Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā
262. Brahmuttamenāti ettha sammutibrahmāno upapattibrahmāno visuddhibrahmānoti tividhā brahmāno .
‘‘ Sampannaṃ sālikedāraṃ , suvā bhuñjanti kosiya ;
Paṭivedemi te brahme , na ne vāretumussahe .( jā .1.14.1);
Paribbaja mahābrahme , pacantaññepi pāṇino ’’ ti .( pāci .647)–
Ca evamādīsu hi brahmasaddena sammutibrahmāno vuttā .
‘‘ Apārutā tesaṃ amatassa dvārā ,
Ye sotavanto pamuñcantu saddhaṃ ;
Vihiṃsasaññī paguṇaṃ na bhāsiṃ ,
Dhammaṃ paṇītaṃ manujesu brahme ’’.
‘‘ Atha kho brahmā sahampatī ’’ ti ( dī . ni .2.71; ma . ni .1.283;2.340; saṃ . ni .1.172; mahāva .9) ca
V1.356 evamādīsu brahmasaddena upapattibrahmāno vuttā .‘‘ Brahmacakkaṃ pavattetī ’’ tiādi ( ma . ni .1.148; saṃ . ni .2.21; a . ni .4.8;5.11; paṭi . ma .2.44) vacanato ‘‘ brahman ’’ ti ariyadhammo vuccati , tato nibbattattā avisesena sabbepi ariyā visuddhibrahmāno nāma paramatthabrahmatāya .
Visesato pana ‘‘ brahmāti , bhikkhave , tathāgatassetaṃ adhivacanan ’’ ti vacanato sammāsambuddho uttamabrahmā nāma sadevake loke brahmabhūtehi guṇehi ukkaṃsapāramippattito .
Iti brahmānaṃ uttamo , brahmā ca so uttamo cāti vā
M1.378 brahmuttamo , bhagavā .Tena kathite ‘‘ so mettāsahagatena cetasā ’’ tiādinā ( dī . ni .1.556;3.308; ma . ni .1.77,459,509;2.309,315,451,471) tattha tattha veneyyānaṃ desite .
Itīti evaṃ yathāvuttena bhāvanākkamena ceva atthavaṇṇanākkamena ca viditvā jānitvā .
Pakiṇṇakakathāpi viññeyyāti pubbe viya asādhāraṇaṃ taṃtaṃbrahmavihārapaṭiniyatameva atthaṃ aggahetvā sādhāraṇabhāvato tattha tattha pakiṇṇakaṃ visaṭaṃ atthaṃ gahetvā pavattitā pakiṇṇakakathāpi vijānitabbā .
Mejjatīti dhammato aññassa kattunivattanatthaṃ dhammameva kattāraṃ katvā niddisati .
Siniyhatīti ettha sattesu byāpajjanavasena lūkhabhāvassa paṭipakkhabhūtaṃ ñāṇapubbaṅgamaṃ hitākārapavattivasena sinehanaṃ daṭṭhabbaṃ , na taṇhāyanavasena .
Taṃ hi mohapubbaṅgamaṃ lubbhanasabhāvaṃ , idaṃ pana adussanasabhāvaṃ alobhasampayuttaṃ .
Nanu ca taṇhāsinehopi byāpādavirodhī tena sahānavaṭṭhānato .
Yadipi tena saha ekasmiṃ citte nappavattati , virodhī pana na hoti appahāyakato .
Mejjatīti mitto , hitajjhāsayo khandhappabandho , tappariyāpannatāya mitte bhavā , mitte vā ārammaṇabhūte piye puggale bhavā , mittassa esā pavatti mejjanavasena vāti veditabbā .
Karotīti karuṇā , kiṃ karoti , kesaṃ , kiṃ nimittanti āha ‘‘ paradukkhe sati sādhūnaṃ hadayakampanan ’’ ti .
Kampanan ti ca paresaṃ dukkhaṃ disvā tassa apanetukāmassa asahanākārena cittassa aññathattaṃ .
Tayidaṃ sappurisānaṃyeva hotīti āha ‘‘ sādhūnan ’’ ti .
Sappurisā hi saparahitasādhanena ‘‘ sādhū ’’ ti vuccanti .
Vināsetīti adassanaṃ gameti , apanetīti attho .
Tenettha hiṃsanaṃ apanayananti dasseti .
Paradukkhāpanayanākārappavattilakkhaṇā hi karuṇā .
Pharaṇavasenāti
V1.357 phusanavasena , ārammaṇakaraṇavasenāti attho .Ārammaṇakaraṇañcettha dukkhitesu dukkhāpanayanākārenevāti daṭṭhabbaṃ .
Modanti tāyāti modanakiriyāya muditāya karaṇabhāvaniddeso , svāyaṃ upacārasiddho , muditāvinimutto natthi tattha koci kattāti tameva kattubhāvena niddisati ‘‘ sayaṃ vā modatī ’’ ti , ayampi upacāraniddesova .
Dhammānaṃ avasavattanatoti vasavattibhāvanivāraṇatthaṃ ‘‘ modanamattameva vā tanti muditā ’’ ti āha .
Piyādīsu
M1.379 pakkhapātupacchedanamukhena udāsinabhāvasaṅkhātā upapattito ikkhā upekkhā .Tenāha ‘‘ averā hontū ’’ tiādi .
Tattha upekkhatīti kattuniddese kāraṇaṃ heṭṭhā vuttameva .
263. Hito nāma atthacaro , tasmā hitākārappavattilakkhaṇāti sattānaṃ hitacaraṇākārena pavattilakkhaṇā , hitākārassa vā pavattanalakkhaṇā .
Hitūpasaṃhārarasāti sattesu hitassa upanayanakiccā , upanayanasampattikā vā .
