2. Dhammānussatikathāvaṇṇanā
146. Dhammānussatin ti ettha padattho , sabhāvattho ca ādito vuttoyevāti taṃ anāmasitvā bhāvanāvidhānameva dassetuṃ ‘‘ dhammānussatiṃ bhāvetukāmenāpī ’’ tiādi āraddhaṃ .
Kasmā panettha buddhānussatiyaṃ viya ‘‘ aveccappasādasamannāgatenā ’’ ti na vuttaṃ .
Nanu etā paṭipāṭiyā cha anussatiyo ariyasāvakānaṃ vasena desanaṃ āruḷhāti ?
Saccametaṃ , evaṃ santepi ‘‘ parisuddhasīlādiguṇānaṃ puthujjanānampi ijjhantī ’’ ti dassanatthaṃ ‘‘ aveccappasādasamannāgatenā ’’ ti idha na vuttaṃ , ariyasāvakānaṃ pana sukhena ijjhantīti .
Tathāpi pāḷiyaṃ āgatattā ca buddhānussatiniddese vuttanti daṭṭhabbaṃ , ayañca vicāro parato āgamissateva .
147. Pariyattidhammopīti pi -saddena lokuttaradhammaṃ sampiṇḍeti .
Itaresūti sandiṭṭhikādipadesu .
Lokuttaradhammovāti avadhāraṇaṃ nippariyāyena sandiṭṭhikādiatthaṃ sandhāya vuttaṃ , pariyāyato panete pariyattidhammepi sambhavanteva .
Tathā hi pariyattidhammo bahussutena āgatāgamena paramena satinepakkena samannāgatena paññavatā ādikalyāṇatādivisesato sayaṃ daṭṭhabboti sandiṭṭhiko .
Ācariyapayirupāsanāya vinā na labbhāti ce ?
Lokuttaradhammepi samāne kalyāṇamittasannissayeneva sijjhanato , tathā satthusandassanepi .
‘‘ Sandiṭṭhiyā jayatī ’’ ti ayaṃ panattho titthiyanimmaddane nippariyāyatova labbhati
M1.268 , kilesajaye pariyāyato paramparāhetubhāvato .‘‘ Sandiṭṭhaṃ arahatī ’’ ti ayampi attho labbhateva , sabbaso saṃkilesadhammānaṃ pahānaṃ , vodānadhammānaṃ paribrūhanañca uddissa pavattattā .
Ayañca attho ‘‘ ye kho tvaṃ , gotami , dhamme jāneyyāsi , ime dhammā sarāgāya saṃvattanti no virāgāya , saññogāya saṃvattanti no visaññogāya , saupādānāya saṃvattanti no anupādānāya .
Ekaṃsena , gotami , dhāreyyāsi ‘ neso dhammo , neso vinayo , netaṃ satthusāsanan ’’’ ti ( cūḷava .406; a . ni .8.53),‘‘ dhammāpi vo , bhikkhave , pahātabbā , pageva adhammā ’’ ti ( ma . ni .1.240) ca evamādīhi suttapadehi vibhāvetabbo .
Akālikādhigamupāyatāya akāliko .
Vijjamānatāparisuddhatāhi ehipassavidhiṃ arahatīti ehipassiko .
Tato eva vaṭṭadukkhanittharaṇatthikehi
V1.253 attano citte upanayanaṃ , cittassa vā tattha upanayanaṃ arahatīti opaneyyiko .Vimuttāyatanasīse ṭhatvā paricayena sammadeva atthavedaṃ , dhammavedañca labhantehi paccattaṃ veditabbo viññūhīti .
Evaṃ sandiṭṭhikādipadesu pariyattidhammampi pakkhipitvā manasikāro yujjateva .
Sāti gāthā .
Samantabhadrakattāti sabbabhāgehi sundarattā .
Dhammassāti sāsanadhammassa .
Kiñcāpi avayavavinimutto samudāyo nāma paramatthato koci natthi , yesu pana avayavesu samudāyarūpena avekkhitesu ‘‘ gāthā ’’ ti samaññā , taṃ tato bhinnaṃ viya katvā saṃsāmivohāraṃ āropetvā dassento ‘‘ paṭhamena pādena ādikalyāṇā ’’ tiādimāha .
