Paccayasannissitasīlavaṇṇanā
18. Paṭisaṅkhāti ayaṃ ‘‘ sayaṃ abhiññā ’’ tiādīsu ( mahāva .11) viya ya-kāralopena niddeso .
Yonisoti cettha upāyattho yoniso-saddoti dassento āha ‘‘ upāyena pathenā ’’ ti .
‘‘ Paṭisaṅkhāya ñatvā ’’ ti
M1.56 vatvā tayidaṃ paṭisaṅkhānaṃ paccavekkhaṇanti dassetuṃ ‘‘ paccavekkhitvāti attho ’’ tiādi vuttaṃ .Yathā hi paccavekkhitvāti sītapaṭighātādikaṃ taṃ taṃ payojanaṃ pati pati avekkhitvā , ñāṇena passitvāti attho , evaṃ paṭisaṅkhāyāti tadeva payojanaṃ pati pati saṅkhāya , jānitvāti attho .
Ñāṇapariyāyo hi idha saṅkhā-saddoti .
Ettha ca ‘‘ paṭisaṅkhā yoniso ’’ tiādi kāmaṃ paccayaparibhogakālena vuccati , dhātuvasena pana paṭikūlavasena vā paccavekkhaṇāya paccayasannissitasīlaṃ sujjhatīti apare .
Bhijjatīti keci .
Eke pana paṭhamaṃ eva pariyattanti vadanti , vīmaṃsitabbaṃ .
‘‘ Cīvaran ’’ ti ekavacanaṃ ekattamattaṃ vācakanti adhippāyena ‘‘ antaravāsakādīsu yaṃ kiñcī ’’ ti vuttaṃ , jātisaddatāya pana tassa pāḷiyaṃ ekavacananti yattakāni cīvarāni yoginā pariharitabbāni , tesaṃ sabbesaṃ ekajjhaṃ gahaṇanti sakkā viññātuṃ , yaṃ kiñcīti vā anavasesapariyādānametaṃ , na aniyamavacanaṃ .
‘‘ Nivāseti vā pārupati vā ’’ ti vikappanaṃ pana paṭisevanapariyāyassa paribhogassa
V1.53 vibhāgadassananti taṃ paññapetvā sayananisīdana-cīvarakuṭikaraṇādivasenāpi paribhogassa saṅgaho daṭṭhabbo .Payojanānaṃ mariyādā payojanāvadhi , tassa paricchindanavasena yo niyamo , tassa vacanaṃ payojanā … pe … vacanaṃ .
Idāni taṃ niyamaṃ vivaritvā dassetuṃ ‘‘ ettakameva hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha avadhāraṇena līḷāvibhūsāvilambanānaṭambarādivasena vatthaparibhogaṃ nisedheti .
Tenāha ‘‘ na ito bhiyyo ’’ ti .
Līḷāvasena hi ekacce sattā vatthāni paridahanti ceva upasaṃviyanti ca .
Yathā taṃ yobbane ṭhitā nāgarikamanussā .
Ekacce vibhūsanavasena , yathā taṃ rūpūpajīviniādayo .
Vilambanavasena vilambakā .
Naṭambaravasena bhojādayo .
Ajjhattadhātukkhobho sītarogādiuppādako .
Utupariṇāmanavasenāti utuno parivattanavasena visabhāgasītautusamuṭṭhānena .
Vā -saddena hemantādīsu himapātādivasena pavattassa saṅgaho daṭṭhabbo , na uppādeti sītanti adhippāyo .
Yadatthaṃ pana taṃ vinodanaṃ , taṃ matthakappattaṃ dassetuṃ ‘‘ sītabbhāhate ’’ tiādi vuttaṃ .
Sabbatthāti ‘‘ uṇhassa paṭighātāyā ’’ tiādīsu sabbesu sesapayojanesu .