‘‘ Anatthaṃ me acarī ’’ tiādinā ( dha . sa .1237; vibha .909) pavattanakassa āghātassa vinayanākārena paccupatiṭṭhati , ñāṇassa gocarabhāvaṃ gacchati , yattha vā sayaṃ uppajjati , tattha āghātavinayanaṃ paccupaṭṭhapetīti āghātavinayapaccupaṭṭhānā .
Amanāpānampi sattānaṃ paṭikkūle appaṭikkūlasaññitārūpena , pageva manāpānaṃ yaṃ manāpabhāvadassanaṃ , tathāpavatto yonisomanasikāro , taṃ padaṭṭhānaṃ etissāti manāpabhāvadassanapadaṭṭhānā .
Byāpādūpasamoti byāpādassa vikkhambhanavasena vūpasamo .
Sampattīti sampajjanaṃ sammadeva nibbatti .
Sinehasambhavoti taṇhāsinehassa uppatti .
Vipattīti vināso .
Mettāmukhena hi rāgo vañceti .
Karuṇādīnaṃ lakkhaṇādīsu iminā nayena attho veditabbo .
Visesamattameva vaṇṇayissāma .
Sattānaṃ pavattadukkhassa apanayanākāro .
Apanayanaṃ pana hotu vā mā vā , yo dukkhāpanayanākāro , tathāpavattilakkhaṇā dukkhāpanayanākārappavattilakkhaṇā .
Apanetukāmatāya paresaṃ dukkhassa asahanaṃ anadhivāsanaṃ paradukkhāsahanaṃ .
Na vihiṃsā avihiṃsā , sattānaṃ aviheṭhanaṃ .
Taṃ paccupaṭṭhapeti , vihiṃsāya vā paṭipakkhabhāvena paccupatiṭṭhatīti avihiṃsāpaccupaṭṭhānā .
Vihiṃsūpasamoti ettha vihiṃsanti etāya satte , vihiṃsanaṃ vā nesaṃ tanti vihiṃsā
V1.358 , sattānaṃ viheṭhanākārena pavatto karuṇāya paṭipakkhabhūto paṭighacittuppādo .Karuṇāmukhena soko vañcetīti āha ‘‘ sokasambhavo vipattī ’’ ti .
Pamodanalakkhaṇāti parasampattiyā pamodanalakkhaṇā .
Anissāyanarasāti issāyanassa usūyanassa paṭipakkhabhāvakiccā .
Sattānaṃ sampattiyā , pantasenāsanesu , adhikusaladhammesu ca asahanaṃ aramaṇaṃ aratiicceva
M1.380 saṅgahaṃ gacchati , tassā vihananākārena paccupatiṭṭhati , tassa vā vighātaṃ vūpasamaṃ paccupaṭṭhapetīti arativighātapaccupaṭṭhānā .Pahāso gehasitapītivasena pahaṭṭhabhāvo uppilāvitattaṃ .
Sattesu samabhāvadassanarasāti piyādibhedesu sabbasattesu udāsinavuttiyā samabhāvasseva dassanakiccā , upapattito ikkhaṇato samabhāveneva tesaṃ gahaṇakiccāti attho .
Sattesu paṭikkūlāpaṭikkūlākārānaṃ aggahaṇato tattha paṭighānunayānaṃ vūpasamanākārena vuttiyā tesaṃ vūpasamaṃ vikkhambhanaṃ paccupaṭṭhapetīti paṭighānunayavūpasamapaccupaṭṭhānā .
Evaṃ pavattakammassakatādassanapadaṭṭhānāti ettha ‘‘ evan ’’ ti iminā byatirekamukhena hitūpasaṃhāradukkhāpanayanasampattipamodanākārena paccāmasanto mettādīnaṃ tissannaṃ pavattiākārapaṭisedhanamukhena pavattaṃ kammassakatāñāṇaṃ upekkhābrahmavihārassa āsannakāraṇaṃ , na yaṃ kiñcīti dasseti .
264. Vipassanāsukhañceva bhavasampatti cāti ettha diṭṭhadhammasukhavihāro cāti vattabbaṃ .
Tampi hi nesaṃ sādhāraṇapayojanaṃ .
Tathā ‘‘ sukhaṃ supatī ’’ tiādayo ( a . ni .8.1;11.15) ekādasānisaṃsā .
Te pana heṭṭhā vuttā evāti idha na gahitā .
Nissarati apagacchati etenāti nissaraṇaṃ , pahāyakaṃ .
Kāmañcetehi pañcapi nīvaraṇāni , tadekaṭṭhā ca pāpadhammā vikkhambhanavasena pahīyanti , ujuvipaccanīkadassanavasena pana byāpādādayo pāḷiyaṃ ( dī . ni .3.326; a . ni .6.13) vuttā .
Evañca katvā rāganissaraṇatāvacanaṃ upekkhābrahmavihārassa suṭṭhu samatthitaṃ daṭṭhabbaṃ .
265. Etthāti etesu brahmavihāresu .
Mettā sattesu yathārahaṃ dānapiyavacanādisīlasutādiguṇagahaṇavasena pavattati .
Tena vuttaṃ ‘‘ sattānaṃ manāpabhāvadassanapadaṭṭhānā ’’ ti .
Rāgopi
V1.359 tattha yathā tathā guṇaggahaṇamukheneva pavattati manāpasaññāpalobhatoti āha ‘‘ guṇadassanasabhāgatāyā ’’ ti .Tasmā mittamukhasapatto viya tulyākārena dūsanato rāgo mettāya āsannapaccatthiko , so lahuṃ otāraṃ labhati satisammosamattenāpi mettaṃ apanīya tassā vatthusmiṃ uppajjanārahattā
M1.381 .Tatoti rāgato , rāgassa vā otāralābhato .
Sabhāgavisabhāgatāyāti sabhāgassa , sabhāgena vā visabhāgatāya .
