问题
选择版本
Visuddhimagga-mahāṭīkā
Visuddhimagga-mahāṭīkā

Indriyasaṃvarasīlavaṇṇanā

作者: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Indriyasaṃvarasīlavaṇṇanā

15. IndriyasaṃvarasīlaṃV1.44 pātimokkhasaṃvarasīlassa sambhārabhūtaṃ , tasmiṃ satiyeva icchitabbanti vuttaṃ ‘‘ soti pātimokkhasaṃvarasīle ṭhito bhikkhū ’’ ti .
Sampādite hi etasmiṃ pātimokkhasaṃvarasīlaṃ suguttaṃ surakkhitameva hoti , susaṃvihitakaṇṭakavati viya sassanti .
Kāraṇavasenāti asādhāraṇakāraṇassa vasena .
AsādhāraṇakāraṇavasenaM1.47 hi phalaṃ apadisīyati , yathā yavaṅkuro bherisaddoti .
Nissayavohārena vā etaṃ nissitavacanaṃ , yathā mañcā ukkuṭṭhiṃ karontīti .
Rūpan ti rūpāyatanaṃ .
Cakkhunā rūpaṃ disvāti ettha yadi cakkhu rūpaṃ passeyya , aññaviññāṇasamaṅginopi passeyyuṃ , na cetaṃ atthi , kasmā ?
Acetanattā cakkhussa .
Tenāha ‘‘ cakkhu rūpaṃ na passati acittakattā ’’ ti .
Atha viññāṇaṃ rūpaṃ passeyya , tirokuṭṭādigatampi naṃ passeyya appaṭighabhāvato , idampi natthi sabbassa viññāṇassa dassanābhāvato .
Tenāha ‘‘ cittaṃ na passati acakkhukattā ’’ ti .
Tattha yathā cakkhusannissitaṃ viññāṇaṃ passati , na yaṃ kiñci .
Tañca kenaci kuṭṭādinā antarite na uppajjati , yattha ālokassa vibandho .
Yattha pana na vibandho phalikagabbhapaṭalādike , tattha antaritepi uppajjateva .
Evaṃ viññāṇādhiṭṭhitaṃ cakkhu passati , na yaṃ kiñcīti viññāṇādhiṭṭhitaṃ cakkhuṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ ‘‘ cakkhunā rūpaṃ disvā ’’ ti .
Dvārārammaṇasaṅghaṭṭeti dvārassa ārammaṇena saṅghaṭṭe sati , cakkhussa rūpārammaṇe āpāthagateti adhippāyo .
Pasādavatthukena cittenāti cakkhupasādavatthukena tannissāya pavattena viññāṇena , yaṃ ‘‘ cakkhuviññāṇan ’’ ti vuccati .
Passatīti oloketi .
Cakkhupasādasannissaye hi viññāṇe ālokānuggahitaṃ rūpārammaṇaṃ sannissayaguṇena obhāsente taṃsamaṅgipuggalo ‘‘ rūpaṃ passatī ’’ ti vuccati .
Obhāsanañcettha ārammaṇassa yathāsabhāvato vibhāvanaṃ , yaṃ ‘‘ paccakkhato gahaṇan ’’ ti vuccati .
Usunā lakkhassa vedhe sijjhante tassa sambhārabhūtena dhanunā vijjhatīti vacanaṃ viya viññāṇena rūpadassane sijjhante cakkhunā rūpaṃ passatīti īdisī sasambhārakathā nāmesā hoti .
Sasambhārā kathā sasambhārakathā , dassanassa kāraṇasahitāti attho .
Sasambhārassa vā dassanassa kathā sasambhārakathā .
Tasmāti yasmā kevalena cakkhunā , kevalena vā viññāṇena rūpadassanaṃ natthi , tasmā .
Itthipurisanimittaṃ vāti ettha itthisantānanissitarūpamukhena gayhamānaṃ saṇṭhānaṃ thanamaṃsāvisadatāV1.45 nimmassumukhatā kesabandhanavatthaggahaṇaṃ avisadaṭṭhānagamanādi ca sabbaṃ ‘‘ itthī ’’ ti sañjānanassa kāraṇabhāvato itthinimittaṃ .
