Issues
選擇版本
Visuddhimagga-mahāṭīkā
Visuddhimagga-mahāṭīkā

2. Dhammānussatikathāvaṇṇanā

作者: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

2. Dhammānussatikathāvaṇṇanā

146. Dhammānussatin ti ettha padattho , sabhāvattho ca ādito vuttoyevāti taṃ anāmasitvā bhāvanāvidhānameva dassetuṃ ‘‘ dhammānussatiṃ bhāvetukāmenāpī ’’ tiādi āraddhaṃ .
Kasmā panettha buddhānussatiyaṃ viya ‘‘ aveccappasādasamannāgatenā ’’ ti na vuttaṃ .
Nanu etā paṭipāṭiyā cha anussatiyo ariyasāvakānaṃ vasena desanaṃ āruḷhāti ?
Saccametaṃ , evaṃ santepi ‘‘ parisuddhasīlādiguṇānaṃ puthujjanānampi ijjhantī ’’ ti dassanatthaṃ ‘‘ aveccappasādasamannāgatenā ’’ ti idha na vuttaṃ , ariyasāvakānaṃ pana sukhena ijjhantīti .
Tathāpi pāḷiyaṃ āgatattā ca buddhānussatiniddese vuttanti daṭṭhabbaṃ , ayañca vicāro parato āgamissateva .
147. Pariyattidhammopīti pi -saddena lokuttaradhammaṃ sampiṇḍeti .
Itaresūti sandiṭṭhikādipadesu .
Lokuttaradhammovāti avadhāraṇaṃ nippariyāyena sandiṭṭhikādiatthaṃ sandhāya vuttaṃ , pariyāyato panete pariyattidhammepi sambhavanteva .
Tathā hi pariyattidhammo bahussutena āgatāgamena paramena satinepakkena samannāgatena paññavatā ādikalyāṇatādivisesato sayaṃ daṭṭhabboti sandiṭṭhiko .
Ācariyapayirupāsanāya vinā na labbhāti ce ?
Lokuttaradhammepi samāne kalyāṇamittasannissayeneva sijjhanato , tathā satthusandassanepi .
‘‘ Sandiṭṭhiyā jayatī ’’ ti ayaṃ panattho titthiyanimmaddane nippariyāyatova labbhatiM1.268 , kilesajaye pariyāyato paramparāhetubhāvato .
‘‘ Sandiṭṭhaṃ arahatī ’’ ti ayampi attho labbhateva , sabbaso saṃkilesadhammānaṃ pahānaṃ , vodānadhammānaṃ paribrūhanañca uddissa pavattattā .
Ayañca attho ‘‘ ye kho tvaṃ , gotami , dhamme jāneyyāsi , ime dhammā sarāgāya saṃvattanti no virāgāya , saññogāya saṃvattanti no visaññogāya , saupādānāya saṃvattanti no anupādānāya .
Ekaṃsena , gotami , dhāreyyāsi ‘ neso dhammo , neso vinayo , netaṃ satthusāsanan ’’’ ti ( cūḷava .406; a . ni .8.53),‘‘ dhammāpi vo , bhikkhave , pahātabbā , pageva adhammā ’’ ti ( ma . ni .1.240) ca evamādīhi suttapadehi vibhāvetabbo .
Akālikādhigamupāyatāya akāliko .
Vijjamānatāparisuddhatāhi ehipassavidhiṃ arahatīti ehipassiko .
Tato eva vaṭṭadukkhanittharaṇatthikehiV1.253 attano citte upanayanaṃ , cittassa vā tattha upanayanaṃ arahatīti opaneyyiko .
Vimuttāyatanasīse ṭhatvā paricayena sammadeva atthavedaṃ , dhammavedañca labhantehi paccattaṃ veditabbo viññūhīti .
Evaṃ sandiṭṭhikādipadesu pariyattidhammampi pakkhipitvā manasikāro yujjateva .
Sāti gāthā .
Samantabhadrakattāti sabbabhāgehi sundarattā .
Dhammassāti sāsanadhammassa .
Kiñcāpi avayavavinimutto samudāyo nāma paramatthato koci natthi , yesu pana avayavesu samudāyarūpena avekkhitesu ‘‘ gāthā ’’ ti samaññā , taṃ tato bhinnaṃ viya katvā saṃsāmivohāraṃ āropetvā dassento ‘‘ paṭhamena pādena ādikalyāṇā ’’ tiādimāha .