Sattesu hi manāpākāragāhino mettāsabhāgassa tabbiparītasabhāvo byāpādo tena visabhāgo .
Tasmā so otāraṃ labhamāno cireneva labheyyāti purisassa dūre ṭhitasapatto viya mettāya dūrapaccatthiko .
Tatoti byāpādato .
Nibbhayenāti anussaṅkanaparisaṅkanena , laddhapatiṭṭhāya mettāya byāpādena duppadhaṃsiyattāti adhippāyo .
Tenāha ‘‘ mettāyissatī ’’ tiādi .
Iṭṭhānan ti piyānaṃ .
Kantānan ti kamanīyānaṃ .
Manāpānan ti manavaḍḍhanakānaṃ .
Tato eva mano ramentīti manoramānaṃ .
Lokāmisapaṭisaṃyuttānan ti taṇhāsannissitānaṃ .
Appaṭilābhato samanupassatoti appaṭilābhena ahamime na labhāmīti paritassato .
Atītan ti atikkantaṃ .
Niruddhan ti nirodhappattaṃ .
Vipariṇatan ti sabhāvavigamena vigataṃ .
Samanussaratoti anutthunanavasena cintayato .
Gehasitan ti kāmaguṇanissitaṃ .
‘‘ Ādinā ’’ ti iminā ‘‘ sotaviññeyyānaṃ saddānan ’’ ti evamādiṃ saṅgaṇhāti .
Vipattidassanasabhāgatāyāti yesu sattesu bhogādivipattidassanamukhena karuṇā pavattati , tesu tannimittameva ayoniso ābhoge sati yathāvuttadomanassamukhena soko uppajjeyya , so karuṇāya āsannapaccatthiko .
Soko hi idha domanassasīsena vutto .
Sabhāgavisabhāgatāyāti ettha sattesu dukkhāpanayanakāmatākārassa karuṇāsabhāgassa tesu dukkhūpanayanākāro vihesāsabhāvo visabhāgoti tāya sabhāgavisabhāgatāya sā otāraṃ labhamānā cireneva labheyyāti purisassa dūre ṭhitasapatto viya karuṇāya dūrapaccatthikā vuttā .
Sampattidassanasabhāgatāyāti yesu sattesu bhogādisampattidassanamukhena muditā pavattati , tesu tannimittameva ayoniso ābhoge sati ‘‘ cakkhuviññeyyānaṃ rūpānan ’’ tiādinā ( ma . ni .3.306) vuttasomanassamukhena pahāso uppajjeyya , so ca muditāya āsannapaccatthiko .
Pahāso hi idha somanassasīsena vutto .
Sabhāgavisabhāgatāyāti bhogādisampattīhi
M1.382 muditesu sattesu pamodanākārassa muditāsabhāgassa tattha anabhiramanākārā arati visabhāgāti tāya sabhāgavisabhāgatāyaV1.360 sā otāraṃ labhamānā cireneva labheyyāti purisassa dūre ṭhitasapatto viya muditāya dūrapaccatthikā vuttā .Pamudito cātiādi muditāya siddhāya ayampi arati na hotīti laddhabbaguṇadassanavasena vuttaṃ , na idhādhippetaaratiniggahadassanavasena .
Kāyacittavivekapaṭipakkhāya vā aratiyā vikkhambhitāya muditāya paṭipakkhā arati suvikkhambhaneyyā hotīti dassanatthaṃ ekadesena arati dassitāti daṭṭhabbaṃ .
Adhikusaladhammesūti samathavipassanādhammesu .
Bālakaradhammayogato bālassa .
Attahitaparahitabyāmūḷhatāya mūḷhassa .
Puthūnaṃ kilesādīnaṃ jananādīhi kāraṇehi puthujjanassa .
Kilesodhīnaṃ maggodhīhi ajitattā anodhijinassa , odhijinā vā sekkhā odhisova kilesānaṃ jitattā .
Tena imassa odhijitabhāvaṃ paṭikkhipati .
Sattamabhavādito uddhaṃ pavattanavipākassa ajitattā avipākajinassa , vipākajinā vā arahanto appaṭisandhikattā .
Tenassa asekkhattaṃ paṭikkhipati .
Anekādīnave sabbesampi pāpadhammānaṃ mūlabhūte sammohe ādīnavānaṃ adassanasīlatāya anādīnavadassāvino .
Āgamādhigamābhāvā assutavato .
Ediso ekaṃsena andhaputhujjano nāma hotīti tassa andhaputhujjanabhāvadassanatthaṃ punapi ‘‘ puthujjanassā ’’ ti vuttaṃ .
Evarūpāti vuttākārena sammohapubbikā .
Rūpaṃ sā nātivattatīti rūpānaṃ samatikkamanāya kāraṇaṃ na hoti , rūpārammaṇe kilese nātivattatīti adhippāyo .
Somanassadomanassarahitaṃ aññāṇameva aññāṇupekkhā .
Dosaguṇāvicāraṇavasena sabhāgattāti yathā brahmavihārupekkhā mettādayo viya sattesu hitūpasaṃhārādivasena guṇadose avicārentī kevalaṃ ajjhupekkhanavaseneva pavattati , evaṃ aññāṇupekkhā sattesu vijjamānampi guṇadosaṃ acintentī kevalaṃ ajjhupekkhanavaseneva pavattatīti dosaguṇāvicāraṇavasena sabhāgā .
Tasmā sā lahuṃ otāraṃ labhatīti brahmavihārupekkhāya āsannapaccatthikā vuttā .
