Nidānādikathāvaṇṇanā

1. Svāyaṃ visuddhimaggo yaṃ suttapadaṃ nissāya paṭṭhapīyati , taṃ tāva nikkhipitvā tassa nidānādiniddhāraṇamukhena nānappakārato atthaṃ saṃvaṇṇetuṃ ‘‘ sīle patiṭṭhāyā ’’ tiādi āraddhaṃ .

Dhammaṃ saṃvaṇṇentena hi ādito tassa nidānaṃ vattabbaṃ , tato payojanaṃ piṇḍattho padattho sambandho adhippāyo codanā sodhanaṃ vattabbaṃ .

Tathā ceva ācariyena paṭipannaṃ .

Ettha hi bhagavantaṃ kirātiādi desanāya nidānapayojananiddhāraṇaṃ , visuddhimaggaṃ bhāsissan tiādi piṇḍatthaniddhāraṇaṃV1.3 , sīle ṭhatvātiādi padatthasambandhādhippāyavibhāvanā , kiṃ sīlan tiādi codanā , tato paraṃ sodhanaṃ , samādhipaññākathāsupi eseva nayo .

Kasmā panettha vissajjanagāthā ādimhi nikkhittā , na pucchāgāthā .

Pucchāpubbikā hi vissajjanāti ?

Vuccate – tadatthassa maṅgalabhāvato , sāsanassa ādikalyāṇādibhāvavibhāvanato , bhayādiupaddavanivāraṇena antarāyavidhamanato , upari saṃvaṇṇetabbadhammasaṅgahato cāti veditabbaṃ .

Etthāha – kasmā panāyaṃ visuddhimaggakathā vatthupubbikā āraddhā , na satthuthomanāpubbikāti ?

Vuccate – visuṃ asaṃvaṇṇanādibhāvato .

Sumaṅgalavilāsinī ādayo viya hi dīghanikāyādīnaṃ nāyaṃ visuṃ saṃvaṇṇanā , na pakaraṇantaraṃ vā abhidhammāvatārasumatāvatārādi viya .

Tāsaṃyeva pana sumaṅgalavilāsinīādīnaṃ visesabhūtā .

Tenevāha ‘‘ majjhe visuddhimaggo ’’ tiādi ( dī . ni . aṭṭha .1. ganthārambhakathā ; ma . ni . aṭṭha .1. ganthārambhakathā ; saṃ . ni . aṭṭha .1.1. ganthārambhakathā ; a . ni . aṭṭha .1.1. ganthārambhakathā ).

Atha vā thomanāpubbikāpi cāyaṃ kathā na vatthupubbikāvāti daṭṭhabbaṃ .

Sāsane hi vatthukittanaṃ na loke viya kevalaṃ hoti , sāsanasampattikittanattā pana satthu aviparītadhammadesanābhāvavibhāvanena satthuguṇasaṃkittanaṃ ulliṅgantameva pavattati .

Tathā hi vakkhati ‘‘ ettāvatā tisso sikkhā ’’ tiādi .

Sotāpannādibhāvassa ca kāraṇan ti ettha hi ādi -saddena sabbasakadāgāmianāgāminoM1.3 viya sabbepi arahanto saṅgayhanti vibhāgassa anuddhaṭattā .

Tena tiṇṇampi bodhisattānaṃ nibbedhabhāgiyā sīlādayo idha ‘‘ sīle patiṭṭhāyā ’’ tiādivacanena saṅgahitāti daṭṭhabbaṃ .

Tiṇṇampi hi nesaṃ carimabhave visesato saṃsārabhayikkhaṇaṃ , yathāsakaṃ sīle patiṭṭhāya samathavipassanaṃ ussukkāpetvā taṇhājaṭāvijaṭanapaṭipatti ca samānāti .

Atha vā ‘‘ so imaṃ vijaṭaye jaṭan ’’ ti sādhāraṇavacanena sātisayaṃ , niratisayañca taṇhājaṭāvijaṭanaṃ gahitaṃ .

Tattha yaṃ niratisayaṃ savāsanappahānatāya .

Tena satthu pahānasampadā kittitā hoti , tannimittā ñāṇasampadā ca .

Tadubhayena nānantarikatāya ānubhāvasampadādayopīti .

Evampi thomanāpubbikāyaṃ kathāti veditabbaṃ .

Atha vā thomanāpubbikā evāyaṃ kathāti daṭṭhabbaṃ ,‘‘ sabbadhammesu appaṭihatañāṇacāro ’’ tiādinā satthu thomanaṃ purakkhatvā saṃvaṇṇanāya āraddhattā .

Sā panāyaṃ yasmā pucchantassa ajjhāsayānurūpaṃ byākaraṇasamatthatāya vibhāvanavasena pavattitā , āciṇṇañcetaṃ ācariyassa yadidaṃ saṃvaṇṇetabbadhammānukūlaṃ saṃvaṇṇanārambhe satthu abhitthavanaṃ .

TasmāV1.4 iminā kāraṇena evamettha thomanā pavattitāti .

Thomanākārassa vuccamānassa kāraṇaṃ uddharantena paṭhamaṃ vissajjanagāthaṃ nikkhipitvā tassā nidānacodanāmukhena pucchāgāthaṃ sarūpato ca atthato ca dassetvā tassā pucchāya aviparītabyākaraṇasamatthabhāvāvajotanaṃ bhagavato thomanaṃ purakkhatvā yathādhippetadhammasaṃvaṇṇanā katā .

Tenāha ‘‘ sīle patiṭṭhāyā ’’ tiādi .

Tattha gāthāya attho parato āvi bhavissati .