‘‘ Ekānusandhikan ’’ ti idaṃ nātibahuvibhāgaṃ yathānusandhinā ekānusandhikaṃ sandhāya vuttaṃ , itarassa pana teneva desetabbadhammavibhāgena ādimajjhapariyosānabhāgā labbhantīti .
Nidānenāti kāladesadesakaparisādiapadisanalakkhaṇena nidānaganthena .
Nigamanenāti ‘‘ idamavocā ’’ tiādikena ( saṃ . ni .1.249),‘‘ iti yaṃ taṃ vuttaṃ , idametaṃ paṭicca vuttan ’’ ti ( a . ni .10.27) vā yathāvuttatthanigamanena .
Ayaṃ kathā visesato suttapiṭakasaṃvaṇṇanāti katvā suttapiṭakavasena dhammassa ādikalyāṇādikaṃ dassetvā idāni suttapiṭakavinayapiṭakānaṃ vasena taṃ dassetuṃ ‘‘ sanidānasauppattikattā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha sanidānasauppattikattāti yathāvuttanidānena sanidānatāya , saaṭṭhuppattikatāyaM1.269 ca .
Veneyyānaṃ anurūpatoti sikkhāpadapaññattiyā , dhammadesanāya ca taṃtaṃsikkhāpadabhāvena paññāpiyamānassa veneyyajjhāsayānurūpaṃ pavattiyamānassa anurūpato .
Atthassāti desiyamānassa ca sīlādiatthassa .
‘‘ Taṃ kissa hetu ( saṃ . ni .1.249)?
Seyyathāpi , bhikkhave ’’ tiādinā ( saṃ . ni .3.95) tattha tattha hetūpamāgahaṇena hetudāharaṇayuttato .
Evaṃ suttavinayavasena pariyattidhammassa ādimajjhapariyosānakalyāṇataṃ dassetvā idāni tīṇi piṭakāni ekajjhaṃ gahetvā taṃ dassetuṃ ‘‘ sakalopī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha sāsanadhammoti –
‘‘ SabbapāpassaV1.254 akaraṇaṃ , kusalassa upasampadā ;
Sacittapariyodapanaṃ , etaṃ buddhāna sāsanan ’’ ti .( dha . pa .183; dī . ni .2.90)–
Evaṃ vuttassa satthusāsanassa pakāsako pariyattidhammo .
Sīlena ādikalyāṇo sīlamūlakattā sāsanassa .
Samathādīhi majjhekalyāṇo tesaṃ sāsanasampattiyā vemajjhabhāvato .
Nibbānena pariyosānakalyāṇo tadadhigamato uttarikaraṇīyābhāvato .
Sāsane sammāpaṭipatti nāma paññāya hoti , tassā ca sīlaṃ , samādhi ca mūlanti āha ‘‘ sīlasamādhīhi ādikalyāṇo ’’ ti .
Paññā pana anubodhapaṭivedhavasena duvidhāti tadubhayampi gaṇhanto ‘‘ vipassanāmaggehi majjhekalyāṇo ’’ ti āha .
Tassa nipphatti phalaṃ , kiccaṃ nibbānasacchikiriyā , tato paraṃ kattabbaṃ natthīti dassento āha ‘‘ phalanibbānehi pariyosānakalyāṇo ’’ ti .
Phalaggahaṇena vā saupādisesanibbānamāha , itarena itaraṃ , tadubhayañca sāsanasampattiyā osānanti āha ‘‘ phalanibbānehi pariyosānakalyāṇo ’’ ti .
Buddhassa subodhitā sammāsambuddhatā , tāya ādikalyāṇo tappabhavattā .
Sabbaso saṃkilesappahānaṃ vodānaṃ , pāripūrī ca dhammasudhammatā , tāya majjhekalyāṇo taṃsarīrattā .
Satthārā yathānusiṭṭhaṃ tathā paṭipatti saṅghasuppaṭipatti , tāya pariyosānakalyāṇo , tāya sāsanassa loke suppatiṭṭhitabhāvato .
Tan ti sāsanadhammaṃ .
Tathattāyāti yathattāya bhagavatā dhammo desito , tathattāya tathabhāvāya .