‘‘ Ekānusandhikan ’’ ti idaṃ nātibahuvibhāgaṃ yathānusandhinā ekānusandhikaṃ sandhāya vuttaṃ , itarassa pana teneva desetabbadhammavibhāgena ādimajjhapariyosānabhāgā labbhantīti .
Nidānenāti kāladesadesakaparisādiapadisanalakkhaṇena nidānaganthena .
Nigamanenāti ‘‘ idamavocā ’’ tiādikena ( saṃ . ni .1.249),‘‘ iti yaṃ taṃ vuttaṃ , idametaṃ paṭicca vuttan ’’ ti ( a . ni .10.27) vā yathāvuttatthanigamanena .
Ayaṃ kathā visesato suttapiṭakasaṃvaṇṇanāti katvā suttapiṭakavasena dhammassa ādikalyāṇādikaṃ dassetvā idāni suttapiṭakavinayapiṭakānaṃ vasena taṃ dassetuṃ ‘‘ sanidānasauppattikattā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha sanidānasauppattikattāti yathāvuttanidānena sanidānatāya , saaṭṭhuppattikatāya
M1.269 ca .Veneyyānaṃ anurūpatoti sikkhāpadapaññattiyā , dhammadesanāya ca taṃtaṃsikkhāpadabhāvena paññāpiyamānassa veneyyajjhāsayānurūpaṃ pavattiyamānassa anurūpato .
Atthassāti desiyamānassa ca sīlādiatthassa .
‘‘ Taṃ kissa hetu ( saṃ . ni .1.249)?
Seyyathāpi , bhikkhave ’’ tiādinā ( saṃ . ni .3.95) tattha tattha hetūpamāgahaṇena hetudāharaṇayuttato .
Evaṃ suttavinayavasena pariyattidhammassa ādimajjhapariyosānakalyāṇataṃ dassetvā idāni tīṇi piṭakāni ekajjhaṃ gahetvā taṃ dassetuṃ ‘‘ sakalopī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha sāsanadhammoti –
‘‘ Sabbapāpassa
V1.254 akaraṇaṃ , kusalassa upasampadā ;Sacittapariyodapanaṃ , etaṃ buddhāna sāsanan ’’ ti .( dha . pa .183; dī . ni .2.90)–
Evaṃ vuttassa satthusāsanassa pakāsako pariyattidhammo .
Sīlena ādikalyāṇo sīlamūlakattā sāsanassa .
Samathādīhi majjhekalyāṇo tesaṃ sāsanasampattiyā vemajjhabhāvato .
Nibbānena pariyosānakalyāṇo tadadhigamato uttarikaraṇīyābhāvato .
Sāsane sammāpaṭipatti nāma paññāya hoti , tassā ca sīlaṃ , samādhi ca mūlanti āha ‘‘ sīlasamādhīhi ādikalyāṇo ’’ ti .
Paññā pana anubodhapaṭivedhavasena duvidhāti tadubhayampi gaṇhanto ‘‘ vipassanāmaggehi majjhekalyāṇo ’’ ti āha .
Tassa nipphatti phalaṃ , kiccaṃ nibbānasacchikiriyā , tato paraṃ kattabbaṃ natthīti dassento āha ‘‘ phalanibbānehi pariyosānakalyāṇo ’’ ti .
Phalaggahaṇena vā saupādisesanibbānamāha , itarena itaraṃ , tadubhayañca sāsanasampattiyā osānanti āha ‘‘ phalanibbānehi pariyosānakalyāṇo ’’ ti .
Buddhassa subodhitā sammāsambuddhatā , tāya ādikalyāṇo tappabhavattā .
Sabbaso saṃkilesappahānaṃ vodānaṃ , pāripūrī ca dhammasudhammatā , tāya majjhekalyāṇo taṃsarīrattā .
Satthārā yathānusiṭṭhaṃ tathā paṭipatti saṅghasuppaṭipatti , tāya pariyosānakalyāṇo , tāya sāsanassa loke suppatiṭṭhitabhāvato .
Tan ti sāsanadhammaṃ .
Tathattāyāti yathattāya bhagavatā dhammo desito , tathattāya tathabhāvāya .