Itītiādīsu itīti ayaṃ iti -saddo hetu parisamāpanādipadatthavipariyāyapakārāvadhāraṇanidassanādianekatthappabhedo .

Tathā hesa ‘‘ ruppatīti kho , bhikkhave , tasmā ‘ rūpan ’ ti vuccatī ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .3.79) hetumhi āgato .

‘‘ Tasmātiha me , bhikkhave , dhammadāyādā bhavatha , mā āmisadāyādā .

Atthi me tumhesu anukampā ‘ kinti me sāvakā dhammadāyādā bhaveyyuṃ , no āmisadāyādā ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.29) parisamāpane .

‘‘ Iti vā iti evarūpā naccagītavāditavisūkadassanā paṭivirato ’’ tiādīsu ( dī . ni .1.197) ādiatthe .

‘‘ Māgaṇḍiyoti tassa brāhmaṇassa saṅkhā samaññā paññatti vohāro nāmaṃM1.4 nāmakammaṃ nāmadheyyaṃ nirutti byañjanaṃ abhilāpo ’’ tiādīsu ( mahāni .73,75) padatthavipariyāye .

‘‘ Iti kho , bhikkhave , sappaṭibhayo bālo , appaṭibhayo paṇḍito .

Saupaddavo bālo , anupaddavo paṇḍito .

Saupasaggo bālo , anupasaggo paṇḍito ’’ tiādīsu ( ma . ni .3.124) pakāre .

‘‘ Atthi idappaccayā jarāmaraṇanti iti puṭṭhena satā , ānanda , atthītissa vacanīyaṃ , kiṃpaccayā jarāmaraṇanti iti ce vadeyya , jātipaccayā jarāmaraṇanti iccassa vacanīyan ’’ tiādīsu ( dī . ni .2.96) avadhāraṇe , sanniṭṭhāneti attho .

‘‘ Atthīti kho , kaccāna , ayameko anto , natthīti kho , kaccāna , ayaṃ dutiyo anto ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .2.15;3.90) nidassane .

Idhāpi nidassane daṭṭhabbo , pakāretipi vattuṃ vaṭṭateva .

Paṭhamo pana iti-saddo parisamāpane daṭṭhabbo .

Hīti avadhāraṇe .

Idan ti āsannapaccakkhavacanaṃ yathādhigatassa suttapadassa abhimukhīkaraṇato .

Vuttan ti ayaṃ vutta -saddo saupasaggo , anupasaggo ca vappanavāpasamīkaraṇakesohāraṇajīvitavuttipamuttabhāvapāvacanapavattitaajjhesanakathanādīsu dissati .

Tathā hi ayaṃ –

‘‘ GāvoV1.5 tassa pajāyanti , khette vuttaṃ virūhati ;

Vuttānaṃ phalamasnāti , yo mittānaṃ na dubbhatī ’’ ti .

–

Ādīsu ( jā .2.22.19) vappane āgato .

‘‘ No ca kho paṭivuttan ’’ tiādīsu ( pārā .289) aṭṭhadantakādīhi vāpasamīkaraṇe .

‘‘ Kāpaṭiko māṇavo daharo vuttasiro ’’ tiādīsu ( ma . ni .2.426) kesohāraṇe .

‘‘ Pannalomo paradattavutto migabhūtena cetasā viharatī ’’ tiādīsu ( cūḷava .332) jīvitavuttiyaṃ .

‘‘ Seyyathāpi nāma paṇḍupalāso bandhanā pavutto abhabbo haritatthāyā ’’ tiādīsu ( ma . ni .3.59; pārā .92; pāci .666; mahāva .129) bandhanato pamuttabhāve .

‘‘ Yesamidaṃ etarahi porāṇaṃ mantapadaṃ gītaṃ pavuttaṃ samihitan ’’ tiādīsu ( dī . ni .1.285; ma . ni .2.427; mahāva .300) pāvacanabhāvena pavattite .

Loke pana ‘‘ vutto guṇo vutto pārāyano ’’ tiādīsu ajjhesane .

‘‘ Vuttaṃ khoM1.5 panetaṃ bhagavatā ‘ dhammadāyādā me , bhikkhave , bhavatha , mā āmisadāyādā ’ ti ’’ ādīsu ( ma . ni .1.30) kathane .

Idhāpi kathane eva daṭṭhabbo .

Tasmā ‘‘ iti hi evameva idaṃ suttaṃ desitan ’’ ti yathānikkhittaṃ gāthaṃ desitabhāvena nidasseti .

Tassā vā desitākāraṃ avadhāreti .

Kasmāti hetumhi nissakkaṃ .

Panāti vacanālaṅkāramattaṃ .

Ubhayenāpi kāraṇaṃ pucchati .

Etan ti yathāvuttaṃ suttapadaṃ paccāmasati .

Vuttan ti pucchānimittaṃ .

Tadatthassa attano buddhiyaṃ viparivattamānataṃ upādāya ‘‘ idan ’’ ti vatvā puna bhagavatā bhāsitākāraṃ sandhāya ‘‘ etan ’’ ti vuttaṃ .

Sakalena panānena vacanena desanāya nidānaṃ jotitaṃ hoti .

Parato tassā desakadesakālapaṭiggāhake vibhāvetuṃ ‘‘ bhagavantaṃ kirā ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha kirāti anussavanatthe nipāto .

Tena vuccamānassatthassa anu anu suyyamānataṃ dīpeti .

Rattibhāgeti rattiyā ekasmiṃ koṭṭhāse , majjhimayāmeti adhippāyo .

Vessavaṇādayo viya apākaṭanāmadheyyattā aññataro .

Devo eva devaputto .

Saṃsayasamugghāṭatthan ti vicikicchāsallasamuddharaṇatthaṃ pucchīti yojanā .