So pana abhisambodhi paccekabodhi sāvakabodhīti tividhoM1.270 , ito aññathā nibbānādhigamassa abhāvato .
Tattha sabbaguṇehi aggabhāvato , itarabodhidvayamūlatāya ca paṭhamāya bodhiyā ādikalyāṇatā , guṇehi vemajjhabhāvato dutiyāya majjhekalyāṇatā , tadubhayāvaratāya , tadosānatāya ca sāsanadhammassa tatiyāya pariyosānakalyāṇatā vuttā .
Esoti sāsanadhammo .
Nīvaraṇavikkhambhanatoti vimuttāyatanasīse ṭhatvā saddhammaṃ suṇantassa nīvaraṇānaṃ vikkhambhanasambhavato .
Vuttaṃ hetaṃ –
‘‘ Yathā yathāvuso , bhikkhuno satthā vā dhammaṃ deseti , aññataro vā garuṭṭhāniyo sabrahmacārīV1.255 , tathā tathā so tattha labhati atthavedaṃ labhati dhammavedan ’’ ti ( a . ni .5.26).
‘‘ Yasmiṃ , bhikkhave , samaye ariyasāvako ohitasoto dhammaṃ suṇāti , pañcassa nīvaraṇāni tasmiṃ samaye pahīnāni hontī ’’ ti ( saṃ . ni .5.219)–
Ca ādi .
Samathavipassanāsukhāvahanatoti samathasukhassa ca vipassanāsukhassa ca sampādanato .
Vuttampi cetaṃ –
‘‘ So vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhan ’’ tiādi ( dī . ni .1.279; ma . ni .2.138).
Tathā –
‘‘ Yato yato sammasati , khandhānaṃ udayabbayaṃ ;
Labhatī pītipāmojjaṃ , amataṃ taṃ vijānataṃ ;
Amānusī ratī hoti , sammā dhammaṃ vipassato ’’ ti ca .( dha . pa .374,373);
Tathāpaṭipannoti yathā samathavipassanāsukhaṃ āvahati , yathā vā satthārā anusiṭṭhaṃ , tathā paṭipanno sāsanadhammo .
Tādibhāvāvahanatoti chaḷaṅgupekkhāvasena iṭṭhādīsu tādibhāvassa lokadhammehi anupalepassa āvahanato .
Esa bhagavā vuttanayena tividhakalyāṇaṃ dhammaṃ desento yaṃ sāsanabrahmacariyaṃ , maggabrahmacariyañca pakāseti , taṃ yathānurūpaṃ atthasampattiyā sātthaṃ , byañjanasampattiyā sabyañjananti yojanā .
TatthaM1.271 avisesena tisso sikkhā , sakalo ca tantidhammo sāsanabrahmacariyaṃ .
Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ katamesānaṃ kho , bhante , buddhānaṃ bhagavantānaṃ brahmacariyaṃ naciraṭṭhitikaṃ ahosī ’’ tiādi ( pārā .18).
Sabbasikkhānaṃ maṇḍabhūtasikkhattayasaṅgahito ariyamaggo maggabrahmacariyaṃ .
Yaṃ sandhāyaV1.256 vuttaṃ ‘‘ khīṇā jāti , vusitaṃ brahmacariyaṃ , kataṃ karaṇīyan ’’ ti ( mahāva .23; saṃ . ni .5.186).
Yathānurūpan ti yathārahaṃ .
Sikkhattayasaṅgahaṃ hi sāsanabrahmacariyaṃ atthasampattiyā sātthaṃ .
Maggabrahmacariye vattabbameva natthi .
Atthasampattiyāti sampannatthatāya .
Sampattiattho hi idha saha-saddo .
Itaraṃ pana yathāvuttenatthena sātthaṃ , sabyañjana ñca .
Ye panettha ‘‘ vacanasabhāvaṃ sātthaṃ , atthasabhāvaṃ sabyañjanan ’’ ti vibhajitvā vadanti , taṃ na sundaraṃ , tathā vibhattassa pariyattidhammassa abhāvato .
Saddatthā hi abhinnarūpā viya hutvā viniyogaṃ gacchanti .
Tathā hi nesaṃ lokiyāmissībhāvaṃ paṭijānanti .
