘ añño uppajjati , añño bhijjatī ’’ ti āpajjeyyaM1.344 .

Tayimaṃ khaṇikajaraṃ sandhāyāha ‘‘ aññathattan ’’ ti .

Yaṃ panettha vattabbaṃ , taṃ parato kathayissāma .

Yassa lakkhaṇattayassa bhāvā khandhesu aniccasamaññā , tasmiṃ lakkhaṇattaye aniccatāsamaññāti ‘‘ aniccatāti tesaṃyeva uppādavayaññathattan ’’ ti vatvā visesato dhammānaṃ khaṇikanirodhe aniccatāvohāroti dassento ‘‘ hutvā abhāvo vā ’’ tiādimāha .

Tattha uppādapubbakattā abhāvassa hutvāgahaṇaṃ .

Tena pākabhāvapubbakattaṃ vināsabhāvassa dasseti .

Tenevākārenāti nibbattanākāreneva .

Khaṇabhaṅgenāti khaṇikanirodhena .

Tassā aniccatāyāti khaṇikabhaṅgasaṅkhātāya aniccatāya .

Tāya anupassanāyāti yathāvuttāya aniccānupassanāya .

Samannāgatoti samaṅgibhūto yogāvacaro .

Khayo saṅkhārānaṃ vināso , virajjanaṃ tesaṃyeva vilujjanaṃ virāgo , khayo eva virāgo khayavirāgo , khaṇikanirodho .

Accantamettha etasmiṃ adhigate saṅkhārā virajjanti nirujjhantīti accantavirāgo , nibbānaṃ .

Tenāha ‘‘ khayavirāgo saṅkhārānaṃ khaṇabhaṅgo , accantavirāgo nibbānan ’’ ti .

Tadubhayavasena pavattāti khayavirāgānupassanāvasena vipassanāya , accantavirāgānupassanāvasena maggassa pavatti yojetabbā .

Ārammaṇato vā vipassanāya khayavirāgānupassanāvasenaV1.325 pavatti , tanninnabhāvato accantavirāgānupassanāvasena , maggassa pana asammohato khayavirāgānupassanāvasena , ārammaṇato accantavirāgānupassanāvasena pavatti veditabbā .

‘‘ Eseva nayo ’’ ti iminā yasmā virāgānupassī-pade vuttanayānusārena ‘‘ dve nirodhā khayanirodho ca accantanirodho cā ’’ ti evamādiatthavaṇṇanaṃ atidisati , tasmā virāgaṭṭhāne nirodhapadaṃ pakkhipitvā ‘‘ khayo saṅkhārānaṃ vināso ’’ tiādinā idha vuttanayena tassa atthavaṇṇanā veditabbā .

Paṭinissajjanaṃ pahātabbassa tadaṅgavasena vā samucchedavasena vā pariccajanaṃ pariccāgapaṭinissaggo .

Tathā sabbūpadhīnaṃ paṭinissaggabhūte visaṅkhāre attano nissajjanaṃ , tanninnatāya vā tadārammaṇatāya vā tattha pakkhandanaṃ pakkhandanapaṭinissaggo .

TadaṅgavasenātiM1.345 ettha aniccānupassanā tāva tadaṅgappahānavasena niccasaññaṃ pariccajati , pariccajantī ca tathā appavattiyaṃ ye ‘‘ niccan ’’ ti gahaṇavasena kilesā , tammūlakā abhisaṅkhārā , tadubhayamūlakā ca vipākakkhandhā anāgate uppajjeyyuṃ , te sabbepi appavattikaraṇavasena pariccajati , tathā dukkhasaññādayo .

Tenāha ‘‘ vipassanā hi tadaṅgavasena saddhiṃ khandhābhisaṅkhārehi kilese pariccajatī ’’ ti .

Saṅkhatadosadassanenāti saṅkhate tebhūmake saṅkhāragate aniccatādidosadassanena .

Niccādibhāvena tabbiparīte .

Tanninnatāyāti tadadhimuttatāya .

Pakkhandatīti anupavisati anupavisantaṃ viya hoti .