Yadipi sūriyasantāpopi uṇhova , tassa pana ātapaggahaṇena gahitattā ‘‘ aggisantāpassā ’’ ti
M1.57 vuttaṃ .Ekacco dāvaggisantāpo kāyaṃ cīvarena paṭicchādetvā sakkā vinodetunti āha ‘‘ tassa vanadāhādīsu sambhavo veditabbo ’’ ti .
Ḍaṃsāti piṅgalamakkhikā .
Te pana yasmā ḍaṃsanasīlā , tasmā vuttaṃ ‘‘ ḍaṃsanamakkhikā ’’ ti .
Sappādayoti sappasatapadiuṇṇanābhisarabūvicchikādayo .
Phuṭṭhasamphassoti phuṭṭhavisamāha .
Tividhā hi sappā – daṭṭhavisā phuṭṭhavisā diṭṭhavisā .
Tesu purimakā dve eva gahitā .
Satapadiādīnampi tādisānaṃ saṅgaṇhanatthaṃ .
Niyatapayojanaṃ ekantikaṃ , sabbakālikañca payojanaṃ .
Hirī kuppati nillajjatā saṇṭhāti .
Tenāha ‘‘ vinassatī ’’ ti .
Kūpāvataraṇaṃ vā paṭicchādanaṃ arahatīti kopinaṃ .
Hiriyitabbaṭṭhena hirī ca taṃ kopinañcāti hirikopinan ti evamettha attho daṭṭhabbo .
Tassa cāti ca -saddo pubbe vuttapayojanānaṃ sampiṇḍanattho .
Yaṃ kiñci āhāran ti khādanīyabhojanīyādibhedaṃ yaṃ kiñci āharitabbavatthuṃ .
Piṇḍāya bhikkhāya ulatīti piṇḍolo , tassa kammaṃ piṇḍolyaṃ .
Tena piṇḍolyena bhikkhācariyāya .
Patitattāti pakkhipitattā .
Piṇḍapāto patte pakkhittabhikkhāhāro .
Piṇḍānaṃ vā pātoti ghare ghare laddhabhikkhānaṃ sannipāto .
‘‘ Natthi davā ’’ tiādīsu ( dī . ni . aṭṭha .3.305) sahasā kiriyāpi
V1.54 ‘‘ davā ’’ ti vuccati , tato visesanatthaṃ ‘‘ davatthaṃ , kīḷānimittanti vuttaṃ hotī ’’ ti āha .Muṭṭhikamallā muṭṭhiyuddhayujjhanakā .
Ādi -saddena nibuddhayujjhanakādīnaṃ gahaṇaṃ .
Balamadanimittan ti balaṃ nissāya uppajjanakamado balamado .
Taṃ nimittaṃ , balassa uppādanatthanti attho .
Porisamadanimittan ti porisamado vuccati purisamāno ‘‘ ahaṃ puriso ’’ ti uppajjanakamāno .
Asaddhammasevanāsamatthataṃ nissāya pavatto māno , rāgo eva vā porisamadoti keci .
Taṃ nimittaṃ .
Antepurikā rājorodhā .
Sabbesaṃ sannivesayogyatāya vesiyo rūpūpajīviniyo .
Maṇḍanaṃ nāma idhāvayavapāripūrīti āha ‘‘ aṅgapaccaṅgānaṃ pīṇabhāvanimittan ’’ ti , paribrūhanahetūti attho .
Naṭā nāma raṅganaṭā .
Naccakā laṅghakādayo .
Vibhūsanaṃ sobhāsamuppādananti āha ‘‘ pasannacchavivaṇṇatānimittan ’’ ti .
Etaṃ padaṃ .
Mohūpanissayappahānatthan ti mohassa upanissayatāpahānāya .
Davā hi mohena hoti , mohañca vaḍḍhetīti tassā vajjanena mohassa anupanissayatā .