Satipi vā bhede ‘‘ sabyañjanan ’’ ti ettha yadi tulyayogo adhippeto ‘‘ saputto āgato ’’ tiādīsu viya , evaṃ sati ‘‘ atthapaṭisaraṇā , bhikkhave , hotha , mā byañjanapaṭisaraṇā ’’ ti atthappadhānavādo bādhito siyā , atha vijjamānatāmattaṃ ‘‘ salomako sapakkhako ’’ tiādīsu viya byañjanasampatti aggahitā siyā .
Tasmā aṭṭhakathāyaṃ vuttanayeneva attho gahetabbo .
Sātthaṃ sabyañjanan ti ettha nettinayenāpi atthaṃ dassetuṃ ‘‘ saṅkāsana … pe … sabyañjanan ’’ ti vuttaṃ .
Tattha yadipi nettiyaṃ byañjanamukhena byañjanatthaggahaṇaṃ hotīti ‘‘ akkharaṃ padan ’’ tiādinā ( netti .4 dvādasapada ) byañjanapadāni paṭhamaṃ uddiṭṭhāni , idha pana pāḷiyaṃ ‘‘ sātthaṃ sabyañjanan ’’ ti āgatattā atthapadāniyeva paṭhamaṃ dassetuṃ ‘‘ saṅkāsanapakāsanā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha saṅkhepato kāsanaṃ dīpanaṃ saṅkāsanaṃ ‘‘ maññamāno bhikkhu baddho mārassa , amaññamāno mutto ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .3.64) viya .
Tattakena hi tena bhikkhunā paṭividdhaṃ .
Tenāha ‘‘ aññātaṃ bhagavā ’’ tiādi .
Paṭhamaṃ kāsanaṃ pakāsanaṃ .
Ādikammasmiṃ hi ayaṃ pa saddo ‘‘ paññapeti paṭṭhapetī ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .2.20) viya .
Tikkhindriyāpekkhaṃ cetaṃ padadvayaṃ uddesabhāvato .
Tikkhindriyo hi saṅkhepato paṭhamañca vuttamatthaṃ paṭipajjatiM1.272 .
Saṃkhittassa vitthāravacanaṃ , sakiṃ vuttassa puna vacanañca vivaraṇavibhajanāni .
Yathā ‘‘ kusalā dhammā ’’ ti saṅkhepato sakiṃyeva ca vuttassa atthassa ‘‘ katame dhammā kusalā ?
Yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittan ’’ tiādinā ( dha . sa .1) vitthārato vivaraṇavasena , vibhajanavasena ca puna vacanaṃ .
Majjhimindriyāpekkhametaṃ padadvayaṃ niddesabhāvato .
Vivaṭassa vitthāratarābhidhānaṃ , vibhattassa ca pakārehi ñāpanaṃ veneyyānaṃ cittaparitosanaṃ uttānīkaraṇapaññāpanāni .
Yathā ‘‘ phasso hotī ’’ tiādinā ( dha . sa .2) vivaṭavibhattassa atthassa ‘‘ katamo tasmiṃ samaye phasso ?
Yo tasmiṃ samaye phasso phusanā samphusanā ’’ tiādināV1.257 ( dha . sa .2) uttānīkiriyā , paññāpanā ca .
Mudindriyāpekkhametaṃ padadvayaṃ paṭiniddesabhāvato .
‘‘ Paññāpanapaṭṭhapanavivaraṇavibhajanauttānīkaraṇapakāsanaatthapadasamāyogato ’’ tipi pāṭho .
Kathaṃ panāyaṃ pāṭhavikappo jātoti ?
Vuccate – nettipāḷiyaṃ āgatanayena purimapāṭho .
Tattha hi –
‘‘ Saṅkāsanā pakāsanā ,
Vivaraṇā vibhajanuttānīkammapaññatti ;
Etehi chahi padehi ,
Attho kammañca niddiṭṭhan ’’ ti .( netti .4 dvādasapada )–
Desanāhārayojanāya ca etassevatthassa ‘‘ saṅkāsanā pakāsanā ’’ tiādinā āgataṃ .
Pacchimo pana ‘‘ paññapeti paṭṭhapeti vivarati vibhajati uttānīkaroti ‘ passathā ’ ti cāhā ’’ ti ( saṃ . ni .2.20) sutte āgatanayena byañjanamattakato .
Evañca nesaṃ dvinnaṃ pāṭhānaṃ viseso , na atthato .