So pana abhisambodhi paccekabodhi sāvakabodhīti tividho
M1.270 , ito aññathā nibbānādhigamassa abhāvato .Tattha sabbaguṇehi aggabhāvato , itarabodhidvayamūlatāya ca paṭhamāya bodhiyā ādikalyāṇatā , guṇehi vemajjhabhāvato dutiyāya majjhekalyāṇatā , tadubhayāvaratāya , tadosānatāya ca sāsanadhammassa tatiyāya pariyosānakalyāṇatā vuttā .
Esoti sāsanadhammo .
Nīvaraṇavikkhambhanatoti vimuttāyatanasīse ṭhatvā saddhammaṃ suṇantassa nīvaraṇānaṃ vikkhambhanasambhavato .
Vuttaṃ hetaṃ –
‘‘ Yathā yathāvuso , bhikkhuno satthā vā dhammaṃ deseti , aññataro vā garuṭṭhāniyo sabrahmacārī
V1.255 , tathā tathā so tattha labhati atthavedaṃ labhati dhammavedan ’’ ti ( a . ni .5.26).‘‘ Yasmiṃ , bhikkhave , samaye ariyasāvako ohitasoto dhammaṃ suṇāti , pañcassa nīvaraṇāni tasmiṃ samaye pahīnāni hontī ’’ ti ( saṃ . ni .5.219)–
Ca ādi .
Samathavipassanāsukhāvahanatoti samathasukhassa ca vipassanāsukhassa ca sampādanato .
Vuttampi cetaṃ –
‘‘ So vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhan ’’ tiādi ( dī . ni .1.279; ma . ni .2.138).
Tathā –
‘‘ Yato yato sammasati , khandhānaṃ udayabbayaṃ ;
Labhatī pītipāmojjaṃ , amataṃ taṃ vijānataṃ ;
Amānusī ratī hoti , sammā dhammaṃ vipassato ’’ ti ca .( dha . pa .374,373);
Tathāpaṭipannoti yathā samathavipassanāsukhaṃ āvahati , yathā vā satthārā anusiṭṭhaṃ , tathā paṭipanno sāsanadhammo .
Tādibhāvāvahanatoti chaḷaṅgupekkhāvasena iṭṭhādīsu tādibhāvassa lokadhammehi anupalepassa āvahanato .
Esa bhagavā vuttanayena tividhakalyāṇaṃ dhammaṃ desento yaṃ sāsanabrahmacariyaṃ , maggabrahmacariyañca pakāseti , taṃ yathānurūpaṃ atthasampattiyā sātthaṃ , byañjanasampattiyā sabyañjananti yojanā .
Tattha
M1.271 avisesena tisso sikkhā , sakalo ca tantidhammo sāsanabrahmacariyaṃ .Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ katamesānaṃ kho , bhante , buddhānaṃ bhagavantānaṃ brahmacariyaṃ naciraṭṭhitikaṃ ahosī ’’ tiādi ( pārā .18).
Sabbasikkhānaṃ maṇḍabhūtasikkhattayasaṅgahito ariyamaggo maggabrahmacariyaṃ .
Yaṃ sandhāya
V1.256 vuttaṃ ‘‘ khīṇā jāti , vusitaṃ brahmacariyaṃ , kataṃ karaṇīyan ’’ ti ( mahāva .23; saṃ . ni .5.186).Yathānurūpan ti yathārahaṃ .
Sikkhattayasaṅgahaṃ hi sāsanabrahmacariyaṃ atthasampattiyā sātthaṃ .
Maggabrahmacariye vattabbameva natthi .
Atthasampattiyāti sampannatthatāya .
Sampattiattho hi idha saha-saddo .
Itaraṃ pana yathāvuttenatthena sātthaṃ , sabyañjana ñca .
Ye panettha ‘‘ vacanasabhāvaṃ sātthaṃ , atthasabhāvaṃ sabyañjanan ’’ ti vibhajitvā vadanti , taṃ na sundaraṃ , tathā vibhattassa pariyattidhammassa abhāvato .
Saddatthā hi abhinnarūpā viya hutvā viniyogaṃ gacchanti .
Tathā hi nesaṃ lokiyāmissībhāvaṃ paṭijānanti .
Satipi vā bhede ‘‘ sabyañjanan ’’ ti ettha yadi tulyayogo adhippeto ‘‘ saputto āgato ’’ tiādīsu viya , evaṃ sati ‘‘ atthapaṭisaraṇā , bhikkhave , hotha , mā byañjanapaṭisaraṇā ’’ ti atthappadhānavādo bādhito siyā , atha vijjamānatāmattaṃ ‘‘ salomako sapakkhako ’’ tiādīsu viya byañjanasampatti aggahitā siyā .