Sabhāgavisabhāgatāyāti iṭṭhāniṭṭhesu majjhattākārassa upekkhāsabhāgassa
M1.383 tattha anurodhavirodhapavattiākārā rāgapaṭighā visabhāgāti tāya sabhāgavisabhāgatāya te otāraṃ labhamānā cireneva labheyyunti purisassa dūre ṭhitasapatto viya upekkhābrahmavihārassa dūrapaccatthikā vuttā . 266. Kattukāmatā chando ādi ‘‘ chandamūlakā kusalā dhammā ’’ ti ( a . ni .8.83) vacanato , atha vā sattesu hitesitādukkhāpanayanakāmatādinā anavajjābhipatthanāvasena
V1.361 pavattanato ‘‘ kattukāmatā chando ādī ’’ ti vuttaṃ .Upekkhābrahmavihāropi hi sattesu anirākatahitacchandoyeva ‘‘ tattha abyāvaṭatā apaṇṇakapaṭipadā ’’ ti ajjhupekkhanākārena pavattati mātā viya sakiccapasute putte .
Nīvaraṇādīti ādi -saddena tadekaṭṭhakilesānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .
Katthaci sattaggahaṇampi saṅkhāraggahaṇameva hoti puggalādhiṭṭhānāya desanāya yathā ‘‘ sabbe sattā āhāraṭṭhitikā ’’ ti ( a . ni .10.27; khu . pā .4.1), na evamidhāti āha ‘‘ paññattidhammavasena eko vā satto aneke vā sattā ārammaṇan ’’ ti .
Paññattidhammavasenāti paññattisaṅkhātadhammavasena .
Kāmañcettha ‘‘ sukhitā hontū ’’ tiādinā ( paṭi . ma .2.23) bhāvanāyaṃ sukhādiggahaṇampi labbhati .
Taṃ pana ‘‘ sabbe saṅkhārā aniccā ’’ ti ( dha . pa .255; theragā .676; netti .5) vipassanāya aniccalakkhaṇagahaṇaṃ viya appadhānabhūtaṃ , sattapaññatti eva padhānabhāvena gayhatīti daṭṭhabbaṃ .
Upacāre vā patte ārammaṇavaḍḍhanaṃ tatthāpi sīmāsambhedasiddhitoti adhippāyo .
Ekamāvāsaṃ paricchinditvāti ettha ‘‘ satte mettāya pharissāmī ’’ ti evaṃ ñāṇena paricchedaṃ katvā ekā racchā paricchinditabbāti yojanā .
Racchāgahaṇena racchāvāsino sattā gahitā yathā ekaṃ disanti .
Evaṃ sabbattha .
267. Kasiṇānaṃ nissandoti kasiṇajjhānānaṃ nissandaphalasadisā āruppā arūpajjhānāni , kasiṇajjhānānaṃ pāripūriyāva sijjhanato .
Tehi vinā asijjhanatoti keci .
Samādhinissandoti rūpajjhānasamādhīnaṃ , heṭṭhimānaṃ tiṇṇaṃ arūpajjhānasamādhīnañca nissando paṭipāṭiyā te adhigantvāva paṭilabhitabbato
M1.384 .Vipassanānissando vipassanānubhāvena laddhabbato , vipassanāvaseneva ca samāpajjitabbato .
Samathavipassanānissando nirodhasamāpatti .
Yathāha ‘‘ dvīhi balehi samannāgatattā ’’ tiādi ( visuddhi .2.868).
‘‘ Purimabrahmavihārattayanissando ’’ ti iminā mettādivasena tīṇi jhānāni adhigantvā ṭhitasseva upekkhābrahmavihāro , na itarassāti dasseti .
Tamevatthaṃ upamāya pākaṭataraṃ katvā dassetuṃ ‘‘ yathā hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Yaṃ panettha vattabbaṃ , taṃ heṭṭhā vuttameva .
268. Siyāti vuccamānākārena siyā kassaci parivitakko .
Etthāti etesu mettādīsu brahmavihāratā veditabbā , itarakammaṭṭhānāni attahitapaṭipattimattāni .
Imāni pana ‘‘ sabbe
V1.362 sattā sukhitā hontū ’’ tiādinā ( paṭi . ma .2.22) parahitapaṭipattibhūtāni .Tasmā sattesu sammā paṭipattibhāvena seṭṭhā ete vihārā .
Brahmānoti upapattibrahmāno .
Te hi idha jhānabhāvanāya vinīvaraṇacittā hutvā brahmaloke uppannā tattha yāvatāyukaṃ vinīvaraṇacittāva honti .
Tasmā ‘‘ niddosacittā viharantī ’’ ti vadanti .
Brahmānoti vā sakalabuddhaguṇahetubhūtānaṃ dānapāramitādīnaṃ buddhakaradhammānaṃ paripūraṇavasena brūhitaguṇā mahāsattā bodhisattā .
Te hi sabbasattānaṃ hitesanena , ahitāpanayanena , sampattipamodanena , sabbattha vivajjitāgatigamanamajjhattabhāvādhiṭṭhānena ca niddosacittā viharanti .
Evan ti yathā te upapattibrahmāno , mahābodhisattabrahmāno vā , evaṃ etehi brahmavihārehi sampayuttā samaṅgībhūtā .
269. Catassovātiādipañhassāti catassotiādikassa tividhassa pañhassa .
Visuddhimaggādivasāti ettha byāpādasaṃkilesādito visujjhanupāyo visuddhimaggo .
Ādi -saddena hitūpasaṃhārādimanasikāravisesā saṅgahitā .
Āsaṃ mettādīnaṃ .
Appamāṇeti pamāṇarahite .
Yenāti yena kāraṇena .
Tan ti tasmā .
Da -kāro padasandhikaro .
Byāpādabahulassa visuddhimaggoti ānetvā sambandhitabbaṃ , ujuvipaccanīkabhāvatoti adhippāyo .
Esa nayo sesesupi .
Pakkhapātavasena anābhujanamanābhogo majjhattākāroti adhippāyo .