Tathā hi saṅkhepato ‘‘ paṭhamaṃ ñāpanaṃ paññāpanaṃ , paṭhamameva ṭhapanaṃ paṭṭhapanan ’’ ti imāni padāni saṅkāsanapakāsanapadehi atthato avisiṭṭhāni .
Yañca purimapāṭhe chaṭṭhaṃ padaṃ ‘‘ pakārato ñāpanan ’’ ti paññāpanaṃ vuttaṃ , taṃ dutiyapāṭhe pakāsanapadena ‘‘ nibbisesaṃ pakārato kāsanan ’’ ti katvā .
Yasmā ñāpanakāsanāni atthāvabhāsanasabhāvatāya abhinnāni , sabbesañca veneyyānaṃ cittassa tosanaṃ , buddhiyā ca nisānaṃ yāthāvato vatthusabhāvāvabhāsane jāyatīti .
Evaṃ atthapadarūpattā pariyattiatthassa yathāvuttachaatthapadasamāyogato sātthaṃ sāsanaṃ .
AkkharapadabyañjanākāraniruttiniddesasampattiyātiM1.273 ettha uccāraṇavelāyaṃ apariyosite pade vaṇṇo akkharaṃ .
‘‘ Ekakkharaṃ padaṃ akkharan ’’ ti eke ‘‘ ā evaṃ kira tan ’’ tiādīsu ā-kārādayo viya .
‘‘ Visuddhakaraṇānaṃ manasā desanāvācāya akkharaṇato akkharan ’’ ti aññe .
Vibhattiyantaṃ atthañāpanato padaṃ .
Saṅkhepato vuttaṃ padābhihitaṃ atthaṃ byañjetīti byañjanaṃ , vākyaṃ .
‘‘ Kiriyāpadaṃ abyayakārakavisesanayuttaṃ vākyan ’’ ti hi vadanti .
Pakārato vākyavibhāgoV1.258 ākāro .
Ākārābhihitaṃ nibbacanaṃ nirutti .
Nibbacanavitthāro nissesupadesato niddeso .
Etesaṃ akkharādīnaṃ byañjanapadānaṃ sampattiyā sampannatāya sabyañjanaṃ .
Tatrāyamassa atthapadasamāyogo , byañjanasampatti ca – akkharehi saṅkāseti , padehi pakāseti , byañjanehi vivarati , ākārehi vibhajati , niruttīhi uttānīkaroti , niddesehi paññapeti , tathā akkharehi ugghāṭetvā padehi vineti ugghaṭitaññuṃ , byañjanehi vipañcetvā ākārehi vineti vipañcitaññuṃ , niruttīhi netvā niddesehi vineti neyyaṃ .
Evañcāyaṃ dhammo ugghaṭiyamāno ugghaṭitaññuṃ vineti , vipañciyamāno vipañcitaññuṃ , niyyamāno neyyaṃ .
Tattha ugghaṭanā ādi , vipañcanā majjhe , nayanamante .
Evaṃ tīsu kālesu tidhā desito dosattayavidhamano guṇattayāvaho tividhaveneyyavinayanoti .
Evampi tividhakalyāṇoyaṃ dhammo atthabyañjanapāripūriyā ‘‘ sāttho sabyañjano ’’ ti veditabbo ‘‘ paripuṇṇo , parisuddho ’’ ti ca .
Atthagambhīratātiādīsu attho nāma tantiattho .
Dhammo tanti .
Paṭivedho tantiyā , tantiatthassa ca yathābhūtāvabodho .
Desanā manasā vavatthāpitāya tantiyā desanā .
Te panete atthādayo yasmā sasādīhi viya mahāsamuddo mandabuddhīhi dukkhogāhā , alabbhaneyyapatiṭṭhā ca , tasmā gambhīrā .
Atha vā attho nāma hetuphalaṃ .
Dhammo hetu .
Desanā paññatti , yathādhammaṃ dhammābhilāpo , anulomapaṭilomasaṅkhepavitthārādivasena vā kathanaṃ .
Paṭivedho abhisamayo , atthānurūpaṃ dhammesu , dhammānurūpaṃ atthesu , paññattipathānurūpaṃ paññattīsu avabodho , tesaṃ tesaṃ vā dhammānaṃ paṭivijjhitabbo salakkhaṇasaṅkhāto aviparītasabhāvo .