Tasmā aṭṭhakathāyaṃ vuttanayeneva attho gahetabbo .
Sātthaṃ sabyañjanan ti ettha nettinayenāpi atthaṃ dassetuṃ ‘‘ saṅkāsana … pe … sabyañjanan ’’ ti vuttaṃ .
Tattha yadipi nettiyaṃ byañjanamukhena byañjanatthaggahaṇaṃ hotīti ‘‘ akkharaṃ padan ’’ tiādinā ( netti .4 dvādasapada ) byañjanapadāni paṭhamaṃ uddiṭṭhāni , idha pana pāḷiyaṃ ‘‘ sātthaṃ sabyañjanan ’’ ti āgatattā atthapadāniyeva paṭhamaṃ dassetuṃ ‘‘ saṅkāsanapakāsanā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha saṅkhepato kāsanaṃ dīpanaṃ saṅkāsanaṃ ‘‘ maññamāno bhikkhu baddho mārassa , amaññamāno mutto ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .3.64) viya .
Tattakena hi tena bhikkhunā paṭividdhaṃ .
Tenāha ‘‘ aññātaṃ bhagavā ’’ tiādi .
Paṭhamaṃ kāsanaṃ pakāsanaṃ .
Ādikammasmiṃ hi ayaṃ pa saddo ‘‘ paññapeti paṭṭhapetī ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .2.20) viya .
Tikkhindriyāpekkhaṃ cetaṃ padadvayaṃ uddesabhāvato .
Tikkhindriyo hi saṅkhepato paṭhamañca vuttamatthaṃ paṭipajjati
M1.272 .Saṃkhittassa vitthāravacanaṃ , sakiṃ vuttassa puna vacanañca vivaraṇavibhajanāni .
Yathā ‘‘ kusalā dhammā ’’ ti saṅkhepato sakiṃyeva ca vuttassa atthassa ‘‘ katame dhammā kusalā ?
Yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittan ’’ tiādinā ( dha . sa .1) vitthārato vivaraṇavasena , vibhajanavasena ca puna vacanaṃ .
Majjhimindriyāpekkhametaṃ padadvayaṃ niddesabhāvato .
Vivaṭassa vitthāratarābhidhānaṃ , vibhattassa ca pakārehi ñāpanaṃ veneyyānaṃ cittaparitosanaṃ uttānīkaraṇapaññāpanāni .
Yathā ‘‘ phasso hotī ’’ tiādinā ( dha . sa .2) vivaṭavibhattassa atthassa ‘‘ katamo tasmiṃ samaye phasso ?
Yo tasmiṃ samaye phasso phusanā samphusanā ’’ tiādinā
V1.257 ( dha . sa .2) uttānīkiriyā , paññāpanā ca .Mudindriyāpekkhametaṃ padadvayaṃ paṭiniddesabhāvato .
‘‘ Paññāpanapaṭṭhapanavivaraṇavibhajanauttānīkaraṇapakāsanaatthapadasamāyogato ’’ tipi pāṭho .
Kathaṃ panāyaṃ pāṭhavikappo jātoti ?
Vuccate – nettipāḷiyaṃ āgatanayena purimapāṭho .
Tattha hi –
‘‘ Saṅkāsanā pakāsanā ,
Vivaraṇā vibhajanuttānīkammapaññatti ;
Etehi chahi padehi ,
Attho kammañca niddiṭṭhan ’’ ti .( netti .4 dvādasapada )–
Desanāhārayojanāya ca etassevatthassa ‘‘ saṅkāsanā pakāsanā ’’ tiādinā āgataṃ .
Pacchimo pana ‘‘ paññapeti paṭṭhapeti vivarati vibhajati uttānīkaroti ‘ passathā ’ ti cāhā ’’ ti ( saṃ . ni .2.20) sutte āgatanayena byañjanamattakato .
Evañca nesaṃ dvinnaṃ pāṭhānaṃ viseso , na atthato .
Tathā hi saṅkhepato ‘‘ paṭhamaṃ ñāpanaṃ paññāpanaṃ , paṭhamameva ṭhapanaṃ paṭṭhapanan ’’ ti imāni padāni saṅkāsanapakāsanapadehi atthato avisiṭṭhāni .