‘‘ Saṃsayasamugghāṭatthan ’’ ti ca iminā pañcasu pucchāsu ayaṃ vimaticchedanāpucchāti dasseti .

Yena atthena taṇhā ‘‘ jaṭā ’’ ti vuttā , tameva atthaṃ dassetuṃ ‘‘ jāliniyā ’’ tiādi vuttaṃ .

Sā hi aṭṭhasatataṇhāvicaritappabhedo attano avayavabhūto eva jālo etissā atthīti ‘‘ jālinī ’’ ti vuccati .

IdānissāV1.6 jaṭākārena pavattiṃ dassetuṃ ‘‘ sā hī ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha rūpādīsu ārammaṇesūti tassā pavattiṭṭhānamāha , rūpādichaḷārammaṇavinimuttassa taṇhāvisayassa abhāvato .

Heṭṭhupariyavasenāti kadāci rūpārammaṇe kadāci yāva dhammārammaṇe kadāci dhammārammaṇe kadāci yāva rūpārammaṇeti evaṃ heṭṭhā , upari ca pavattivasena .

Desanākkamena cettha heṭṭhupariyatā daṭṭhabbā .

Kadāci kāmabhave kadāci rūpabhave kadāci arūpabhave kadāci vā arūpabhave … pe … kadāci kāmabhaveti evamettha heṭṭhupariyavasena pavatti veditabbā .

Sabbasaṅkhārānaṃ khaṇe khaṇe bhijjanasabhāvattā aparāparuppatti ettha saṃsibbananti āha ‘‘ punappunaṃ uppajjanato ’’ ti .

‘‘ Saṃsibbanaṭṭhenā ’’ ti idaṃ yena sambandhena jaṭā viyāti jaṭātiM1.6 jaṭātaṇhānaṃ upamūpameyyatā , taṃdassanaṃ .

Ayaṃ hettha attho – yathā jālino veḷugumbassa sākhā , kosasañcayādayo ca attanā attano avayavehi saṃsibbitā vinaddhā ‘‘ jaṭā ’’ ti vuccanti , evaṃ taṇhāpi saṃsibbanasabhāvenāti ,‘‘ saṃsibbitaṭṭhenā ’’ ti vā pāṭho , attanāva attano saṃsibbitabhāvenāti attho .

Ayaṃ hi taṇhā kosakārakimi viya attanāva attānampi saṃsibbantī pavattati .

Tenāha bhagavā ‘‘ rūpataṇhā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ , etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati , ettha nivisamānā nivisatī ’’ tiādi ( dī . ni .2.400; ma . ni .1.86; vibha .203).

Ime sattā ‘‘ mama idan ’’ ti pariggahitaṃ vatthuṃ attanibbisesaṃ maññamānā abbhantarimaṃ karonti .

Abbhantarattho ca antosaddoti sakaparikkhāre uppajjamānāpi taṇhā ‘‘ antojaṭā ’’ ti vuttā .

Pabbajitassa pattādi , gahaṭṭhassa hatthiādi sakaparikkhāro .

‘‘ Attā ’’ ti bhavati ettha abhimānoti attabhāvo , upādānakkhandhapañcakaṃ .

Sarīranti keci .

Mama attabhāvo sundaro , asukassa viya mama attabhāvo bhaveyyāti vā ādinā sakaattabhāvādīsu taṇhāya uppajjamānākāro veditabbo .

Attano cakkhādīni ajjhattikāyatanāni .

Attano , paresañca rūpādīni bāhirāyatanāni .

Paresaṃ sabbāni vā , saparasantatipariyāpannāni vā cakkhādīni ajjhattikāyatanāni .

Tathā rūpādīni bāhirāyatanāni .

Parittamahaggatabhavesu pavattiyāpi taṇhāya antojaṭābahijaṭā bhāvo veditabbo .

Kāmabhavo hi kassacipi kilesassa avikkhambhitattā kathañcipi avimutto ajjhattaggahaṇassa visesapaccayoti ‘‘ ajjhattaṃ , anto ’’ ti ca vuccati .

Tabbipariyāyato rūpārūpabhavo ‘‘ bahiddhā , bahī ’’ ti ca .

Tenāha bhagavā ‘‘ ajjhattasaṃyojano puggalo , bahiddhāsaṃyojano puggalo ’’ ti ( a . ni .2.37).

Visayabhedena , pavattiākārabhedena ca anekabhedabhinnampi taṇhaṃV1.7 jaṭābhāvasāmaññena ekanti gahetvā ‘‘ tāya evaṃ uppajjamānāya jaṭāyā ’’ ti vuttaṃ .

Sā pana ‘‘ pajā ’’ ti vuttasattasantānapariyāpannā eva hutvā punappunaṃ taṃ jaṭentī vinandhantī pavattatīti āha ‘‘ jaṭāya jaṭitā pajā ’’ ti .

Tathā hi paramatthato yadipi avayavabyatirekena samudāyo natthi , ekadeso pana samudāyo nāma na hotīti avayavato samudāyaṃ bhinnaṃ katvā upamūpameyyaṃ dassento ‘‘ yathā nāmaM1.7 veḷujaṭādīhi … pe … saṃsibbitā ’’ ti āha .

Imaṃ jaṭanti sambandho .

Tīsu dhātūsu ekampi asesetvā saṃsibbanena tedhātukaṃ jaṭetvā ṭhitaṃ .

Tenassā mahāvisayataṃ , vijaṭanassa ca sudukkarabhāvamāha .

‘‘ Vijaṭetuṃ ko samattho ’’ ti iminā ‘‘ vijaṭaye ’’ ti padaṃ sattiatthaṃ , na vidhiādiatthanti dasseti .