Tepi cete atthādayo yasmā anupacitakusalasambhārehi duppaññehiM1.274 sasādīhi viya mahāsamuddo dukkhogāhā , alabbhaneyyapatiṭṭhā ca , tasmā gambhīrā .
Tesu paṭivedhassāpi atthasannissitattā vuttaṃ ‘‘ atthagambhīratāpaṭivedhagambhīratāhi sātthan ’’ ti atthaguṇadīpanato .
Tāsaṃ dhammadesanānaṃ byañjanasannissitattā vuttaṃ ‘‘ dhammagambhīratādesanāgambhīratāhi sabyañjanan ’’ ti tāsaṃ byañjanasampattidīpanato .
Atthesu pabhedagataṃ ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā .
Atthadhammaniruttipaṭisambhidāsu pabhedagataṃ ñāṇaṃ paṭibhānapaṭisambhidāti imissāpi paṭisambhidāya atthavisayattā āha ‘‘ atthapaṭibhānapaṭisambhidāvisayato sātthan ’’ ti , atthasampattiyā asati tadabhāvato .
Dhammoti tantiV1.259 .
Niruttīti tantipadānaṃ niddhāretvā vacanaṃ .
Tattha pabhedagatāni ñāṇāni dhammaniruttipaṭisambhidāti āha ‘‘ dhammaniruttipaṭisambhidāvisayato sabyañjanan ti , asati byañjanasampattiyā tadabhāvato .
Parikkhakajanappasādakan ti ettha iti -saddo hetuattho .
Yasmā parikkhakajanānaṃ kiṃkusalagavesīnaṃ pasādāvahaṃ , tasmā sātthaṃ .
Atthasampannanti phalena hetuno anumānaṃ nadīpūrena viya upari vuṭṭhippavattiyā .
Sātthakatā panassa paṇḍitavedanīyatāya , sā paramagambhīrasaṇhasukhumabhāvato veditabbā .
Vuttañhetaṃ ‘‘ gambhīro duddaso ’’ tiādi ( mahāva .8).
Lokiyajanappasādakanti sabyañjanan ti yasmā lokiyajanassa pasādāvahaṃ , tasmā sabyañjanaṃ .
Lokiyajano hi byañjanasampattiyā tussati , idhāpi phalena hetuno anumānaṃ .
Sabyañjanatā panassa saddheyyatāya , sā ādikalyāṇādibhāvato veditabbā .
Atha vā paṇḍitavedanīyato sātthan ’’ ti paññāpadaṭṭhānatāya atthasampannataṃ āha , tato parikkhakajanappasādakaṃ .
Saddheyyato sabyañjanan ti saddhāpadaṭṭhānatāya byañjanasampannataṃ , tato lokiyajanappasādakanti evamettha attho daṭṭhabbo .
Gambhīrādhippāyato sātthan ti adhippāyato agādhāpāratāya atthasampannaṃ aññathā tadabhāvato .
Uttānapadato sabyañjanan ti subodhasaddatāya byañjanasampannaṃ , paramagambhīrassapi atthassa veneyyānaṃ suviññeyyabhāvāpādanato .
Sabbopesa paṭhamassa atthadvayassa pabhedo daṭṭhabbo , tathā ceva tattha tattha saṃvaṇṇitaṃ .
Tathā hetthaM1.275 vikappassa , samuccayassa vā aggahaṇaṃ .
Upanetabbassāti pakkhipitabbassa vodānatthassa avuttassa abhāvato .
Sakalaparipuṇṇabhāvenāti sabbabhāgehi paripuṇṇatāya .
Apanetabbassāti saṃkilesadhammassa .
Paṭipattiyāti sīlavisuddhiyādisammāpaṭipattiyā , tannimittaṃ .
Adhigamabyattitoti saccapaṭivedhena adhigamaveyyattiyasabbhāvato sātthaṃ kapilavatādi viya tucchaṃ niratthakaṃ ahutvā atthasampannanti katvā .
Pariyattiyāti pariyattidhammaparicayena .
Āgamabyattitoti durakkhātadhammesu paricayaṃ karontassa viya sammohaṃ ajanetvā bāhusaccaveyyattiyasabbhāvato sabyañcanaṃ .
Byañjanasampattiyā hi sati āgamabyattīti .
Sīlādipañcadhammakkhandhayuttatoti sīlādīhi pañcahi dhammakoṭṭhāsehi avirahitattā .