Vuttavipariyāyato purisanimittaṃ veditabbaṃ .
Subhanimittādikaṃ vāti ettha rāguppattihetubhūto iṭṭhākāro subhanimittaṃ .
Ādi -saddena paṭighanimittādīnaṃM1.48 saṅgaho .
So pana dosuppattiādihetubhūto aniṭṭhādiākāro veditabbo .
Kāmañcettha pāḷiyaṃ abhijjhādomanassāva sarūpato āgatā , upekkhānimittassāpi pana saṅgaho icchitabbo , asamapekkhanena uppajjanakamohassāpi asaṃvarabhāvato .
Tathā hi vakkhati ‘‘ muṭṭhasaccaṃ vā aññāṇaṃ vā ’’ ti .
Upekkhānimittan ti cettha aññāṇupekkhāya vatthubhūtaṃ ārammaṇaṃ , tañcassa asamapekkhanavasena veditabbaṃ .
Evaṃ saṅkhepato rāgadosamohānaṃ kāraṇaṃ ‘‘ subhanimittādikan ’’ ti vuttaṃ .
Tenāha ‘‘ kilesavatthubhūtaṃ nimittan ’’ ti .
Diṭṭhamatteyeva saṇṭhātīti ‘‘ diṭṭhe diṭṭhamattaṃ bhavissatī ’’ ti ( udā .10) sutte vuttanayena vaṇṇāyatane cakkhuviññāṇena , vīthicittehi ca gahitamatteyeva tiṭṭhati , na tato paraṃ kiñci subhādiākāraṃ parikappeti .
Pākaṭabhāvakaraṇatoti paribyattabhāvakaraṇato vibhūtabhāvakaraṇato .
Visabhāgavatthuno hi hatthādiavayavesu subhādito parikappentassa aparāparaṃ tattha uppajjamānā kilesā paribyattā hontīti te tesaṃ anubyañjanā nāma .
Te pana yasmā tathā tathā sanniviṭṭhānaṃ bhūtupādāyarūpānaṃ sannivesākāro .
Na hi taṃ muñcitvā paramatthato hatthādi nāma koci atthi .
Tasmā vuttaṃ ‘‘ hatthapāda … pe … ākāraṃ na gaṇhātī ’’ ti .
Kiṃ pana gaṇhātīti āha ‘‘ yaṃ tattha bhūtaṃ , tadeva gaṇhātī ’’ ti .
Yaṃ tasmiṃ sarīre vijjamānaṃ kesalomādi bhūtupādāyamattaṃ vā , tadeva yāthāvato gaṇhāti .
Tattha asubhākāragahaṇassa nidassanaṃ dassento ‘‘ cetiyapabbatavāsī ’’ tiādinā mahātissattheravatthuṃ āhari .
Tattha sumaṇḍitapasādhitāti suṭṭhu maṇḍitā pasādhitā ca .
Ābharaṇādīhi āhārimehi maṇḍanaṃ .
Sarīrassa ucchādanādivasena paṭisaṅkharaṇaṃ pasādhananti vadanti , ābharaṇehi , pana vatthālaṅkārādīhi ca alaṅkaraṇaṃ pasādhanaṃ .
Ūnaṭṭhānapūraṇaṃ maṇḍanaṃ .
Vipallatthacittāti rāgavasena viparītacittā .
Olokentoti thero kammaṭṭhānamanasikāreneva gacchanto saddakaṇṭakattā pubbabhāgamanasikārassa hasitasaddānusārena ‘‘ kimetan ’’ ti olokento .
Asubhasaññan ti aṭṭhikasaññaṃ .
Aṭṭhikakammaṭṭhānaṃ hi thero tadā pariharati .
Arahattaṃ pāpuṇīti theroM1.49 kira tassā hasantiyā dantaṭṭhidassaneneva pubbabhāgabhāvanāya subhāvitattā paṭibhāganimittaṃ , sātisayañca upacārajjhānaṃ labhitvā yathāṭhitova tattha paṭhamajjhānaṃ adhigantvā taṃ pādakaṃ katvāV1.46 vipassanaṃ vaḍḍhetvā maggaparamparāya āsavakkhayaṃ pāpuṇi .