Evaṃ ‘‘ antojaṭā ’’ tiādinā puṭṭho pana assa devaputtassa imaṃ gāthamāhāti sambandho .

‘‘ Edisova imaṃ pañhaṃ vissajjeyyā ’’ ti satthāraṃ guṇato dassento ‘‘ sabbadhammesu appaṭihatañāṇacāro ’’ tiādimāha .

Tattha sabbadhammesūti atītādibhedabhinnesu sabbesu ñeyyadhammesu .

Appaṭihatañāṇacāroti anavasesañeyyāvaraṇappahānena nissaṅgacārattā navihatañāṇapavattiko .

Etena tīsu kālesu appaṭihatañāṇatāvibhāvanena ādito tiṇṇaṃ āveṇikadhammānaṃ gahaṇeneva tadekalakkhaṇatāya tadavinābhāvato ca bhagavato sesāveṇikadhammānampi gahitabhāvo veditabbo .

Dibbanti kāmaguṇādīhi kīḷanti laḷanti , tesu vā viharanti , vijayasamatthatāyogena paccatthike vijetuṃ icchanti , issariyadhanādisakkāradānaggahaṇaṃ , taṃtaṃatthānusāsanañca karontā voharanti , puññātisayayogānubhāvappattāya jutiyā jotanti , yathādhippetañca visayaṃ appaṭighātena gacchanti , yathicchitanipphādane ca sakkontīti devā .

Atha vā devanīyā taṃtaṃbyasananittharaṇatthikehi saraṇaṃ parāyaṇanti gamanīyā , abhitthavanīyā vā , sobhāvisesayogena kamanīyāti vā devā .

Te tividhā – sammutidevā upapattidevā visuddhidevāti .

Bhagavā pana niratisayāya abhiññākīḷāya uttamehi dibbabrahmaariyavihārehi saparasantānagatapañcavidhamāravijayicchānipphattiyā cittissariyasattadhanādisammāpaṭipatti aveccapasādasakkāradānaggahaṇasaṅkhātena , dhammasabhāvapuggalajjhāsayānurūpānusāsanīsaṅkhātena ca vohārātisayena paramāya paññāsarīrappabhāsaṅkhātāya jutiyā , anaññasādhāraṇāya ñāṇasarīragatiyā , māravijayasabbasabbaññuguṇaparahitanipphādanesu appaṭihatāya sattiyā ca samannāgatattā sadevakena lokena ‘‘ saraṇan ’’ ti gamanīyato , abhitthavanīyato , bhattivasena kamanīyato ca sabbeV1.8 te deve tehi guṇehi abhibhuyya ṭhitattā tesaṃ devānaṃ seṭṭho uttamo devoti devadevo .

SabbadevehiM1.8 pūjanīyataro devoti vā , visuddhidevabhāvassa vā sabbaññuguṇālaṅkārassa vā adhigatattā aññesaṃ devānaṃ atisayena devoti devadevo .

Aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṃ sakkānaṃ , mahābrahmānañca guṇābhibhavanato adhiko atisayo atirekataro vā sakko brahmā cāti sakkānaṃ atisakko brahmānaṃ atibrahmā .

Ñāṇappahānadesanāvisesesu sadevake loke kenaci avikkhambhanīyaṭṭhānatāya kutocipi utrastābhāvato catūhi vesārajjehi visāradoti catuvesārajjavisārado .

Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ sammāsambuddhassa te paṭijānato ime dhammā anabhisambuddhāti tatra vata maṃ samaṇo vā … pe … vesārajjappatto viharāmī ’’ ti ( ma . ni .1.150; a . ni .4.8).

Ṭhānāṭhānañāṇādīhi dasahi ñāṇabalehi samannāgatattā dasabaladharo .

Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ idha tathāgato ṭhānañca ṭhānato , aṭṭhānañca aṭṭhānato yathābhūtaṃ pajānātī ’’ tiādi ( a . ni .10.21; vibha .809).

Yaṃ kiñci ñeyyaṃ nāma , tattha sabbattheva anāvaṭañāṇatāya anāvaraṇañāṇo .

Tañca sabbaṃ samantato sabbākārato hatthatale āmalakaṃ viya paccakkhato dassanasamatthena ñāṇacakkhunā samannāgatattā samantacakkhu , sabbaññūti attho .

Imehi pana dvīhi padehi pacchimāni dve asādhāraṇañāṇāni gahitāni .

Bhāgyavantatādīhi kāraṇehi bhagavā .

Yaṃ panettha vattabbaṃ , taṃ parato buddhānussatiniddese ( visuddhi .1.123 ādayo ) vitthārato āgamissati .

Ettha ca ‘‘ sabbadhammesu appaṭihatañāṇacāro ’’ ti iminā tiyaddhāruḷhānaṃ pucchānaṃ bhagavato byākaraṇasamatthatāya dassitāya kiṃ devatānampi pucchaṃ byākātuṃ samattho bhagavāti āsaṅkāya tannivattanatthaṃ ‘‘ devadevo ’’ ti vuttaṃ .

Devānaṃ atidevo sakko devānamindo devatānaṃ pañhaṃ vissajjeti ,‘‘ tato imassa ko viseso ’’ ti cintentānaṃ tannivattanatthaṃ ‘‘ sakkānaṃ atisakko ’’ ti vuttaṃ .

Sakkenapi pucchitamatthaṃ sanaṅkumārādayo brahmāno vissajjenti ,‘‘ tato imassa ko atisayo ’’ ti cintentānaṃ tannivattanatthaṃ ‘‘ brahmānaṃ atibrahmā ’’ ti vuttaṃ .