Dosūpanissayappahānatthan ti idaṃ balamadassa , purisamadassa
M1.58 ca dosahetuno vasena vuttaṃ , itarassa pana vasena ‘‘ rāgūpanissayappahānatthan ’’ ti vattabbaṃ .Maṇḍanavibhūsanapaṭikkhepo siyā mohūpanissayappahānāyapi , rāgūpanissayatāya pana ujupaṭipakkhoti vuttaṃ ‘‘ rāgūpanissayappahānatthan ’’ ti .
Yadipi ekaccassa davamade ārabbha parassa paṭighasaṃyojanādīnaṃ uppatti hotiyeva manopadosikadevādīnaṃ viya , attano pana davamade ārabbha yesaṃ savisesaṃ rāgamohamānādayo pāpadhammā uppajjanti .
Te sandhāya ‘‘ attano saṃyojanuppattipaṭisedhanatthan ’’ ti vatvā maṇḍanavibhūsanāni paṭicca savisesaṃ parassapi rāgamohādayo pavattantīti ‘‘ parassapi saṃyojanuppattipaṭisedhanatthan ’’ ti vuttaṃ .
Ayoniso paṭipattiyāti ettha kāmasukhallikānuyogaṃ muñcitvā sabbāpi micchāpaṭipatti ayoniso paṭipatti .
Purimehi dvīhi padehi ayoniso paṭipattiyā , pacchimehi dvīhi kāmasukhallikānuyogassa pahānaṃ vuttanti vadanti .
‘‘ Catūhipi cetehī ’’ ti pana vacanato sabbehi ubhinnampi pahānaṃ vuttanti veditabbaṃ .
Kāmakīḷāpi davantogadhā hotiyeva , purisamadopi kāmasukhallikānuyogassa hetuyevāti .
Cātumahābhūtikassāti catumahābhūte sannissitassa .
Rūpakāyassāti catusantatirūpasamūhassa .
Ṭhitiyāti ṭhitatthaṃ .
Sā panassa ṭhiti pabandhavasena icchitāti āha ‘‘ pabandhaṭṭhitatthan ’’ ti .
Pavattiyāti jīvitindriyappavattiyā .
Tathā hi jīvitindriyaṃ ‘‘ yāpanā vattanā ’’ ti
V1.55 ( dha . sa .19,634) ca niddiṭṭhaṃ .Tassā ca avicchedo āhārūpayogena hoti .
Kāyassa cirataraṃ yāva āyukappo , tāva avatthānaṃ yāpanāti dassento ‘‘ cirakālaṭṭhitatthaṃ vā ’’ ti āha .
Idāni vuttamevatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘ gharūpatthambhamivā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tatthāyaṃ yojanā – yathā jiṇṇagharasāmiko gharassa upatthambhanaṃ karoti tassa apatanatthaṃ , yathā ca sākaṭiko akkhabbhañjanaṃ karoti tassa sampavattanatthaṃ , evamesa yogī kāyassa ṭhitatthaṃ , yāpanatthañca piṇḍapātaṃ paṭisevati paribhuñjatīti .
Etena ṭhiti nāma apatanaṃ yāpanā pavattīti dasseti .
Na davamadamaṇḍanavibhūsanatthan ti idaṃ ‘‘ yāvadevā ’’ ti avadhāraṇena nivattitatthadassanaṃ .
Tiṭṭhanti upādinnadhammā etāyāti ṭhiti , āyūti āha ‘‘ ṭhitīti jīvitindriyassetaṃ adhivacanan ’’ ti .
Tathā hi taṃ āyu ‘‘ ṭhitī ’’ ti niddiṭṭhaṃ , ṭhitiyā yāpanāyāti kāyassa
M1.59 ṭhitihetutāya ‘‘ ṭhitī ’’ ti laddhavohārassa jīvitindriyassa pavattanatthanti attho .Tenāha ‘‘ jīvitindriyapavattāpanatthan ’’ ti .
Ābādhaṭṭhenāti vibādhanaṭṭhena , rogaṭṭhena vā .
Jighacchāparamā hi rogā .