Yvāyaṃ catubbidho sattesu
M1.385 manasikāro vutto , tameva upamāya dassetuṃ ‘‘ yasmā ca yathā mātā ’’ tiādi vuttaṃ .Tattha vuttassāpi hitūpasaṃhārādiatthassa upameyyabhāvaṃ upanetvā dassetuṃ atthupanayanattho ‘‘ yasmā cā ’’ ti ca -saddo .
Pariyāyeti vāre , tasmiṃ tasmiṃ kiccavasena parivattanakkameti attho .
Abyāvaṭāti anussukkā .
Tathāti yathā mātā daharādīsu puttesu , tathā sabbasattesu mettādivasena mettāyanādivasikena bhavitabbanti yojanā .
Tasmāti yasmā sabbepi saṃkilesadhammā yathārahaṃ dosamoharāgapakkhiyā , tehi ca visujjhanupāyo appamaññā , hitūpasaṃhārādivasena catubbidho ca sattesu manasikāro , tasmā visuddhimaggādivasā catassova appamaññā .
Catassopi etā bhāvetukāmena na ekekanti adhippāyo .
Sati hi sabbasaṅgahe kamena bhavitabbaṃ .
Hitesitā mettāyananti āha ‘‘ evaṃ patthitahitānan ’’ ti .
Sambhāvetvā vāti ‘‘ imāya paṭipattiyā ayaṃ nirayādīsu nibbatteyyā ’’ ti parikappetvā vā .
Dukkhāpanayanākaārappavattivasena
V1.363 paṭipajjitabbanti sambandho .Tato paran ti tato hitākārappavattiādito paraṃ .
Kattabbābhāvatoti catutthassa pakārassa kattabbassa abhāvato .
Ayaṃ kamoti ayaṃ imāsaṃ appamaññānaṃ yebhuyyena pavattanakkamoti katvā vuttaṃ , na ‘‘ imināva kamena etāsaṃ pavatti , na aññathā ’’ ti .
Mettādīnaṃ hi tissannaṃ bhāvanānaṃ kamaniyamo natthi , yaṃ vā taṃ vā paṭhamaṃ bhāvetuṃ labbhā , desanākkamavasena vā evaṃ vuttaṃ .
Ekasattassāpīti ekassāpi sattassa .
Appaṭibhāganimittattā paricchedaggahaṇaṃ natthi , na ca sammutisaccavasena pavattaṃ sattaggahaṇaṃ paricchinnarūpādiggahaṇaṃ hotīti appanāppattiyā aparāmāsasattaggahaṇamuddhabhūtānaṃ mettādīnaṃ ekasattārammaṇānampi appamāṇagocaratā vuttā .
Evaṃ pamāṇaṃ aggahetvāti yathā uddhumātakādīsu atirekuddhumātakādibhāvappatte padese nimittaṃ gayhati , evaṃ pamāṇaṃ aggahetvā .
Sakalapharaṇavasenāti niravasesapharaṇavasena .
270. Nissaraṇattāti ettha yaṃ yassa nissaraṇaṃ , taṃ tassa ujupaṭipakkhabhūtameva hoti .
Yathā kāmānaṃ nekkhammaṃ , rūpānaṃ āruppā , saṅkhārānaṃ nibbānaṃ
M1.386 , evaṃ domanassasahitānaṃ byāpādavihiṃsāratīnaṃ nissaraṇabhūtā mettākaruṇāmuditā na somanassarahitā honti .Nissaraṇaggahaṇeneva ca pubbabhāgiyānaṃ tāsaṃ upekkhāsampayogopi anuññātoti daṭṭhabbaṃ anissaraṇabhāvato .
Tathā hi aṭṭhavīsatiyā cittuppādesu karuṇāmuditānaṃ pavattiṃ ācariyā icchanti .
Na hi brahmavihārupekkhā upekkhāvedanaṃ vinā vattati pārisuddhiupekkhā viya .
Na hi kadāci pārisuddhiupekkhā vedanupekkhaṃ vinā vattatīti .
271. Sātasahagatan ti sukhasahagataṃ .
Tasmāti yasmā ‘‘ tato tvaṃ bhikkhū ’’ tiādikāya ( a . ni .8.63) desanāya catunnampi appamaññānaṃ savitakkādibhāvo viya upekkhāsahagatabhāvopi viññāyati , tasmā .
Catassopi appamaññā catukkapañcakajjhānikāti codakassa adhippāyo .
Evañhi satīti yadi mūlasamādhimhi vuttamatthaṃ anantaraṃ vuttatāya brahmavihāresu pakkhipati , evaṃ sante kāyānupassanādayopi catukkapañcakajjhānikā siyuṃ , na pana honti vipassanāvasena desitattāti adhippāyo , hontu kāyānupassanādayo ānāpānabhāvanāvasena catukkapañcakajjhānikāti vadeyyāti āsaṅkanto āha ‘‘ vedanādīsū ’’ tiādi .
Byañjanacchāyāmattaṃ gahetvāti ‘‘ mettā me cetovimutti bhāvitā bhavissatī ’’ tiādīhi
V1.364 byañjanehi pakāsito eva cittasamādhi ‘‘ ajjhattaṃ me cittaṃ ṭhitaṃ bhavissatī ’’ tiādīhipi byañjanehi pakāsitoti byañjanato labbhamānasamādhicchāyāmattaṃ gahetvā ubhayattha labbhamānaṃ adhippāyaṃ aggahetvāti attho .Suttatthaṃ hi aññathā vadanto ayathāvāditāya satthāraṃ apavadanto nāma hoti .
Tenāha ‘‘ mā bhagavantaṃ abbhācikkhī ’’ ti .
272.‘‘ Tayimaṃ dosaṃ pariharitukāmena na sabbaṃ suttaṃ nītatthameva , tasmā garukulato adhippāyo maggitabbo ’’ ti dassento ‘‘ gambhīraṃ hī ’’ tiādiṃ vatvā tattha ādito paṭṭhāya adhippāyaṃ dassetuṃ ‘‘ ayañhī ’’ tiādimāha .