Saddhiṃ khandhābhisaṅkhārehi kilese pariccajatīti maggena kilesesu pariccattesu avipākadhammatāpādanena abhisaṅkhārā , tammūlakā ca khandhā anuppattirahabhāvena pariccattā nāma hontīti sabbepi te maggo pariccajatīti vuttaṃ .

Ubhayan ti vipassanāñāṇaṃ , maggañāṇañca .

Maggañāṇampi hi gotrabhuñāṇassa anu pacchā nibbānadassanato ‘‘ anupassanā ’’ ti vuccati .

Soḷasavatthuvasena cāti soḷasannaṃ vatthūnaṃ vasenāpi vuccamānasantabhāvādivasenāpīti samuccayattho ca -saddo .

‘‘ Ānāpānassati bhāvitā ’’ ti padaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ .

237. Assāti ānāpānassatisamādhissa .

Kāmavitakkādivitakkupacchedasamatthatāyapi mahānisaṃsatāV1.326 veditabbāti sambandho .

Ayan ti ānāpānassatisamādhi .

Uccāvacesu ārammaṇesu pavattiyeva ito cito ca cittassa vidhāvanaṃ .

Vijjā nāma maggo .

Vimutti phalaṃ .

Mūlabhāvo vipassanāya pādakabhāvo .

Cattāro satipaṭṭhāne paripūreti kāyānupassanādīnaṃ catunnaṃ anupassanānaṃ vasena tassā bhāvanāya pavattanato .

Satta bojjhaṅge paripūrenti bojjhaṅgabhāvanāya vinā satipaṭṭhānabhāvanāpāripūriyā abhāvato .

Vijjāvimuttiṃ paripūrenti bojjhaṅgabhāvanāya tāsaṃ sikhāppattibhāvato .

Carimakānan ti antimakānaṃ .

238. NirodhavasenātiM1.346 nirujjhanavasena .

Bhavacarimakāti bhavavasena carimakā nihīnabhavapavattino .

Tathā jhānacarimakā veditabbā .

Cuticarimakāti cutiyā carimakā cutikkhaṇapavattino sabbapariyosānakā .

Tasmāti tīsu bhavesu nihīne kāmabhave pavattanato .

Teti assāsapassāsā .

Puratoti heṭṭhā .

Yasmā vibhaṅgaṭṭhakathāyaṃ ( vibha . aṭṭha .26 pakiṇṇakakathā ) rūpadhammānaṃ soḷasacittakkhaṇāyukatā vibhāvitā , tasmā ‘‘ soḷasamena cittena saddhiṃ uppajjitvā ’’ ti vuttaṃ .

Cuticittassa puratoti vā cuticittaṃ avadhibhāvena gahetvā tato oraṃ soḷasamena cittena saddhiṃ uppajjitvāti evaṃ pana atthe gayhamāne sattarasacittakkhaṇāyukatāva assāsapassāsānaṃ vuttā hoti .

Ime kira imaṃ kammaṭṭhānaṃ anuyuttassa bhikkhuno pākaṭā hontīti ānetvā sambandho .

Tattha kāraṇamāha ‘‘ ānāpānārammaṇassa suṭṭhu pariggahitattā ’’ ti .

Tamevatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘ cuticittassā ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha āyuantaraṃ nāma jīvitantaraṃ jīvanakkhaṇāvadhi .

Dhammatāya evāti sabhāveneva , rucivasenevāti attho .

Candālokaṃ oloketvāti juṇhapakkhe padosavelāyaṃ samantato āsiñcamānakhīradhāraṃ viya gaganatalaṃ , rajatapattasadisavālikāsanthatañca bhūmibhāgaṃ disvā ‘‘ ramaṇīyo vatāyaṃ kālo , deso ca mama ajjhāsayasadiso , kīva ciraṃ nu kho ayaṃ dukkhabhāro vahitabbo ’’ ti attano āyusaṅkhāre upadhāretvā parikkhīṇeti adhippāyo .

Lekhaṃ katvāti caṅkame tiriyaṃ lekhaṃ katvā .

Anuyuñjethāti anuyuñjeyya , bhāveyyāti attho .