Uparamatthan ti vūpasamatthaṃ .
Vaṇālepanamiva vaṇiko .
Uṇhasītādīsu abhibhavantesu tappaṭikāraṃ sītuṇhaṃ viya paṭisevatīti sambandho .
Maggabrahmacariyaṃ ṭhapetvā sikkhattayasaṅgahā sāsanāvacaritabbā anusāsanī sāsanabrahmacariyanti āha ‘‘ sakalasāsanabrahmacariyassa ca maggabrahmacariyassa cā ’’ ti .
Anuggahaṇatthan ti anu anu gaṇhanatthaṃ sampādanatthaṃ .
Kāyabalaṃ nissāyāti yathāsamāraddhaṃ guṇavisesapāripūrihetubhūtaṃ kāyabalamattaṃ nissāya .
Tenāha ‘‘ sikkhattayānuyogavasenā ’’ tiādi .
Kantāranittharaṇatthikā jāyampatikā , nadīsamuddanittharaṇatthikā ca puttamaṃsādīni yathā agiddhā amucchitā kevalaṃ taṃ taṃ atthasiddhimeva avekkhantā paṭisevanti tehi vinā asijjhanato , evamayampi kevalaṃ bhavakantāranittharaṇatthiko agiddho amucchito tena vinā asijjhanato piṇḍapātaṃ paṭisevatīti upamāsaṃsandanaṃ .
Itīti pakāratthe nipātapadaṃ .
Tena paṭiseviyamānassa piṇḍapātassa paṭisevanākāro gayhatīti āha ‘‘ evaṃ iminā piṇḍapātapaṭisevanenā ’’ ti .
Purāṇan ti bhojanato purimakālikattā purātanaṃ .
Paṭihaṅkhāmīti paṭihanissāmi .
Navañca vedanaṃ na uppādessāmīti paṭisevatīti yojanā .
Kīdisaṃ , kathañcāti āha ‘‘ aparimita … pe … aññataro viyā ’’ ti .
Aparimitaṃ aparimāṇaṃ bhojanaṃ paccayo etissāti aparimitabhojanapaccayā , taṃ aparimitabhojanapaccayaṃ attano gahaṇītejapamāṇato atikkantapamāṇabhojanahetukanti attho .
Yo bahuṃ bhuñjitvā attano
V1.56 dhammatāya uṭṭhātuṃ asakkonto ‘‘ āhara hatthan ’’ ti vadati , ayaṃ āharahatthako .Yo bhuñjitvā accuddhumātakucchitāya uṭṭhitopi sāṭakaṃ nivāsetuṃ na sakkoti , ayaṃ alaṃsāṭako .
Yo bhuñjitvā uṭṭhātuṃ asakkonto tattheva parivattati , ayaṃ tatravaṭṭako .
Yo yathā kākehi āmasituṃ sakkā , evaṃ yāva mukhadvāraṃ āhāreti , ayaṃ kākamāsako .
Yo bhuñjitvā mukhe sandhāretuṃ asakkonto tattheva vamati , ayaṃ bhuttavamitako .
Etesaṃ aññataro viya .
Atha vā purāṇavedanā nāma abhuttapaccayā uppajjanakavedanā .
Taṃ ‘‘ paṭihanissāmī ’’ ti
M1.60 paṭisevati .Navavedanā nāma atibhuttapaccayena uppajjanakavedanā .
Taṃ ‘‘ na uppādessāmī ’’ ti paṭisevati .
Atha vā navavedanā nāma abhuttapaccayena uppajjanakavedanā , tassā anuppannāya anuppajjanatthameva paṭisevati .
Abhuttapaccayā uppajjanakāti cetaṃ khuddāya visesanaṃ .
Yassā appavatti bhojanena kātabbā , tassā dassanatthaṃ .
Abhuttapaccayena , bhuttapaccayena ca uppajjanakānuppajjanakavedanāsu purimā yathāpavattā jighacchānimittā vedanā .