Āyācitā dhammadesanā etenāti āyācitadhammadesano , taṃ āyācitadhammadesanaṃ .
Evamevāti garahane nipāto , mudā evāti attho .
Ajjhattan ti gocarajjhatte , kammaṭṭhānārammaṇeti attho
M1.387 .Yasmā cittekaggatā nāma sasantatipariyāpannā hoti , tasmā atthavaṇṇanāyaṃ ‘‘ niyakajjhattavasenā ’’ ti vuttaṃ .
Cittaṃ ṭhitaṃ bhavissatīti bahiddhā avikkhippamānaṃ ekaggabhāve ṭhitaṃ bhavissati .
Tato eva susaṇṭhitaṃ , suṭṭhu samāhitanti attho .
Uppannāti avikkhambhitā .
Pāpakāti lāmakā .
Akusalā dhammāti kāmacchandādayo akosallasambhūtaṭṭhena akusalā dhammā .
Cittaṃ pariyādāya pavattituṃ okāsādānena kusalacittaṃ khepetvā na ca ṭhassantīti yojanā .
Iminā yathāvuttassa samādhānassa kāraṇamāha .
Cittekaggatāmattoti bhāvanamanuyuttena paṭiladdhamattaṃ nātisubhāvitaṃ samādhānaṃ .
Taṃ pana upari vuccamānānaṃ samādhivisesānaṃ mūlakāraṇabhāvato ‘‘ mūlasamādhī ’’ ti vutto .
Svāyaṃ cittekaggatāmatto ‘‘ ajjhattameva cittaṃ saṇṭhapemi sannisādemi ekodiṃ karomi samādahāmī ’’ tiādīsu viya khaṇikasamādhi adhippeto .
Yatheva hi aññatthāpi ‘‘ āraddhaṃ kho pana me , bhikkhave , vīriyaṃ ahosi asallīnaṃ … pe … samāhitaṃ cittaṃ ekaggan ’’ ti ( a . ni .8.11; pārā .11) vatvā ‘‘ vivicceva kāmehī ’’ tiādivacanato ( a . ni .8.11) paṭhamaṃ vuttacittekaggatā ‘‘ khaṇikasamādhī ’’ ti viññāyati , evamidhāpīti .
So eva samādhīti mūlasamādhimāha .
Assāti bhikkhuno , assa vā mūlasamādhissa .
Bhāvanan ti vaḍḍhanaṃ .
Ayaṃ samādhīti ca mūlasamādhiyeva adhippeto .
Evaṃ bhāvitoti yathā araṇisahitena uppādito aggi gomayacuṇṇādīhi
V1.365 vaḍḍhito gomayaggiādibhāvaṃ pattopi araṇisahitena uppāditamūlaggītveva vuccati , evamidhāpi mūlasamādhi eva mettādivasena vaḍḍhitoti katvā vuttaṃ .Aññesupi ārammaṇesu pathavīkasiṇādīsu .
Tattha yathā mettābhāvanāpubbaṅgamena bhāvanānayena pathavīkasiṇādīsu savitakkādibhāvavasena catukkapañcakajjhānasampāpanavidhinā mūlasamādhissa bhāvanā vuttā , evaṃ karuṇādibhāvanāpubbaṅgamaṃ pathavīkasiṇādīsupi bhāvanāvidhiṃ dassetvā pacchā kāyānupassanādipubbaṅgamaṃ bhāvanāvidhiṃ dassento āsavakkhayāya dhammaṃ desesi .
Tena vuttaṃ ‘‘ karuṇā me cetovimuttī ’’ tiādi .
Yadi evaṃ dhammānupassanāpariyosānāya desanāya arahattādhigamāya kammaṭṭhānassa
M1.388 kathitattā puna ‘‘ tato tvaṃ , bhikkhu , imaṃ samādhiṃ savitakkampī ’’ tiādi ( a . ni .8.63) kasmā vuttanti ?Dhammānupassanāya matthakappattidassanatthaṃ .
Sā hi saṅkhārupekkhābhāvena vattamānā yathāvuttajjhānadhamme sammasantī visesato matthakappattā nāma hoti .
Phalasamāpattibhūmidassanatthaṃ vuttanti keci .
Puna yato kho tetiādi arahattappattito uddhaṃ laddhabbaphāsuvihāradassanaṃ .
Tattha gagghasīti gamissasi .
Tasmāti yasmā ‘‘ savitakkampī ’’ tiādikā desanā mettādīnaṃ ārammaṇato aññasmiṃ ārammaṇe samādhiṃ sandhāya vuttā , na appamaññā , tasmā .
‘‘ Tathevā ’’ tiādinā ganthantarenapi tamevatthaṃ samattheti .
Tattha tathevāti tikacatukkajjhānavaseneva .
Abhidhammeti cittuppādakaṇḍe ( dha . sa .251 ādayo ), appamaññāvibhaṅgādīsu ( vibha .684 ādayo ) ca tattha tattha abhidhammappadesesu .
273. Subhaparamādivasenāti subha -saddo ‘‘ subhanteva adhimutto hotī ’’ ti ( paṭi . ma .1.212; a . ni .8.66) evaṃ vuttasubhavimokkhaṃ sandhāya vutto uttarapadalopena .
Parama -saddo ukkaṃsattho .
Subho subhavimokkho paramo ukkaṃso paramā koṭi etissāti subhaparamā , mettācetovimutti , tato paraṃ tāya sādhetabbaṃ natthīti attho .
Asādhāraṇassa atthassa adhippetattā vipassanāsukhādayo idha anavasarā .
Itaretaravisiṭṭhāpete visesā , pageva parehi .
Tenāha ‘‘ aññamaññaṃ asadiso ānubhāvaviseso veditabbo ’’ ti .