Ayaṃ cassa viseso catuvesārajjadasabalañāṇehi pākaṭo jātoti dassanatthaṃ ‘‘ catu … pe …M1.9 dharo ’’ ti vuttaṃ .

Imāni ca ñāṇāni imassa ñāṇadvayassa adhigamena saheva siddhānīti dassanatthaṃ ‘‘ anāvaraṇañāṇo samantacakkhū ’’ ti vuttaṃ .

Tayidaṃ ñāṇadvayaṃ puññañāṇasambhārūpacayasiddhāya bhaggadosatāya siddhanti dassento ‘‘ bhagavā ’’ ti avocāti .

EvametesaṃV1.9 padānaṃ gahaṇe payojanaṃ , anupubbi ca veditabbā .

Yaṃ panetaṃ pacchimaṃ anāvaraṇañāṇaṃ sabbaññutaññāṇanti ñāṇadvayaṃ , taṃ atthato abhinnaṃ .

Ekameva hi taṃ ñāṇaṃ visayapavattimukhena aññehi asādhāraṇabhāvadassanatthaṃ dvidhā katvā vuttaṃ .

Anavasesasaṅkhatāsaṅkhatasammutidhammārammaṇatāya sabbaññutaññāṇaṃ , tatthāvaraṇābhāvato nissaṅgacāramupādāya ‘‘ anāvaraṇañāṇan ’’ tipi vuttaṃ .

Yaṃ panettha vattabbaṃ , taṃ parato buddhānussatiniddese ( visuddhi .1.123 ādayo ) vakkhāma .

2. Mahante sīlakkhandhādike esī gavesīti mahesi , bhagavā .

Tena mahesinā .

Vaṇṇayantoti vivaranto vitthārento .

Yathābhūtan ti aviparītaṃ .

Sīlādibhedanan ti sīlasamādhipaññādivibhāgaṃ .

Sudullabhan ti aṭṭhakkhaṇavajjitena navamena khaṇena laddhabbattā suṭṭhu dullabhaṃ .

Sīlādisaṅgahan ti sīlādikkhandhattayasaṅgahaṃ .

Ariyamaggo hi tīhi khandhehi saṅgahito sappadesattā nagaraṃ viya rajjena , na tayo khandhā ariyamaggena nippadesattā .

Vuttañhetaṃ ‘‘ na kho , āvuso visākha , ariyena aṭṭhaṅgikena maggena tayo khandhā saṅgahitā ;

tīhi ca kho , āvuso visākha , khandhehi ariyo aṭṭhaṅgiko maggo saṅgahito ’’ ti ( ma . ni .1.462).

Kilesacorehi aparipanthanīyatāya khemaṃ .

Antadvayaparivajjanato , māyādikāyavaṅkādippahānato ca ujuṃ .

Sabbesaṃ saṃkilesadhammānaṃ māraṇavasena gamanato pavattanato , nibbānassa magganato , nibbānatthikehi maggitabbato ca maggaṃ .

Visuddhiyāti nibbānāya , visuddhibhāvāya vā , arahattāyāti attho .

Yathābhūtaṃ ajānantāti evaṃ sīlavisuddhiādivisuddhiparamparāya adhigantabbo evarūpo evaṃkiccako evamatthoti yāthāvato anavabujjhantā .

Sakalasaṃkilesato , saṃsārato ca suddhiṃ vimuttiṃ kāmenti patthentīti suddhikāmā .

Api -saddo sambhāvane .

Tena na kevalaṃ sīlamattena parituṭṭhā , atha kho visuddhikāmāpi samānāti dasseti .

Idhāti imasmiṃ sāsane .

Bhāvanāya yuttapayuttatāya yogino vāyamantāpi visuddhiṃM1.10 uddissa payogaṃ parakkamaṃ karontāpi upāyassa anadhigatattā visuddhiṃ nādhigacchantīti yojanā .

Tesan ti yogīnaṃ .

Kāmañcāyaṃ visuddhimaggo samantabhaddakattā savanadhāraṇaparicayādipasutānaṃ sabbesampi pāmojjakaro , yogīnaṃ pana sātisayaṃ pamodahetūti āha ‘‘ tesaṃ pāmojjakaraṇan ’’ ti .

Bāhirakanikāyantaraladdhīhi asammissatāya suṭṭhu visuddhavinicchayattā suvisuddhavinicchayaṃ .

Mahāvihāravāsīnan ti attano apassayabhūtaṃ nikāyaṃ dassetiV1.10 .

Desanānayanissitan ti dhammasaṃvaṇṇanānayasannissitaṃ .

Ettha ca ‘‘ tesaṃ pāmojjakaraṇan ’’ tiādinā sabbasaṃkilesamalavisuddhatāya visuddhiṃ nibbānaṃ patthentānaṃ yogīnaṃ ekaṃsena tadāvahattā pāmojjakaro ñāṇuttarehi sammāpaṭipannehi adhiṭṭhitattā suṭṭhu sammā visuddhavinicchayo mahāvihāravāsīnaṃ kathāmaggoti dasseti .

Sakkaccaṃ me bhāsato sakkaccaṃ nisāmayathāti yojetabbaṃ .

Ettha ca ‘‘ imissā dāni gāthāyā ’’ ti iminā visuddhimaggabhāsanassa nissayaṃ ,‘‘ kathitāya mahesinā ’’ ti iminā tassa pamāṇabhāvaṃ ,‘‘ yathābhūtaṃ atthaṃ sīlādibhedanan ’’ ti iminā aviparītapiṇḍatthaṃ ,‘‘ sudullabhaṃ … pe … yogino ’’ ti iminā nimittaṃ ,‘‘ tesaṃ pāmojjakaraṇan ’’ ti iminā payojanaṃ ,‘‘ vaṇṇayanto atthaṃ , suvisuddhavinicchayaṃ mahāvihāravāsīnaṃ desanānayanissitaṃ , sakkaccan ’’ ti ca iminā karaṇappakāraṃ dassetvā ‘‘ visuddhikāmā sabbepi , nisāmayatha sādhavo ’’ ti iminā tattha sakkaccasavane sādhujane niyojeti .