Upasamānussatikathāvaṇṇanā

239. Evan tiV1.327 yathāvuttena virāgādiguṇānussaraṇappakārena .

Sabbadukkhūpasamasaṅkhātassāti dukkhadukkhādibhedaṃ sabbampi dukkhaṃ upasammati etthāti sabbadukkhūpasamoti saṅkhātabbassa .

‘‘ Paññattidhammā ’’ tiādīsu asabhāvopi ñāṇena dhārīyati avadhārīyatīti dhammoti vuccatīti tato nivattento ‘‘ dhammāti sabhāvā ’’ ti āhaM1.347 .

Bhavanaṃ paramatthato vijjamānatā bhāvo , saha bhāvenāti sabhāvā , sacchikaṭṭhaparamatthato labbhamānarūpāti attho .

Te hi attano sabhāvassa dhāraṇato dhammāti , yathāvuttenaṭṭhena sabhāvāti ca vuccanti .

Saṅgammāti paccayasamodhānalakkhaṇena saṅgamena sannipatitvā .

Samāgammāti tasseva vevacanaṃ .

Paccayehīti anurūpehi paccayehi .

Katāti nibbattitā .

Akatāti kehicipi paccayehi na katā .

Asaṅkhatāti bahuvacanassa kāraṇaṃ heṭṭhā vuttameva .

Aggamakkhāyatīti aggo akkhāyati , ma -kāro padasandhikaro .

So asaṅkhatalakkhaṇo sabhāvadhammo virāgoti paccetabbo , virajjati ettha saṃkilesadhammoti .

Nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattamānena ariyamaggena pahīyamānā mānamadādayo taṃ patvā pahīyanti nāmāti āha ‘‘ tamāgamma … pe … vinassantī ’’ ti .

Tattha ‘‘ seyyohamasmī ’’ tiādinā ( dha . sa .1121; saṃ . ni .4.108) maññanāvasena pavatto māno eva mānamado .

Purisabhāvaṃ nissāya uppajjanakamado purisamado .

Ādi -saddena jātimadādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .

Nimmadāti vigatamadabhāvā .

Imameva hi atthaṃ dassetuṃ ‘‘ amadā ’’ ti vuttaṃ .

Madā nimmadīyanti ettha amadabhāvaṃ vināsaṃ gacchantīti madanimmadano .

Eseva nayo sesapadesupi .

Kāmapipāsāti kāmānaṃ pātukamyatā , kāmataṇhā .

Kāmaguṇā eva āliyanti ettha sattāti kāmaguṇālayā .

Tebhūmakaṃ vaṭṭan ti tīsu bhūmīsu kammakilesavipākavaṭṭaṃ .

Esa asaṅkhatadhammo .

Aparāparabhāvāyāti aparāparaṃ yoniādito yoniādibhāvāya .

Ābandhanaṃ gaṇṭhikaraṇaṃ .

Saṃsibbanaṃ tunnakāraṇaṃ .

Nikkhamanaṃ , nissaraṇañcassa taṇhāya visaṃyogo evāti āha ‘‘ visaṃyutto ’’ ti .

Ye guṇe nimittaṃ katvā madanimmadanādināmāni nibbāne niruḷhāni , te madanimmadanatādike yathāvutte nibbattitanibbānaguṇe eva gahetvā āha ‘‘ madanimmadanatādīnaṃ guṇānaṃ vasenā ’’ ti , na pana madā nimmadīyanti etenāti evamādike .

Te hi ariyamaggaguṇāV1.328 .

Bhagavatā upasamaguṇā vuttāti sambandho .

Kattha pana vuttāti ?

Asaṅkhatasaṃyuttā dīsu ( saṃ . ni .4.366 ādayo ).

Tattha saccan ti avitathaṃ .

Nibbānaṃ hi kenaci pariyāyena asantabhāvābhāvato ekaṃseneva santattā aviparītaṭṭhena saccaṃ .

Tenāha ‘‘ ekaṃ hi saccaṃ , na dutiyamatthī ’’ tiM1.348 ( su . ni .890).