Sā hi abhuñjantassa bhiyyopavaḍḍhanavasena uppajjati .
Pacchimāpi khuddānimittāva aṅgadāhasūlādivedanā pavattā .
Sā hi bhuttapaccayā pubbe anuppannāva nuppajjissatīti ayametāsaṃ viseso .
Vihiṃsānimittatā cetāsaṃ vihiṃsāya viseso .
Yā vedanā .
Adhunāti etarahi .
Asappāyāparimitabhojanaṃ nissāyāti asappāyāparimitassa āhārassa bhuñjanapayogaṃ āgamma uppajjatīti attho .
Purāṇakammapaccayavasenāti pubbe purimajātiyaṃ katattā purāṇassa kammassa paccayatāvasena payogavipattiṃ āgamma uppajjanārahatāya taṃ vajjetvā payogasampattiyā upaṭṭhāpanaṃ dukkhavedanāpaccayaghāto , paṭihananañca hotīti āha ‘‘ tassā paccayaṃ vināsento taṃ purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmī ’’ ti .
Ayuttaparibhogo paccaye apaccavekkhitvā paribhogo .
So eva katūpacitakammatāya kammūpacayo .
Taṃ nissāya paṭicca āyatiṃ anāgate kāle uppajjanato yā cāyaṃ ‘‘ navavedanā ’’ ti vuccatīti yojanā .
Yuttaparibhogavasenāti paccavekkhitvā paccayānaṃ paribhogavasena , tassā navavedanāya mūlaṃ ayuttaparibhogakammaṃ anibbattento sabbena sabbaṃ anuppādento .
Ettāvatāti ‘‘ iti purāṇan ’’ tiādinā vuttena padadvayena .
‘‘ Vihiṃsūparatiyā ’’ tiādinā vā padacatukkena yuttaparibhogasaṅgaho pabbajitānucchavikassa paccayaparibhogassa vuttattā .
Attakilamathānuyogappahānaṃ jighacchādidukkhapaṭighātassa bhāsitattā .
Jhānasukhādīnaṃ
V1.57 paccayabhūtassa kāyasukhassa avissajjanato dhammikasukhāpariccāgo ca dīpito hoti .Asappāyāparimitūpayogena jīvitindriyupacchedako , iriyāpathabhañjanako vā siyā parissayo , sappāyaparimitūpayogena pana so na hoti .
Tathā sati cirakālappavattisaṅkhātā sarīrassa yātrā
M1.61 yāpanā bhavissatīti imamatthaṃ dassento ‘‘ parimitaparibhogena … pe … bhavissatī ’’ ti āha .Yo rogo sāddho asāddho ca na hoti , so yāpyarogo , so etassa atthīti yāpyarogī .
So hi niccakālaṃ bhesajjaṃ upasevati , tathā ayampīti .
Yadi yātrāpi yāpanā , pubbepi ‘‘ yāpanāyā ’’ ti vuttaṃ , ko ettha visesoti ?
Pubbe ‘‘ yāpanāyā ’’ ti jīvitindriyayāpanā adhippetā , idha pana catunnampi iriyāpathānaṃ avicchedasaṅkhātā yāpanā yātrāti ayamettha viseso .
Buddhapaṭikuṭṭhena micchājīvena paccayapariyesanā ayuttapariyesanā .
Dāyakadeyyadhammānaṃ , attano ca pamāṇaṃ ajānitvā paṭiggahaṇaṃ , saddhādeyyavinipātanatthaṃ vā paṭiggahaṇaṃ ayuttapaṭiggahaṇaṃ , yena vā āpattiṃ āpajjati .
Apaccavekkhitvā paribhogo ayuttaparibhogo .
Tesaṃ parivajjanaṃ dhammena samena paccayuppādanādivasena veditabbaṃ .
Dhammena hi paccaye pariyesitvā dhammena paṭiggahetvā paccavekkhitvā paribhuñjanaṃ anavajjatā nāma .