Sādhukaṃ savanapaṭibaddhā hi sāsanasampatti .

3. Vacanatthavibhāvanena paveditavisuddhimaggasāmaññatthassa visuddhimaggakathā vuccamānā abhiruciṃ uppādetīti padatthato visuddhimaggaṃ vibhāvetuṃ ‘‘ tattha visuddhī ’’ tiādi āraddhaṃ .

Tattha tatthāti yadidaṃ ‘‘ visuddhimaggaṃ bhāsissan ’’ ti ettha visuddhimaggapadaṃ vuttaṃ , tattha .

Sabbamalavirahitan ti sabbehi rāgādimalehi , sabbehi saṃkilesamalehi ca virahitaṃ vivittaṃ .

Tato eva accantaparisuddhaṃ , sabbadā sabbathā ca visuddhanti attho .

Yathāvuttaṃ visuddhiṃ maggati gavesati adhigacchati etenāti visuddhimaggo .

Tenāha ‘‘ maggoti adhigamūpāyo vuccatī ’’ ti .

Visuddhimaggoti ca nippariyāyena lokuttaramaggo veditabbo , tadupāyattā pana pubbabhāgamaggo , tannissayo kathāpabandho ca tathā vuccati .

SvāyaṃM1.11 visuddhimaggo satthārā desanāvilāsato , veneyyajjhāsayato ca nānānayehi desito , tesu ayameko nayo gahitoti dassetuṃ ‘‘ so panāyan ’’ tiādi āraddhaṃ .

Tattha katthacīti kismiñci sutte .

Vipassanāmattavasenevāti avadhāraṇena samathaṃ nivatteti .

So hi tassā paṭiyogī , na sīlādi .

Matta-saddena ca visesanivattiatthena savisesaṃ samādhiṃ nivatteti .

So upacārappanābhedo vipassanāyānikassa desanāti katvā na samādhimattaṃ .

Na hiV1.11 khaṇikasamādhiṃ vinā vipassanā sambhavati .

Vipassanāti ca tividhāpi anupassanā veditabbā , na aniccānupassanāva .

Na hi aniccadassanamattena saccābhisamayo sambhavati .

Yaṃ pana gāthāyaṃ aniccalakkhaṇasseva gahaṇaṃ kataṃ , taṃ yassa tadeva suṭṭhutaraṃ pākaṭaṃ hutvā upaṭṭhāti , tādisassa vasena .

Sopi hi itaraṃ lakkhaṇadvayaṃ vibhūtataraṃ katvā sammasitvā visesaṃ adhigacchati , na aniccalakkhaṇameva .

Sabbe saṅkhārāti sabbe tebhūmakasaṅkhārā , te hi sammasanīyā .

Aniccāti na niccā addhuvā ittarā khaṇabhaṅgurāti .

Paññāyāti vipassanāpaññāya .

Passati sammasati .

Atha pacchā udayabbayañāṇādīnaṃ uppattiyā uttarakālaṃ .

Nibbindati dukkheti tasmiṃyeva aniccākārato diṭṭhe ‘‘ sabbe saṅkhārā ’’ ti vutte tebhūmake khandhapañcakasaṅkhāte dukkhe nibbindati nibbidāñāṇaṃ paṭilabhati .

Esa maggo visuddhiyāti esa nibbidānupassanāsaṅkhāto virāgādīnaṃ kāraṇabhūto nibbānassa adhigamūpāyo .

Jhānapaññāvasenāti samathavipassanāvasena .

Jhānan ti cettha vipassanāya pādakabhūtaṃ jhānaṃ adhippetaṃ .

Yamhīti yasmiṃ puggale .

Jhānañca paññā cāti etthāyamattho – yo puggalo jhānaṃ pādakaṃ katvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā taṃ ussukkāpeti .

Sa ve nibbānasantiketi so byattaṃ nibbānassa samīpe ekantato nibbānaṃ adhigacchatīti .

Kamman ti maggacetanā .

Sā hi apacayagāmitāya sattānaṃ suddhiṃ āvahati .

Vijjāti sammādiṭṭhi .

Sīlan ti sammāvācākammantā .

Jīvitamuttaman ti sammāājīvo .

Dhammoti avasesā cattāro ariyamaggadhammā .

Atha vā kamman ti sammākammantassa gahaṇaṃ .

‘‘ Yā cāvuso visākha , sammādiṭṭhi , yo caM1.12 sammāsaṅkappo , ime dhammā paññākkhandhe saṅgahitā ’’ ti ( ma . ni .1.462) vacanato .

Vijjāti sammādiṭṭhisammāsaṅkappānaṃ gahaṇaṃ .

Dhammoti samādhi ‘‘ evaṃdhammā te bhagavanto ahesun ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .5.378) viya .

Taggahaṇeneva ‘‘ yo cāvuso visākha , sammāvāyāmo , yā ca sammāsati , yo ca sammāsamādhi , ime dhammā samādhikkhandhe saṅgahitā ’’ ti vacanato sammāvāyāmasatīnampi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ .

Sīlan ti sammāvācājīvānaṃ .

Jīvitamuttaman ti evarūpassa ariyapuggalassa jīvitaṃ uttamaṃ jīvitanti evamettha aṭṭhaṅgiko ariyamaggo vuttoti veditabbo .