Yañca purimapāṭhe chaṭṭhaṃ padaṃ ‘‘ pakārato ñāpanan ’’ ti paññāpanaṃ vuttaṃ , taṃ dutiyapāṭhe pakāsanapadena ‘‘ nibbisesaṃ pakārato kāsanan ’’ ti katvā .
Yasmā ñāpanakāsanāni atthāvabhāsanasabhāvatāya abhinnāni , sabbesañca veneyyānaṃ cittassa tosanaṃ , buddhiyā ca nisānaṃ yāthāvato vatthusabhāvāvabhāsane jāyatīti .
Evaṃ atthapadarūpattā pariyattiatthassa yathāvuttachaatthapadasamāyogato sātthaṃ sāsanaṃ .
Akkharapadabyañjanākāraniruttiniddesasampattiyāti
M1.273 ettha uccāraṇavelāyaṃ apariyosite pade vaṇṇo akkharaṃ .‘‘ Ekakkharaṃ padaṃ akkharan ’’ ti eke ‘‘ ā evaṃ kira tan ’’ tiādīsu ā-kārādayo viya .
‘‘ Visuddhakaraṇānaṃ manasā desanāvācāya akkharaṇato akkharan ’’ ti aññe .
Vibhattiyantaṃ atthañāpanato padaṃ .
Saṅkhepato vuttaṃ padābhihitaṃ atthaṃ byañjetīti byañjanaṃ , vākyaṃ .
‘‘ Kiriyāpadaṃ abyayakārakavisesanayuttaṃ vākyan ’’ ti hi vadanti .
Pakārato vākyavibhāgo
V1.258 ākāro .Ākārābhihitaṃ nibbacanaṃ nirutti .
Nibbacanavitthāro nissesupadesato niddeso .
Etesaṃ akkharādīnaṃ byañjanapadānaṃ sampattiyā sampannatāya sabyañjanaṃ .
Tatrāyamassa atthapadasamāyogo , byañjanasampatti ca – akkharehi saṅkāseti , padehi pakāseti , byañjanehi vivarati , ākārehi vibhajati , niruttīhi uttānīkaroti , niddesehi paññapeti , tathā akkharehi ugghāṭetvā padehi vineti ugghaṭitaññuṃ , byañjanehi vipañcetvā ākārehi vineti vipañcitaññuṃ , niruttīhi netvā niddesehi vineti neyyaṃ .
Evañcāyaṃ dhammo ugghaṭiyamāno ugghaṭitaññuṃ vineti , vipañciyamāno vipañcitaññuṃ , niyyamāno neyyaṃ .
Tattha ugghaṭanā ādi , vipañcanā majjhe , nayanamante .
Evaṃ tīsu kālesu tidhā desito dosattayavidhamano guṇattayāvaho tividhaveneyyavinayanoti .
Evampi tividhakalyāṇoyaṃ dhammo atthabyañjanapāripūriyā ‘‘ sāttho sabyañjano ’’ ti veditabbo ‘‘ paripuṇṇo , parisuddho ’’ ti ca .
Atthagambhīratātiādīsu attho nāma tantiattho .
Dhammo tanti .
Paṭivedho tantiyā , tantiatthassa ca yathābhūtāvabodho .
Desanā manasā vavatthāpitāya tantiyā desanā .
Te panete atthādayo yasmā sasādīhi viya mahāsamuddo mandabuddhīhi dukkhogāhā , alabbhaneyyapatiṭṭhā ca , tasmā gambhīrā .
Atha vā attho nāma hetuphalaṃ .
Dhammo hetu .
Desanā paññatti , yathādhammaṃ dhammābhilāpo , anulomapaṭilomasaṅkhepavitthārādivasena vā kathanaṃ .
Paṭivedho abhisamayo , atthānurūpaṃ dhammesu , dhammānurūpaṃ atthesu , paññattipathānurūpaṃ paññattīsu avabodho , tesaṃ tesaṃ vā dhammānaṃ paṭivijjhitabbo salakkhaṇasaṅkhāto aviparītasabhāvo .