Pubbasaññaṃ anussarīti pubbakaṃ yathāraddhaṃ kālena kālaṃ anuyuñjiyamānaṃ aṭṭhikakammaṭṭhānaṃ anussari samannāhari .
Anumaggan ti anupathaṃ tassā padānupadaṃ .
Therassa kira bhāvanāya paguṇabhāvato dantaṭṭhidassaneneva tassā sakalasarīraṃ aṭṭhikasaṅghātabhāvena upaṭṭhāsi .
Na taṃ ‘‘ itthī ’’ ti vā ‘‘ puriso ’’ ti vā sañjāni .
Tenāha ‘‘ nābhijānāmi … pe … mahāpathe ’’ ti .
‘‘ Yassa cakkhundriyāsaṃvarassa hetū ’’ ti vatvā puna ‘‘ tassa cakkhundriyassa satikavāṭena pidahanatthāyā ’’ ti vuttaṃ , na asaṃvarassāti .
Yadidaṃ yaṃ cakkhundriyāsaṃvarassa hetu abhijjhādianvāssavanaṃ dassitaṃ , taṃ asaṃvutacakkhundriyasseva hetu pavattaṃ dassitanti katvā vuttaṃ .
Cakkhudvārikassa hi abhijjhādianvāssavanassa taṃdvārikaviññāṇassa viya cakkhundriyaṃ padhānakāraṇaṃ .
Cakkhundriyassa asaṃvutatte sati te anvāssavantīti asaṃvariyamānacakkhundriyahetuko so asaṃvaro tathā vuttoti .
Yatvādhikaraṇanti hi yassa cakkhundriyassa kāraṇāti attho .
Kīdisassa ca kāraṇāti ?
Asaṃvutassa , kiñca asaṃvutaṃ ?
Yassa cakkhundriyāsaṃvarassa hetu abhijjhādayo anvāssavanti , tassa saṃvarāyāti ayamettha yojanā .
Javanakkhaṇe pana sace dussīlyaṃ vātiādi puna avacanatthaṃ idheva sabbaṃ vuttanti chasu dvāresu yathāsambhavaṃ veditabbaṃ .
Na hi pañcadvāre kāyavacīduccaritasaṅkhātaṃ dussīlyaṃ atthi , tasmā dussīlyāsaṃvaro manodvāravasena , sesāsaṃvaro chadvāravasena yojetabbo .
Muṭṭhasaccādīnaṃ hi satipaṭipakkhākusaladhammādibhāvato siyā pañcadvāre uppatti , na tveva kāyikavācasikavītikkamabhūtassa dussīlyassa tattha uppatti , pañcadvārikajavanānaṃ aviññattijanakattā .
Dussīlyādayo cettha pañca asaṃvarā sīlasaṃvarādīnaṃ pañcannaṃ saṃvarānaṃ paṭipakkhabhāvena vuttā .
Tasmiṃ satīti tasmiṃ asaṃvare sati .
YathāM1.50 kin ti yena pakārena javane uppajjamāno asaṃvaro ‘‘ cakkhundriye asaṃvaro ’’ ti vuccati , taṃ nidassanaṃ kinti attho .
Yathātiādinā nagaradvāre asaṃvare sati taṃsambandhānaṃ gharādīnaṃ asaṃvutatā viya javane asaṃvare sati taṃsambandhānaṃ dvārādīnaṃ asaṃvutatāti evaṃ aññāsaṃvare aññāsaṃvutatā sāmaññameva nidasseti , na pubbāparasāmaññaṃ , antobahisāmaññaṃ vā .
Sati vā dvārabhavaṅgādike puna uppajjamānaṃ javanaṃ bāhiraṃ viya katvā nagaradvārasamānaṃ vuttaṃV1.47 , itarañca antonagare gharādisamānaṃ .
Paccayabhāvena hi purimanipphannaṃ javanakāle asantampi bhavaṅgādi cakkhādi viya phalanipphattiyā santaṃyeva nāma hoti .