SīlādivasenātiV1.12 sīlasamādhipaññāvīriyavasena .

Sabbadāti samādānato pabhuti sabbakālaṃ .

Sīlasampannoti catupārisuddhisīlasampadāya sampanno samannāgato .

Paññavāti lokiyalokuttarāya paññāya samannāgato .

Susamāhitoti taṃsampayuttena samādhinā suṭṭhu samāhito .

Āraddhavīriyoti akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya , kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadāya paggahitavīriyo .

Pahitattoti nibbānaṃ patipesitattatāya kāye ca jīvite ca nirapekkhacitto .

Oghan ti kāmoghādicatubbidhampi oghaṃ , saṃsāramahoghameva vā .

Ekāyanoti ekamaggo .

Maggapariyāyo hi idha ayana-saddo , tasmā ekapathabhūto ayaṃ , bhikkhave , maggo , na dvedhāpathabhūtoti attho .

Ekaṃ vā nibbānaṃ ayati gacchatīti ekāyano , ekena vā gaṇasaṅgaṇikaṃ pahāya vivekaṭṭhena ayitabbo paṭipajjitabboti ekāyano , ayanti tenāti vā ayano , ekassa seṭṭhassa bhagavato ayanoti ekāyano , tena uppāditattā , ekasmiṃ vā imasmiṃyeva dhammavinaye ayanoti ekāyano .

Sattānaṃ visuddhiyāti rāgādimalehi , abhijjhāvisamalobhādiupakkilesehi ca sattānaṃ visuddhatthāya visujjhanatthāya .

Yadidan ti nipāto , ye imeti attho .

Pubbe saraṇalakkhaṇena maggaṭṭhena ca maggoti vuttasseva kāyādivisayabhedena catubbidhattā ‘‘ cattāro satipaṭṭhānā ’’ ti vuttaṃ .

Sammappadhānādīsūti ettha ādi -saddena appamādābhiratiādīnaṃ saṅgaho veditabboM1.13 .

Appamādābhiratiādivasenāpi hi katthaci visuddhimaggo desito .

Yathāha –

‘‘ Appamādarato bhikkhu , pamāde bhayadassi vā ;

Abhabbo parihānāya , nibbānasseva santike ’’ ti .( dha . pa .32);

4. Tatrāti tassaṃ gāthāyaṃ .

Upari vuccamānā gāthāya vitthārasaṃvaṇṇanā niddesapaṭiniddesaṭṭhāniyā , tato saṃkhittatarā atthavaṇṇanā uddesaṭṭhāniyāti āha ‘‘ ayaṃ saṅkhepavaṇṇanā ’’ ti .

Yathāuddiṭṭhassa hi atthassa niddesapaṭiniddesā sukarā , subodhā ca hontīti .

Sīle patiṭṭhāyāti ettha sīleti kusalasīle .

Yadipi ‘‘ katame ca , thapati , akusalā sīlā ’’ tiādīsu akusalā dhammāpi sīlanti āgatā .

Vuccamānāya pana cittapaññābhāvanāya adhiṭṭhānāyogyatāya kiriyasīlānampi asambhavo , kuto itaresanti kusalasīlamevettha adhippetaṃ .

Sīlaṃ paripūrayamānotiādīsu paripūrayamānoti paripālento , parivaḍḍhento vā , sabbabhāgehi saṃvarantoV1.13 , avītikkamanto cāti attho .

Tathābhūto hi taṃ avijahanto tattha patiṭṭhito nāma hoti .

‘‘ Sīle ’’ ti hi idaṃ ādhāre bhummaṃ .

Patiṭṭhāyāti duvidhā patiṭṭhā nissayūpanissayabhedato .

Tattha upanissayapatiṭṭhā lokiyā , itarā lokuttarā abhinditvā gahaṇe .

Bhinditvā pana gahaṇe yathā lokiyacittuppādesu sahajātānaṃ , purimapacchimānañca vasena nissayūpanissayapatiṭṭhā sambhavati , evaṃ lokuttaresu heṭṭhimamaggaphalasīlavasena upanissayapatiṭṭhāpi sambhavati .

‘‘ Patiṭṭhāyā ’’ ti ca padassa yadā upanissayapatiṭṭhā adhippetā , tadā ‘‘ saddhaṃ upanissāyā ’’ tiādīsu ( paṭṭhā .1.1.423) viya purimakālakiriyāvasena attho veditabbo .

Tenāha ‘‘ pubbeva kho panassa kāyakammaṃ vacīkammaṃ ājīvo suparisuddho hotī ’’ ti ( ma . ni .3.431).

Yadā pana nissayapatiṭṭhā adhippetā , tadā ‘‘ cakkhuñca paṭiccā ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.204;3.421; saṃ . ni .4.60) viya samānakālakiriyāvasena attho veditabbo .

Sammāvācādayo hi attanā sampayuttānaṃ sammādiṭṭhiādīnaṃ sahajātavaseneva nissayapaccayā hontīti .

NaratiM1.14 netīti naro , puriso .

Yathā hi paṭhamapakatibhūto satto , itarāya pakatiyā seṭṭhaṭṭhena puri ucce ṭhāne seti pavattatīti ‘‘ puriso ’’ ti vuccati , evaṃ nayanaṭṭhena ‘‘ naro ’’ ti vuccati .

Puttabhātubhūtopi hi puggalo mātujeṭṭhabhaginīnaṃ netuṭṭhāne tiṭṭhati , pageva itaro itarāsaṃ .

Narena yogato , narassa ayanti vā nārī , itthī .