Tepi cete atthādayo yasmā anupacitakusalasambhārehi duppaññehi
M1.274 sasādīhi viya mahāsamuddo dukkhogāhā , alabbhaneyyapatiṭṭhā ca , tasmā gambhīrā .Tesu paṭivedhassāpi atthasannissitattā vuttaṃ ‘‘ atthagambhīratāpaṭivedhagambhīratāhi sātthan ’’ ti atthaguṇadīpanato .
Tāsaṃ dhammadesanānaṃ byañjanasannissitattā vuttaṃ ‘‘ dhammagambhīratādesanāgambhīratāhi sabyañjanan ’’ ti tāsaṃ byañjanasampattidīpanato .
Atthesu pabhedagataṃ ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā .
Atthadhammaniruttipaṭisambhidāsu pabhedagataṃ ñāṇaṃ paṭibhānapaṭisambhidāti imissāpi paṭisambhidāya atthavisayattā āha ‘‘ atthapaṭibhānapaṭisambhidāvisayato sātthan ’’ ti , atthasampattiyā asati tadabhāvato .
Dhammoti tanti
V1.259 .Niruttīti tantipadānaṃ niddhāretvā vacanaṃ .
Tattha pabhedagatāni ñāṇāni dhammaniruttipaṭisambhidāti āha ‘‘ dhammaniruttipaṭisambhidāvisayato sabyañjanan ti , asati byañjanasampattiyā tadabhāvato .
Parikkhakajanappasādakan ti ettha iti -saddo hetuattho .
Yasmā parikkhakajanānaṃ kiṃkusalagavesīnaṃ pasādāvahaṃ , tasmā sātthaṃ .
Atthasampannanti phalena hetuno anumānaṃ nadīpūrena viya upari vuṭṭhippavattiyā .
Sātthakatā panassa paṇḍitavedanīyatāya , sā paramagambhīrasaṇhasukhumabhāvato veditabbā .
Vuttañhetaṃ ‘‘ gambhīro duddaso ’’ tiādi ( mahāva .8).
Lokiyajanappasādakanti sabyañjanan ti yasmā lokiyajanassa pasādāvahaṃ , tasmā sabyañjanaṃ .
Lokiyajano hi byañjanasampattiyā tussati , idhāpi phalena hetuno anumānaṃ .
Sabyañjanatā panassa saddheyyatāya , sā ādikalyāṇādibhāvato veditabbā .
Atha vā paṇḍitavedanīyato sātthan ’’ ti paññāpadaṭṭhānatāya atthasampannataṃ āha , tato parikkhakajanappasādakaṃ .
Saddheyyato sabyañjanan ti saddhāpadaṭṭhānatāya byañjanasampannataṃ , tato lokiyajanappasādakanti evamettha attho daṭṭhabbo .
Gambhīrādhippāyato sātthan ti adhippāyato agādhāpāratāya atthasampannaṃ aññathā tadabhāvato .
Uttānapadato sabyañjanan ti subodhasaddatāya byañjanasampannaṃ , paramagambhīrassapi atthassa veneyyānaṃ suviññeyyabhāvāpādanato .
Sabbopesa paṭhamassa atthadvayassa pabhedo daṭṭhabbo , tathā ceva tattha tattha saṃvaṇṇitaṃ .
Tathā hettha
M1.275 vikappassa , samuccayassa vā aggahaṇaṃ .Upanetabbassāti pakkhipitabbassa vodānatthassa avuttassa abhāvato .
Sakalaparipuṇṇabhāvenāti sabbabhāgehi paripuṇṇatāya .
Apanetabbassāti saṃkilesadhammassa .
Paṭipattiyāti sīlavisuddhiyādisammāpaṭipattiyā , tannimittaṃ .
Adhigamabyattitoti saccapaṭivedhena adhigamaveyyattiyasabbhāvato sātthaṃ kapilavatādi viya tucchaṃ niratthakaṃ ahutvā atthasampannanti katvā .
Pariyattiyāti pariyattidhammaparicayena .
Āgamabyattitoti durakkhātadhammesu paricayaṃ karontassa viya sammohaṃ ajanetvā bāhusaccaveyyattiyasabbhāvato sabyañcanaṃ .
Byañjanasampattiyā hi sati āgamabyattīti .
Sīlādipañcadhammakkhandhayuttatoti sīlādīhi pañcahi dhammakoṭṭhāsehi avirahitattā .