Visesetvāti aññamaññaṃ visiṭṭhaṃ katvā .
Tassa
V1.366 tassa upanissayattāti subhavimokkhādikassa tassa tassa vimokkhassa pakatūpanissayavasena upanissayapaccayabhāvato .Idāni tamatthaṃ pākaṭataraṃ katvā dassetuṃ ‘‘ mettāvihārissā ’’ tiādi vuttaṃ .
Assa mettāvihārissa cittaṃ upasaṃharatoti sambandho .
Appaṭikkūlaparicayāti mettābhāvanāvasena sattasaññite yattha katthaci ārammaṇe appaṭikkūlākāreneva gahaṇassa paricitattā .
Tassa saṅkhārabhūtampi yaṃ kiñci ārammaṇaṃ appaṭikkūlākāreneva paccupatiṭṭhati , pageva sabhāvato .
‘‘ Appaṭikkūlan ’’ ti
M1.389 tatthassa cittaṃ abhirativasena nirāsaṅkaṃ pavattati , paccanīkadhammehi ca sukhena , suṭṭhu ca vimuccati , yatassa jhānassa vimokkhapariyāyo vutto .Tenāha ‘‘ appaṭikkūlesū ’’ tiādi .
Yathāvutto ca attho anatthacaraṇādiadhippāyena sacetane ārammaṇe āghātaṃ uppādentassa paṭikkūlaparicayā acetanepi vātātapādike āghātuppattiyā vibhāvetabbo .
Na tato paran ti tato subhavimokkhato paraṃ kassaci vimokkhassa upanissayo na hotīti attho .
Abhihananti etenāti abhighāto , daṇḍo abhighāto yassa taṃ daṇḍābhighātaṃ , taṃ ādi yassa taṃ daṇḍābhighātādi , daṇḍābhighātādi rūpaṃ nimittaṃ yassa taṃ daṇḍābhighātādirūpanimittaṃ .
Kiṃ pana tanti āha ‘‘ sattadukkhan ’’ ti , daṇḍappahārādijanitaṃ karajarūpahetukaṃ sattānaṃ uppajjanakadukkhanti attho .
Rūpe ādīnavo suparividito hoti karuṇāvihārissa rūpanimittattā , dukkhassa karuṇāya ca paradukkhāsahanarasattāti adhippāyo .
Tattha ākāse .
Cittaṃ pakkhandati sabbaso rūpānaṃ abhāvo vivaramapagamoti .
Tena tenātiādīsu ayaṃ yojanā – tena tena bhogasampattiādinā pāmojjakāraṇena pamuditānaṃ sattānaṃ uppannapāmojjaviññāṇaṃ samanupassantassa yogino ‘‘ sādhu vatāyaṃ satto pamodatī ’’ ti muditāya pavattisambhavato pamuditaviññāṇassa dassanena viññāṇaggahaṇaparicitaṃ cittaṃ hotīti .
Anukkamādhigatan ti ākāsakasiṇavajje yattha katthaci kasiṇe rūpāvacarajjhānādhigamānukkamena rūpavirāgabhāvanāya adhigataṃ .
Ākāsanimittaṃ gocaro etassāti ākāsanimittagocaraṃ , tasmiṃ ākāsanimittagocare paṭhamāruppaviññāṇe .
Cittaṃ upasaṃharatoti dutiyāruppādhigamāya bhāvanācittaṃ nentassa , tathā bhāvayatoti attho .
Tatthāti tasmiṃ
V1.367 paṭhamāruppaviññāṇe .Cittan ti viññāṇañcāyatanacittaṃ .
Pakkhandatīti anupavisati vimokkhabhāvena appeti .
Ābhogābhāvatoti ‘‘ sukhitā hontū ’’ tiādinā ( paṭi . ma .2.23) sukhāsīsanādivasena ābhujanābhāvato .
Sattānaṃ sukhāsīsanādivasena pavattamānā
M1.390 mettādibhāvanāva paramatthaggahaṇamukhena satte ārammaṇaṃ karoti , upekkhābhāvanā pana tathā appavattitvā kevalaṃ ajjhupekkhanavaseneva satte ārammaṇaṃ karotīti āha ‘‘ upekkhāvihārissa sukhadukkhādiparamatthaggāhavimukhabhāvato avijjamānaggahaṇadukkhaṃ cittaṃ hotī ’’ ti .Nanu ca ‘‘ kammassakā sattā , te kassa ruciyā sukhitā vā bhavissantī ’’ tiādinā paṭikkhepavasenapi paramatthaggahaṇamukheneva upekkhābrahmavihāropi satte ārammaṇaṃ karotīti ?
Saccametaṃ , taṃ pana bhāvanāya pubbabhāge , matthakappattiyaṃ pana kevalaṃ ajjhupekkhanavaseneva satte ārammaṇaṃ karotīti savisesaṃ paramatthato avijjamāne eva visaye tassa pavatti .
Avijjamānaggahaṇadukkhatā ca ajjhupekkhanavasena appanāppattiyā aparāmāsasattaggahaṇamuddhabhūtatāya veditabbā .
Sesaṃ vuttanayameva .
274. Sabbāpetāti sabbāpi etā appamaññā .
Dānādīnan ti pāramibhāvappattānaṃ dānādīnaṃ buddhakaradhammānaṃ .
Sabbakalyāṇadhammānan ti sabbesaṃ anavajjadhammānaṃ , samatiṃsāya pāramitānaṃ , tannimittānaṃ buddhayāniyānañca , sabbehi vā sundarasabhāvānaṃ .
Na hi lokiyadhammā buddhakaradhammehi ānubhāvato ukkaṭṭhā nāma atthi , buddhadhammesu vattabbameva natthi .
Paripūrikāti parivuddhikarā .
Adhiṭṭhānāni viya hi appamaññā sabbāsaṃ pāramitānaṃ pāripūrikarā .