Aratīti ukkaṇṭhā .
Pantasenāsanesu , adhikusaladhammesu ca anabhirati .
Tandīti pacalāyikā niddā .
Vijambhitāti thinamiddhābhibhavena kāyassa vijambhanā .
Viññūhi garahā viññūgarahā .
Ekacco hi anavajjaṃyeva sāvajjaṃ karoti ,‘‘ laddhaṃ me ’’ ti pamāṇādhikaṃ bhuñjitvā taṃ jīrāpetuṃ asakkonto uddhaṃvirecanaadhovirecanādīhi kilamati , sakalavihāre bhikkhū tassa sarīrapaṭijagganabhesajjapariyesanāpasutā honti .
Aññe te ‘‘ kiṃ idan ’’ ti pucchitvā ‘‘ asukassa udaraṃ uddhumātan ’’ tiādīni sutvā ‘‘ niccakālamesa evaṃpakatiko attano kucchipamāṇaṃ nāma na jānātī ’’ ti nindanti , evaṃ anavajjaṃyeva sāvajjaṃ karoti .
Evaṃ akatvā ‘‘ anavajjatā ca bhavissatī ’’ ti paṭisevati .
Attano hi pakatiaggibalādiṃ jānitvā ‘‘ evaṃ me aratiādīnaṃ abhāvena kāyasukhatā , agarahitabbatā ca bhavissatī ’’ ti pamāṇayuttameva paṭisevati .
Yāvatako bhojanena attho , tassa sādhanena yāvadatthaṃ udarassa paripūraṇena udarāvadehakaṃ bhojanaṃ yāvadatthaudarāvadehakabhojanaṃ , tassa parivajjanena .
Seyyāya sayanena laddhabbasukhaṃ seyyasukhaṃ , ubhohi passehi
M1.62 samparivattanakaṃ sayantassa uppajjanasukhaṃ passasukhaṃV1.58 , middhena niddāyanena uppajjanasukhaṃ middhasukhaṃ , tesaṃ seyya … pe … sukhānaṃ pahānato catunnaṃ iriyāpathānaṃ yogyabhāvassa paṭipādanaṃ kāyassa catuiriyāpathayogyabhāvapaṭipādanaṃ , tato .Sukho iriyāpathavihāro phāsuvihāro .
Pacchime vikappe , sabbavikappesu vā vuttaṃ phāsuvihāralakkhaṇaṃ āgamena samatthetuṃ ‘‘ vuttampi hetan ’’ tiādi vuttaṃ .
Tīsupi vikappesu āhārassa ūnaparibhogavaseneva hi phāsuvihāro vuttoti .
Ettāvatāti ‘‘ yātrā ’’ tiādinā vuttena padattayena .
‘‘ Yātrā ca me bhavissatī ’’ ti payojanapariggahadīpanā .
Yātrā hi naṃ āhārūpayogaṃ payojetīti .
Dhammikasukhāpariccāgahetuko phāsuvihāro majjhimā paṭipadā antadvayaparivajjanato .
Imasmiṃ pana ṭhāne aṭṭha aṅgāni samodhānetabbāni –
‘‘ neva davāyā ’’ ti ekaṃ aṅgaṃ ,‘‘ na madāyā ’’ ti ekaṃ ,‘‘ na maṇḍanāyā ’’ ti ekaṃ ,‘‘ na vibhūsanāyā ’’ ti ekaṃ ,‘‘ yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā yāpanāyā ’’ ti ekaṃ ,‘‘ vihiṃsūparatiyā brahmacariyānuggahāyā ’’ ti ekaṃ ,‘‘ iti purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmi , navañca vedanaṃ na uppādessāmī ’’ ti ekaṃ ,‘‘ yātrā ca me bhavissatī ’’ ti ekaṃ .
‘‘ Anavajjatā ca phāsuvihāro cā ’’ ti ayamettha bhojanānisaṃso .