Kevalaparipuṇṇaṃ anavasesena samantato puṇṇaṃ pūritaṃ .
Nirupakkilesatoti diṭṭhimānādiupakkilesābhāvato .
Nittharaṇatthāyāti vaṭṭadukkhato nissaraṇāya .
Lokāmisanirapekkhatoti kathañcipi taṇhāsannissayassa anissayanato .
Evaṃ
V1.260 ādikalyāṇatādiapadesena satthu purimavesārajjadvayavasena dhammassa svākkhātataṃ vibhāvetvā idāni pacchimavesārajjadvayavasenāpi taṃ dassetuṃ ‘‘ atthavipallāsābhāvato vā suṭṭhu akkhātoti svākkhāto ’’ ti vatvā tamatthaṃ byatirekamukhena vibhāvento ‘‘ yathā hī ’’ tiādimāha .Tattha vipallāsamāpajjatīti tesaṃ dhamme ‘‘ antarāyikā ’’ ti vuttadhammānaṃ vipākādīnaṃ antarāyikattābhāvato ekaṃsena apāyūpapattihetutāya abhāvato .
Niyyānikattābhāvatoti atammayatābhāvato , saṃsārato ca niyyānikāti vuttadhammānaṃ ekaccayaññakiriyāpakatipurisantaraññāṇādīnaṃ tato niyyānikattābhāvato viparīto eva hoti .
Tenāti atthassa vipallāsāpajjanena .
Te aññatitthiyā .
Tathābhāvānatikkamanatoti kammantarāyādīnaṃ pañcannaṃ antarāyikabhāvassa ariyamaggadhammānaṃ niyyānikabhāvassa kadācipi anativattanato .
Nibbānānurūpāya paṭipattiyāti adhigantabbassa sabbasaṅkhatavinissaṭassa nibbānassa anurūpāya sabbasaṅkhāranissaraṇūpāyabhūtāya sapubbabhāgāya sammāpaṭipattiyā
M1.276 akkhātattāti yojanā .Paṭipadānurūpassāti sabbadukkhaniyyānikabhūtā ārammaṇakaraṇamattenāpi kilesehi anāmasanīyā yādisī paṭipadā , tadanurūpassa .
Supaññattāti sīlādikkhandhattayasaṅgahitā sammādiṭṭhiādippabhedā micchādiṭṭhiādīnaṃ pahāyikabhāvena suṭṭhu sammadeva vihitā .
Saṃsandati kilesamalavisuddhitāya sameti .
Evaṃ magganibbānānaṃ paṭipadāpaṭipajjanīyabhāvehi aññamaññānurūpatāya svākkhātataṃ dassetvā idāni tividhassāpi lokuttaradhammassa paccekaṃ svākkhātataṃ dassetuṃ ‘‘ ariyamaggo cetthā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha antadvayan ti sassatucchedaṃ , kāmasukhaattakilamathānuyogaṃ , līnuddhaccaṃ , patiṭṭhānāyūhananti evaṃ pabhedaṃ antadvayaṃ .
Anupagammāti anupagantvā , anupagamanahetu vā .
Paṭipassaddhakilesānīti suṭṭhu vūpasantakilesāni , paṭipassaddhippahānavasena sammadeva pahīnadosāni .
Sassatādisabhāvavasenāti ‘‘ sassatañca vo , bhikkhave , dhammaṃ desessāmi amatañca tāṇañca leṇañcā ’’ tiādinā tesu tesu suttesu sassatādibhāvakittanavasena .
148.‘‘ Rāgādīnaṃ abhāvaṃ karontena ariyapuggalena sāmaṃ daṭṭhabbo ’’ ti iminā ‘‘ ariyamaggena mama rāgādayo pahīnā ’’ ti sayaṃ attanā anaññaneyyena daṭṭhabboti sandiṭṭhi , sandiṭṭhi eva sandiṭṭhiko .
Tena
V1.261 tena ariyasāvakena parasaddhāya parassa saddahanena paraneyyena gantabbataṃ hitvā ñāpetabbataṃ pahāya paccavekkhaṇañāṇena karaṇabhūtena .Pasatthā diṭṭhi sandiṭṭhi yathā sambojjhaṅgo .