‘‘ Hitajjhāsayatāyā ’’ tiādinā mettābrahmavihārādīnaṃ upekkhābrahmavihārassa adhiṭṭhānabhāvadassanamukhena catūhi appamaññāhi attano santānassa pageva abhisaṅkhatattā mahābodhisattā dānādipāramiyo pūretuṃ samatthā honti , nāññathāti imamatthaṃ dasseti .
Imassa dātabbaṃ , imassa na dātabban ti nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ ,‘‘ idaṃ dātabbaṃ , idaṃ na dātabbanti ca vibhāgaṃ akatvā ’’ ti vattabbato .
Deyyapaṭiggāhakavikapparahitā hi dānapāramitā .
Yathāha –
‘‘ Yathāpi kumbho sampuṇṇo , yassa kassaci adhokato ;
Vamatevudakaṃ nissesaṃ , na tattha parirakkhatī ’’ ti .( bu . vaṃ .2.118);
‘‘ Sabbasattānan ’’ ti
V1.368 idaṃ ‘‘ sukhanidānan ’’ ti imināpi sambandhitabbaṃ ,‘‘ dentī ’’ ti iminā ca .Tena deyyadhammena viya dānadhammenāpi mahāsattānaṃ lokassa bahūpakāratā
M1.391 vuttā hoti , tathā tassa pariṇāmanato .Tadatthadīpanatthaṃ hi ‘‘ vibhāgaṃ akatvā ’’ ti vatvāpi ‘‘ sabbasattānan ’’ ti vuttaṃ .
Tesan ti sabbasattānaṃ .
Upaghātan ti etthāpi ‘‘ vibhāgaṃ akatvā ’’ ti ānetvā sambandhitabbaṃ .
Ayaṃ hettha padayojanā – vibhāgaṃ akatvā upaghātaṃ parivajjayantā sabbasattānaṃ sukhanidānaṃ sīlaṃ samādiyantīti .
Sattakālavikapparahitā hi sīlapāramitā , lokatthameva cassa phalaṃ pariṇamīyati .
Nekkhammaṃ bhajantīti pabbajjaṃ upagacchanti .
Pabbajitassa hi sabbaso sīlaṃ paripūrati , na gahaṭṭhassa .
Idhāpi ‘‘ vibhāgaṃ akatvā sabbasattānaṃ sukhanidānan ’’ ti idaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ .
Na hi bodhisattā kālavibhāgaṃ katvā pabbajjaṃ anutiṭṭhanti , sīlaṃ vā samādiyanti , nidassanamattañcetaṃ jhānādinekkhammabhajanassāpi icchitabbattā .
Sabbasattānaṃ sukhanidānatā heṭṭhā vuttanayāva .
Esa nayo sesesupi .
Hitāhitesūti atthānatthesu .
Asammohatthāyāti sammohaviddhaṃsanāya .
Paññaṃ pariyodapentīti yogavihitaṃ vijjāṭṭhānādiṃ assutaṃ suṇantā sutaṃ vodapentā ahaṃkāramamaṃkārādiṃ vidhunantā ñāṇaṃ visodhenti .
‘‘ Ahaṃ mamā ’’ ti vikapparahitā hi paññāpāramitā .
Hitasukhatthāyāti sattānaṃ hitasukhādivuddhiyatthameva .
Niccan ti satataṃ avicchedena paṭipakkhena avokiṇṇaṃ .
Vīriyamārabhantīti yathā sattānaṃ anuppannaṃ hitasukhaṃ uppajjati , uppannaṃ abhivaḍḍhati , evaṃ parakkamaṃ karonti .
Saṅkocavikkheparahitā hi vīriyapāramitā .
‘‘ Vīrabhāvaṃ pattāpī ’’ ti iminā aparaddhānaṃ niggahasamatthataṃ dasseti .
Nānappakārakaṃ aparādhaṃ khamantīti mammacchedanākārena attani pavattitaṃ nānāvidhaṃ aparādhaṃ sahanti .
Attaparavikappavirahitā hi dosasahanā khantipāramitā .
Paṭiññaṃ na visaṃvādentīti avisaṃvādanasāmaññena sabbassapi anariyavohārassa akaraṇamāha .
Paṭiññāte , apaṭiññāte ca diṭṭhādike micchāvikapparahitā hi saccapāramitā .
Avicalādhiṭṭhānāti yathāsamādinnesu dānādidhammesu niccalādhiṭṭhāyino acalasamādānādhiṭṭhānā , samādinnesu ca buddhakaradhammesu sammadeva avaṭṭhānaṃ adhiṭṭhānapāramitā .
Tesūti sattesu .
Avicalāyāti paṭipakkhena akampanīyāya .
Evan ti yathāvuttena sattesu hitajjhāsayatādiākārena .
Yathā ca brahmavihārādhiṭṭhānā pāramiyo , evaṃ adhiṭṭhānādhiṭṭhānāpi .
Tathā hi yathāpaṭiññaṃ parānuggahāya pāramīnaṃ
M1.392 anuṭṭhānena saccādhiṭṭhānaṃ , tappaṭipakkhapariccāgatoV1.369 cāgādhiṭṭhānaṃ , pāramīhi sacittupasamato upasamādhiṭṭhānaṃ , tāhi parahitūpāyakosallato paññādhiṭṭhānaṃ .Evaṃ paccekampi pāramitāsu yathārahaṃ netabbaṃ .
Ayamettha saṅkhepo , vitthārato pana pāramitāsu yaṃ vattabbaṃ , taṃ paramatthadīpaniyaṃ cariyāpiṭakavaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ , ativitthārabhayena na vitthārayimha .
Tathā dasabalañāṇādiketi .
Etāva hontīti etā honti evāti yojanā .
Brahmavihāraniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .
Iti navamaparicchedavaṇṇanā .