Mahāsivatthero panāha ‘‘ heṭṭhā cattāri aṅgāni paṭikkhepo nāma , upari pana aṭṭhaṅgāni samodhānetabbānī ’’ ti .
Tattha ‘‘ yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā ’’ ti ekaṃ aṅgaṃ ,‘‘ yāpanāyā ’’ ti ekaṃ ,‘‘ vihiṃsūparatiyā ’’ ti ekaṃ ,‘‘ brahmacariyānuggahāyā ’’ ti ekaṃ ,‘‘ iti purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmī ’’ ti ekaṃ ,‘‘ navañca vedanaṃ na uppādessāmī ’’ ti ekaṃ ,‘‘ yātrā ca me bhavissatī ’’ ti ekaṃ ,‘‘ anavajjatā cā ’’ ti ekaṃ .
Phāsuvihāro pana bhojanānisaṃsoti .
Evaṃ aṭṭhaṅgasamannāgataṃ āhāraṃ āhārento paṭisaṅkhā yoniso piṇḍapātaṃ paṭisevati nāma .
Yattha yatthāti bhummaniddesena sena -saddassa adhikaraṇatthavuttimāha .
Tathā āsana -saddassāti .
Aḍḍhayogādimhīti ādi -saddena pāsādādiṃ , mañcādiñca saṅgaṇhāti .
Yattha yattha vihāre vā aḍḍhayogādimhi vā āsatīti vihāraaḍḍhayogādike ānetvā sambandhitabbaṃ .
Idha ādi- saddena pīṭhasanthatādīnampi saṅgaho veditabbo .
Parisahanaṭṭhenāti abhibhavanaṭṭhena , vibādhanaṭṭhenāti attho .
Utuyeva utuparissayoti sītuṇhādiutuyeva
M1.63 asappāyo vuttanayena utuparissayo .Tassa utuparissayassa vinodanatthaṃ , anuppannassa anuppādanatthaṃ , uppannassa vūpasamanatthañcāti attho .
Nānārammaṇato
V1.59 paṭisaṃharitvā kammaṭṭhānabhūte ekasmiṃyeva ārammaṇe cittassa sammadeva layanaṃ paṭisallānaṃ , tattha ārāmo abhirati paṭisallānārāmo , tadatthaṃ .Senāsanaṃ hi vivittaṃ yogino bhāvanānukūlaṃ suññāgārabhāvato .
Taṃ panetaṃ atthadvayaṃ vibhāvetuṃ ‘‘ yo sarīrābādhacittavikkhepakaro ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha ekībhāvasukhatthan ti ekībhāvahetukaṃ sukhaṃ ekībhāvasukhaṃ , tadatthaṃ .
Gaṇasaṅgaṇikakilesasaṅgaṇikābhāvena uppajjanakasukhaṃ .
Yadi utuyeva utuparissayo ,‘‘ utu ca sītuṇhan ’’ ti sītuṇhapaṭighātaṃ vatvā utuparissayavinodanaṃ kasmā vuttanti codanaṃ sandhāyāha ‘‘ kāmañcā ’’ tiādi .
Tattha ‘‘ niyataṃ utuparissayavinodanan ’’ ti etena ‘‘ sītassa paṭighātāya uṇhassa paṭighātāyā ’’ ti ettha vuttaṃ sītuṇhaṃ aniyataṃ kadāci kadāci uppajjanakaṃ , utuparissayo pana sabbadābhāvī adhippetoti dasseti .
Vuttappakāroti ‘‘ sītādiko , asappāyo ’’ ti ca evaṃ vuttappakāro vivaṭaṅgaṇarukkhamūlādīsu nisinnassa apariguttiyā asaṃvutadvārāditāya pākaṭaparissayā , asappāyarūpadassanādinā apākaṭaparissayā ca bhikkhussa kāyacittānaṃ ābādhaṃ kareyyuṃ .