Kevalaparipuṇṇaṃ anavasesena samantato puṇṇaṃ pūritaṃ .
Nirupakkilesatoti diṭṭhimānādiupakkilesābhāvato .
Nittharaṇatthāyāti vaṭṭadukkhato nissaraṇāya .
Lokāmisanirapekkhatoti kathañcipi taṇhāsannissayassa anissayanato .
EvaṃV1.260 ādikalyāṇatādiapadesena satthu purimavesārajjadvayavasena dhammassa svākkhātataṃ vibhāvetvā idāni pacchimavesārajjadvayavasenāpi taṃ dassetuṃ ‘‘ atthavipallāsābhāvato vā suṭṭhu akkhātoti svākkhāto ’’ ti vatvā tamatthaṃ byatirekamukhena vibhāvento ‘‘ yathā hī ’’ tiādimāha .
Tattha vipallāsamāpajjatīti tesaṃ dhamme ‘‘ antarāyikā ’’ ti vuttadhammānaṃ vipākādīnaṃ antarāyikattābhāvato ekaṃsena apāyūpapattihetutāya abhāvato .
Niyyānikattābhāvatoti atammayatābhāvato , saṃsārato ca niyyānikāti vuttadhammānaṃ ekaccayaññakiriyāpakatipurisantaraññāṇādīnaṃ tato niyyānikattābhāvato viparīto eva hoti .
Tenāti atthassa vipallāsāpajjanena .
Te aññatitthiyā .
Tathābhāvānatikkamanatoti kammantarāyādīnaṃ pañcannaṃ antarāyikabhāvassa ariyamaggadhammānaṃ niyyānikabhāvassa kadācipi anativattanato .
Nibbānānurūpāya paṭipattiyāti adhigantabbassa sabbasaṅkhatavinissaṭassa nibbānassa anurūpāya sabbasaṅkhāranissaraṇūpāyabhūtāya sapubbabhāgāya sammāpaṭipattiyāM1.276 akkhātattāti yojanā .
Paṭipadānurūpassāti sabbadukkhaniyyānikabhūtā ārammaṇakaraṇamattenāpi kilesehi anāmasanīyā yādisī paṭipadā , tadanurūpassa .
Supaññattāti sīlādikkhandhattayasaṅgahitā sammādiṭṭhiādippabhedā micchādiṭṭhiādīnaṃ pahāyikabhāvena suṭṭhu sammadeva vihitā .
Saṃsandati kilesamalavisuddhitāya sameti .
Evaṃ magganibbānānaṃ paṭipadāpaṭipajjanīyabhāvehi aññamaññānurūpatāya svākkhātataṃ dassetvā idāni tividhassāpi lokuttaradhammassa paccekaṃ svākkhātataṃ dassetuṃ ‘‘ ariyamaggo cetthā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha antadvayan ti sassatucchedaṃ , kāmasukhaattakilamathānuyogaṃ , līnuddhaccaṃ , patiṭṭhānāyūhananti evaṃ pabhedaṃ antadvayaṃ .
Anupagammāti anupagantvā , anupagamanahetu vā .
Paṭipassaddhakilesānīti suṭṭhu vūpasantakilesāni , paṭipassaddhippahānavasena sammadeva pahīnadosāni .
Sassatādisabhāvavasenāti ‘‘ sassatañca vo , bhikkhave , dhammaṃ desessāmi amatañca tāṇañca leṇañcā ’’ tiādinā tesu tesu suttesu sassatādibhāvakittanavasena .
148.‘‘ Rāgādīnaṃ abhāvaṃ karontena ariyapuggalena sāmaṃ daṭṭhabbo ’’ ti iminā ‘‘ ariyamaggena mama rāgādayo pahīnā ’’ ti sayaṃ attanā anaññaneyyena daṭṭhabboti sandiṭṭhi , sandiṭṭhi eva sandiṭṭhiko .
TenaV1.261 tena ariyasāvakena parasaddhāya parassa saddahanena paraneyyena gantabbataṃ hitvā ñāpetabbataṃ pahāya paccavekkhaṇañāṇena karaṇabhūtena .
Pasatthā diṭṭhi sandiṭṭhi yathā sambojjhaṅgo .