Ariyamaggo attanā sampayuttāya sandiṭṭhiyā kilese jayati , ariyaphalaṃ tāya eva attano kāraṇabhūtāya , nibbānaṃ ārammaṇakaraṇena attano visayībhūtāya sandiṭṭhiyā kilese jayatīti yojanā .
Bhāvanābhisamayavasena maggadhammo .
Sacchikiriyābhisamayavasena nibbānadhammo .
Phalampi heṭṭhimaṃ sakadāgāmivipassanādīnaṃ paccayabhāvena upari maggādhigamassa upanissayabhāvato pariyāyato ‘‘ dissamāno vaṭṭabhayaṃ nivattetī ’’ ti vattabbataṃ labhati .
149. Nāssa
M1.277 kāloti nāssa āgametabbo kālo atthi .Yathā hi lokiyakusalassa ‘‘ upapajje , aparapariyāye ’’ tiādinā phaladānaṃ pati āgametabbo kālo atthi , na evametassāti attho .
Tenāha ‘‘ na pañcāhā ’’ tiādi .
Pakaṭṭhoti dūro .
Phaladānaṃ pati kālo pakaṭṭho assāti kāliko , kālantaraphaladāyī .
Tenāha ‘‘ attano phaladāne ’’ ti .
Pattoti upanīto .
Idan ti ‘‘ akāliko ’’ ti padaṃ .
150. Vidhin ti vidhānaṃ ,‘‘ ehi passā ’’ ti evaṃpavattavidhivacanaṃ .
Vijjamānattāti paramatthato upalabbhamānattā .
Parisuddhattāti kilesamalavirahena sabbathā visuddhattā .
Amanuññampi kadāci payojanavasena yathāsabhāvappakāsanena dassetabbaṃ bhaveyyāti tadabhāvaṃ dassento āha ‘‘ manuññabhāvappakāsanenā ’’ ti .
151. Upanetabboti upaneyyo , upaneyyova opaneyyikoti imassa atthassa adhippetattā āha ‘‘ upanetabboti opaneyyiko ’’ ti .
Citte upanayanaṃ uppādananti āha ‘‘ idaṃ saṅkhate lokuttaradhamme yujjatī ’’ ti .
Citte upanayanan ti pana ārammaṇabhūtassa dhammassa ārammaṇabhāvūpanayane adhippete asaṅkhatepi yujjeyya ‘‘ ārammaṇakaraṇasaṅkhātaṃ upanayanaṃ arahatīti opaneyyiko ’’ ti .
Allīyanan ti phusanaṃ .
Nibbānaṃ upaneti ariyapuggalanti adhippāyo .
152. Viññūhīti
V1.262 vidūhi , paṭividdhasaccehīti attho .Te pana ekaṃsato ugghaṭitaññūādayo hontīti āha ‘‘ ugghaṭitaññūādīhī ’’ ti .
‘‘ Paccattan ’’ ti etassa ‘‘ pati attanī ’’ ti bhummavasena attho gahetabboti āha ‘‘ attani attanī ’’ ti .
Veditabboti vuttaṃ , kathaṃ veditabboti āha ‘‘ bhāvito me ’’ tiādi .
Tattha ‘‘ me ’’ ti iminā ‘‘ paccattan ’’ ti padena vuttamatthaṃ anvayato dassetvā puna byatirekena dassetuṃ ‘‘ na hī ’’ tiādi vuttaṃ , taṃ suviññeyyameva .
‘‘ Viññūhī ’’ ti idaṃ antogadhāvadhāraṇanti dassento ‘‘ bālānaṃ pana avisayo cesā ’’ ti āha .
Evaṃ ādikalyāṇatādinā aññamaññassa anurūpadesanāya dhammassa svākkhātataṃ dassetvā idāni purimassa purimassa pacchimaṃ pacchimaṃ padaṃ kāraṇavacananti dassento ‘‘ apicā ’’ tiādimāha .
Tattha sandiṭṭhikattāti yasmā
M1.278 ayaṃ dhammo vuttanayena sāmaṃ daṭṭhabbo , sandiṭṭhiyā kilese viddhaṃseti , sandassanañca arahati , tasmā svākkhāto durakkhāte titthiyadhamme tadabhāvato .Iminā nayena sesapadesupi yathārahaṃ attho daṭṭhabbo .
153. Tassevan tiādīsu yaṃ vattabbaṃ , taṃ buddhānussatiyaṃ vuttanayena veditabbaṃ .