Yattha gutte senāsane ābādhaṃ na karonti .
Evaṃ jānitvāti ubhayaparissayarahitanti evaṃ ñatvā paṭisevanto bhikkhu veditabboti sambandho .
Dhātukkhobhalakkhaṇassa , taṃhetukadukkhavedanālakkhaṇassa vā rogassa paṭipakkhabhāvo paṭiayanaṭṭho .
Tenāha ‘‘ paccanīkagamanaṭṭhenāti attho ’’ ti , vūpasamanaṭṭhenāti vuttaṃ hoti .
Yassa kassacīti sappiādīsu yassa kassaci .
Sappāyassāti hi tassa vikāravūpasamenāti adhippāyo .
Bhisakkassa kammaṃ tena vidhātabbato .
Tenāha ‘‘ tena anuññātattā ’’ ti .
Nagaraparikkhārehīti nagaraṃ parivāretvā rakkhaṇakehi .
Vivaṭaparikkhepo parikkhā uḍḍāpo pākāro esikā paligho pākārapatthaṇḍilanti satta ‘‘ nagaraparikkhārā ’’ ti vadanti .
Sīlaparikkhāroti suvisuddhasīlālaṅkāro
M1.64 .Ariyamaggo hi idha ‘‘ ratho ’’ ti adhippeto .
Tassa ca sammāvācādayo alaṅkāraṭṭhena ‘‘ parikkhāro ’’ ti vuttā .
Jīvitaparikkhārāti jīvitassa pavattikāraṇāni .
Samudānetabbāti sammā uddhaṃ uddhaṃ ānetabbā pariyesitabbā .
Parivāropi hoti antarāyānaṃ parito vāraṇato .
Tenāha ‘‘ jīvita … pe … rakkhaṇato ’’ ti .
Tattha antaran ti vivaraṃ , okāsoti attho .
Verikānaṃ antaraṃ adatvā attano sāmikānaṃ
V1.60 parivāretvā ṭhitasevakā viya rakkhaṇato .Assāti jīvitassa .
Kāraṇabhāvatoti cirappavattiyā kāraṇabhāvato .
Rasāyanabhūtaṃ hi bhesajjaṃ sucirampi kālaṃ jīvitaṃ pavattetiyeva .
Yadipi anuppannā eva dukkhavedanā bhesajjaparibhogena paṭihaññanti , na uppannā tāsaṃ saraseneva bhijjanato , uppannasadisā pana ‘‘ uppannā ’’ ti vuccanti .
Bhavati hi taṃsadisesu tabbohāro , yathā sā eva tittiri , tāniyeva osadhānīti .
Tasmā vuttaṃ ‘‘ uppannānanti jātānaṃ bhūtānaṃ nibbattānan ’’ ti .
Sañcayato paṭṭhāya so dhātukkhobho samuṭṭhānaṃ etesanti taṃsamuṭṭhānā .
‘‘ Dukkhavedanā ’’ ti vatvā sā akusalasabhāvāpi atthīti tato visesetuṃ ‘‘ akusalavipākavedanā ’’ ti vuttaṃ .
Byābādhanaṭṭhena byābādho , byābādhova byābajjhaṃ , dukkhanti attho .
Natthi ettha byābajjhanti abyābajjhaṃ , niddukkhatā .
Tenāha ‘‘ abyābajjhaparamatāyā ’’ ti niddukkhaparamatāyāti .
Taṃ dukkhan ti roganimittakaṃ dukkhaṃ .
Cīvarādīnaṃ paccayānaṃ nissayanaṃ paribhogo evāti dassetuṃ ‘‘ te paṭicca nissāyā ’’ ti vatvā ‘‘ paribhuñjamānā ’’ ti vuttaṃ .
Pavattantīti jīvanti .
Jīvanampi hi pavattanaṃ , yato jīvitindriyaṃ ‘‘ pavattanarasan ’’ ti vuccati .