Na hi dharamānaṃyeva ‘‘ santan ’’ ti vuccati .
‘‘ Bāhiraṃ viya katvā ’’ ti ca paramatthato javanassa bāhirabhāve , itarassa ca abbhantarabhāve asatipi ‘‘ pabhassaramidaṃ , bhikkhave , cittaṃ , tañca kho āgantukehi upakkiliṭṭhan ’’ tiādi ( a . ni .1.49) vacanato āgantukabhūtassa kadāci kadāci uppajjamānassa javanassa bāhirabhāvo , tabbidhurasabhāvassa itarassa abbhantarabhāvo ekena pariyāyena hotīti katvā vuttaṃ .
Javane vā asaṃvare uppanne tato paraṃ dvārabhavaṅgādīnaṃ asaṃvarahetubhāvāpattito .
Asaṃvarassa hi uppattiyā dvārabhavaṅgādīnaṃ tassa hetubhāvo paññāyatīti .
Nagaradvārasadisena javanena pavisitvā dussīlyādicorānaṃ dvārabhavaṅgādīsu musanaṃ kusalabhaṇḍavināsanaṃ kathitaṃ .
Yasmiṃ hi dvāre asaṃvaro uppajjati , so tattha dvārādīnaṃ saṃvarūpanissayabhāvaṃ upacchindantoyeva pavattatīti .
Dvārabhavaṅgādīnaṃ javanena saha sambandho ekasantatipariyāpannato daṭṭhabbo .
Ettha ca cakkhudvāre rūpārammaṇe āpāthagate niyamitādivasena kusalākusalajavane sattakkhattuṃ uppajjitvā bhavaṅgaṃ otiṇṇe tadanurūpameva manodvārikajavane tasmiṃyevārammaṇe sattakkhattuṃyeva uppajjitvā bhavaṅgaṃ otiṇṇe puna tasmiṃyeva dvāre tadevārammaṇaṃ nissāya ‘‘ itthī puriso ’’ tiādinā vavatthapentaṃ pasādarajjanādivasena sattakkhattuṃ javanaṃ javati .
Evaṃ pavattamānaṃ javanaṃ sandhāya ‘‘ javane dussīlyādīsu uppannesu tasmiṃ asaṃvare sati dvārampi aguttan ’’ tiādi vuttaṃ .
Tasmiṃ pana javane .
Sīlādīsūti sīlasaṃvarasatisaṃvarañāṇasaṃvarakhantisaṃvaravīriyasaṃvaresu uppannesu .
Yathā hi pageva satiārakkhaṃ anupaṭṭhapentassaM1.51 dussīlyādīnaṃ uppatti , evaṃ pageva satiārakkhaṃ upaṭṭhapentassa sīlādīnaṃ uppatti veditabbā .
Saddādīsupi yathārahaṃ nimittānubyañjanāni veditabbāni .
Sotaviññāṇena hi saddaṃ sutvā ‘‘ itthisaddo ’’ ti vā ‘‘ purisasaddo ’’ ti vā iṭṭhāniṭṭhādikaṃ vā kilesavatthubhūtaṃ nimittaṃ na gaṇhāti , sutamatte eva saṇṭhāti .
Yo ca gītasaddādikassa kilesānaṃ anu anu byañjanato ‘‘ anubyañjanan ’’ ti laddhavohāro mandatārādivasena vavatthito chajjādibhedabhinno ākāro , tampi na gaṇhātīti .
Evaṃ gandhādīsupi yathārahaṃ vattabbaṃ .
Manodvāre pana sāvajjanabhavaṅgaṃ manodvāraṃ tasmiṃ dvāre dhammārammaṇeV1.48 āpāthagate taṃ javanamanasāva viññāya vijānitvātiādinā yojetabbaṃ .
Kileso anubandho etassāti kilesānubandho , so eva nimittādigāho , tato parivajjanalakkhaṇaṃ kilesānubandhanimittādiggāhaparivajjanalakkhaṇaṃ .
Ādi -saddena anubyañjanaṃ saṅgaṇhāti .