Pāran ti saṃsārassa paratīrabhūtaṃ .

Tenevāha ‘‘ tiṇṇo pāraṅgato thale tiṭṭhati brāhmaṇo ’’ ti ( itivu .69),‘‘ appakā te manussesu , ye janā pāragāmino ’’ ti ( dha . pa .85) ca .

Sududdasan ti paramagambhīratāya , atisukhumasantasabhāvatāya ca anupacitañāṇasambhārehi daṭṭhuṃ asakkuṇeyyatāya suṭṭhu duddasaṃ .

Natthi ettha jarā , etasmiṃ vā adhigate puggalassa jarābhāvoti ajaraṃ .

Tato eva jarādīhi apalokiyatāya thiraṭṭhena dhuvaṃ .

Taṇhādipapañcābhāvato nippapañcaṃ .

Natthi ettha matanti amataṃ .

Asivabhāvakarānaṃ saṃkilesadhammānaṃ abhāvena sivaṃ .

Catūhi yogehi anupaddutattā khemaṃ .

Visaṅkhārabhāvena acchariyatāya , abhūtapubbatāya ca abbhutaṃ .

Sabbāsaṃ ītīnaṃ anatthānaṃ abhāvena anītikaṃ .

Niddukkhatāya abyābajjhaṃ .

Sabbasaṃkilesamalato accantasuddhiyā visesato suddhīti visuddhi .

Catūhipi oghehi anajjhottharaṇīyatāya dīpaṃ .

Sakalavaṭṭadukkhato paripālanaṭṭhena tāṇaṃ .

‘‘ Saccañca vo , bhikkhave , desessāmī ’’ tiādikā pāḷi saṃkhittāti veditabbā .

Ādi -saddena anantaanāsavanipuṇaajajjaraapalokitaanidassanapaṇītaacchariyaanītikadhammamuttileṇaparāyaṇagambhīrādivacanehi ca bodhitā idha avuttā guṇā saṅgayhanti , tattha natthi etassa uppādanto vā vayanto vāti ananto , asaṅkhatadhammo .

Āsavānaṃ anārammaṇatāya anāsavo .

Nipuṇañāṇagocaratāya nipuṇo .

Saṅkhatadhammo viya jarāya ajajjaritatāya ajajjaro .

Byādhiādīhi apalokiyatāya apalokitaṃ .

Acakkhuviññāṇaviññeyyatāya anidassano .

Atittikaraṭṭhena paṇīto .

Apacuratāya acchariyo .

Ītīhi anabhibhavanīyasabhāvattā , anītikabhāvahetuto ca anītikadhammo .

Vaṭṭadukkhamuttinimittatāya mutti .

Saṃsāraṃ bhayato passantehi nilīyanīyato leṇaṃ .

Tesaṃyeva parā gatīti parāyaṇo .

Pakatiñāṇena aladdhapatiṭṭhatāya agādhaṭṭhena gambhīro .

Katapuññehipi dukkhena kicchena anubujjhitabbato duranubodho .

Sacchikiriyaṃ muñcitvā na takkañāṇena avacaritabboti atakkāvacaroM1.349 .

Buddhādīhi paṇḍiteheva veditabbato adhigantabbato paṇḍitavedanīyoti evamattho veditabbo .

AriyasāvakassevaV1.329 ijjhati sacchikiriyābhisamayavasena nibbānaguṇānaṃ pākaṭabhāvato .

Aṭṭhāne cāyaṃ eva -saddo vutto , ijjhati evāti yojanā .

Sukhasiddhivasena vā evaṃ vuttaṃ ‘‘ ariyasāvakassevā ’’ ti .

Tenevāha ‘‘ evaṃ santepī ’’ tiādi .

Upasamagarukenāti nibbānaninnena .

Manasi kātabbā yathāvuttā upasamaguṇā .

Sukhaṃ supatītiādīsu vattabbaṃ mettākathāyaṃ āvi bhavissati .

Paṇītādhimuttiko hoti nibbānādhimuttattā .

Anussatikammaṭṭhānaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .

Iti aṭṭhamaparicchedavaṇṇanā .