Ariyamaggo attanā sampayuttāya sandiṭṭhiyā kilese jayati , ariyaphalaṃ tāya eva attano kāraṇabhūtāya , nibbānaṃ ārammaṇakaraṇena attano visayībhūtāya sandiṭṭhiyā kilese jayatīti yojanā .
Bhāvanābhisamayavasena maggadhammo .
Sacchikiriyābhisamayavasena nibbānadhammo .
Phalampi heṭṭhimaṃ sakadāgāmivipassanādīnaṃ paccayabhāvena upari maggādhigamassa upanissayabhāvato pariyāyato ‘‘ dissamāno vaṭṭabhayaṃ nivattetī ’’ ti vattabbataṃ labhati .
149. NāssaM1.277 kāloti nāssa āgametabbo kālo atthi .
Yathā hi lokiyakusalassa ‘‘ upapajje , aparapariyāye ’’ tiādinā phaladānaṃ pati āgametabbo kālo atthi , na evametassāti attho .
Tenāha ‘‘ na pañcāhā ’’ tiādi .
Pakaṭṭhoti dūro .
Phaladānaṃ pati kālo pakaṭṭho assāti kāliko , kālantaraphaladāyī .
Tenāha ‘‘ attano phaladāne ’’ ti .
Pattoti upanīto .
Idan ti ‘‘ akāliko ’’ ti padaṃ .
150. Vidhin ti vidhānaṃ ,‘‘ ehi passā ’’ ti evaṃpavattavidhivacanaṃ .
Vijjamānattāti paramatthato upalabbhamānattā .
Parisuddhattāti kilesamalavirahena sabbathā visuddhattā .
Amanuññampi kadāci payojanavasena yathāsabhāvappakāsanena dassetabbaṃ bhaveyyāti tadabhāvaṃ dassento āha ‘‘ manuññabhāvappakāsanenā ’’ ti .
151. Upanetabboti upaneyyo , upaneyyova opaneyyikoti imassa atthassa adhippetattā āha ‘‘ upanetabboti opaneyyiko ’’ ti .
Citte upanayanaṃ uppādananti āha ‘‘ idaṃ saṅkhate lokuttaradhamme yujjatī ’’ ti .
Citte upanayanan ti pana ārammaṇabhūtassa dhammassa ārammaṇabhāvūpanayane adhippete asaṅkhatepi yujjeyya ‘‘ ārammaṇakaraṇasaṅkhātaṃ upanayanaṃ arahatīti opaneyyiko ’’ ti .
Allīyanan ti phusanaṃ .
Nibbānaṃ upaneti ariyapuggalanti adhippāyo .
152. ViññūhītiV1.262 vidūhi , paṭividdhasaccehīti attho .
Te pana ekaṃsato ugghaṭitaññūādayo hontīti āha ‘‘ ugghaṭitaññūādīhī ’’ ti .
‘‘ Paccattan ’’ ti etassa ‘‘ pati attanī ’’ ti bhummavasena attho gahetabboti āha ‘‘ attani attanī ’’ ti .
Veditabboti vuttaṃ , kathaṃ veditabboti āha ‘‘ bhāvito me ’’ tiādi .
Tattha ‘‘ me ’’ ti iminā ‘‘ paccattan ’’ ti padena vuttamatthaṃ anvayato dassetvā puna byatirekena dassetuṃ ‘‘ na hī ’’ tiādi vuttaṃ , taṃ suviññeyyameva .
‘‘ Viññūhī ’’ ti idaṃ antogadhāvadhāraṇanti dassento ‘‘ bālānaṃ pana avisayo cesā ’’ ti āha .
Evaṃ ādikalyāṇatādinā aññamaññassa anurūpadesanāya dhammassa svākkhātataṃ dassetvā idāni purimassa purimassa pacchimaṃ pacchimaṃ padaṃ kāraṇavacananti dassento ‘‘ apicā ’’ tiādimāha .
Tattha sandiṭṭhikattāti yasmāM1.278 ayaṃ dhammo vuttanayena sāmaṃ daṭṭhabbo , sandiṭṭhiyā kilese viddhaṃseti , sandassanañca arahati , tasmā svākkhāto durakkhāte titthiyadhamme tadabhāvato .
Iminā nayena sesapadesupi yathārahaṃ attho daṭṭhabbo .
153. Tassevan tiādīsu yaṃ vattabbaṃ , taṃ buddhānussatiyaṃ vuttanayena veditabbaṃ .