Sāpi cettha kāmaṃ taṇhājaṭāvijaṭanasamatthatā atthi , padhānameva pana sattaṃ dassento ‘‘ naro ’’ ti āha yathā ‘‘ satthā devamanussānan ’’ ti ( dī . ni .1.157,255).

Aṭṭhakathāyaṃ pana avibhāgena puggalapariyāyo ayanti dassetuṃ ‘‘ naroti satto ’’ ti vuttaṃ .

Sapaññoti vipākabhūtāya saha paññāya pavattatīti sapañño .

Tāya hi ādito paṭṭhāya santānavasena bahulaṃ pavattamānāya ayaṃ satto savisesaṃ ‘‘ sapañño ’’ ti vattabbataṃ arahati .

Vipākapaññāpi hi santānavisesanena bhāvanāpaññuppattiyā upanissayo hoti ahetukadvihetukānaṃ tadabhāvato .

Sampajaññasaṅkhātāya ca taṃtaṃkiccakārikāya paññāya vasena ‘‘ sapañño ’’ ti vattuṃ vaṭṭati .

Aṭṭhakathāyaṃ pana nipaka-saddena pārihārikapaññā gayhatīti vipākapaññāvasenevettha attho vutto .

Kammajatihetukapaṭisandhipaññāyāti kammajāya tihetukapaṭisandhiyaṃ paññāyāti evaṃ tihetuka-saddo paṭisandhi-saddena sambandhitabbo , na paññā-saddena .

Na hi paññā tihetukā atthi .

Paṭisandhito pabhuti pavattamānā paññā ‘‘ paṭisandhiyaṃ paññā ’’ ti vuttā taṃmūlakattā , na paṭisandhikkhaṇe pavattā eva .

CintetiV1.14 ārammaṇaṃ upanijjhāyatīti cittaṃ , samādhi .

So hi sātisayaṃ upanijjhānakicco .

Na hi vitakkādayo vinā samādhinā tamatthaṃ sādhenti , samādhi pana tehi vināpi sādhetīti .

Paguṇabalavabhāvāpādanena paccayehi citaṃ , tathā santānaṃ cinotītipi cittaṃ , samādhi .

Paṭhamajjhānādivasena cittavicittatāya , iddhividhādicittakaraṇena ca samādhi cittanti vināpi paropadesenassa cittapariyāyo labbhateva .

Aṭṭhakathāyaṃ pana citta-saddo viññāṇe niruḷhoti katvā vuttaṃ ‘‘ cittasīsena hettha samādhi niddiṭṭho ’’ ti .

Yathāsabhāvaṃ pakārehi jānātīti paññā .

Sā yadipi kusalādibhedato bahuvidhā .

‘‘ Bhāvayan ’’ ti pana vacanato bhāvetabbā idhādhippetāti taṃ dassetuṃ ‘‘ vipassanan ’’ ti vuttaṃ .

‘‘ Bhāvayan ’’ ti ca idaṃ paccekaṃM1.15 yojetabbaṃ ‘‘ cittañca bhāvayaṃ , paññañca bhāvayan ’’ ti .

Tayidaṃ dvayaṃ kiṃ lokiyaṃ , udāhu lokuttaranti ?

Lokuttaranti daṭṭhabbaṃ ukkaṭṭhaniddesato .

Taṃ hi bhāvayamāno ariyamaggakkhaṇe taṇhājaṭaṃ samucchedavasena vijaṭetīti vuccati , na lokiyaṃ .

Nānantariyabhāvena panettha lokiyāpi gahitāva honti lokiyasamathavipassanāya vinā tadabhāvato .

Samathayānikassa hi upacārappanāppabhedaṃ samādhiṃ itarassa khaṇikasamādhiṃ , ubhayesampi vimokkhamukhattayaṃ vinā na kadācipi lokuttarādhigamo sambhavati .

Tenāha ‘‘ samādhiñceva vipassanañca bhāvayamāno ’’ ti .

Tattha yadā lokiyā samathavipassanā adhippetā , tadā ‘‘ bhāvayan ’’ ti idaṃ bhāvanākiriyāya hetubhāvakathanaṃ , bhāvanāhetūti attho .

Taṃbhāvanāhetukā hi vijaṭanakiriyāti .

Yadā pana lokuttarā adhippetā , tadā kevalaṃ vattamānabhāvaniddeso .

Tadubhayabhāvanāsamakālameva hi taṇhājaṭāvijaṭanaṃ .

‘‘ Ātāpī nipako ’’ ti idaṃ yathāvuttabhāvanāya upakārakadhammakittanaṃ .

Kammaṭṭhānaṃ anuyuñjantassa hi vīriyaṃ sati sampajaññanti ime tayo dhammā bahūpakārā .

Vīriyūpatthaddhañhi kammaṭṭhānaṃ satisampajaññānupālitaṃ na paripatati , upari ca visesaṃ āvahati .

Patiṭṭhāsiddhiyā cettha saddhāsiddhi , saddhūpanissayattā sīlassa , vīriyādisiddhiyā ca .

Na hi saddheyyavatthuṃ asaddahantassa yathāvuttavīriyādayo sambhavanti , tathā samādhipi .

Yathā hi hetubhāvato vīriyādīhi saddhāsiddhi , evaṃ phalabhāvato tehi samādhisiddhi .

Vīriyādīsu hi sampajjamānesu samādhi sampannova hoti asamāhitassa tadabhāvato .

Kathaṃ panettha satisiddhi ?

Nipakaggahaṇato .

Tikkhavisadabhāvappattā hi sati ‘‘ nepakkan ’’ ti vuccati .

Yathāha ‘‘ paramena satinepakkena samannāgato ’’ ti .

Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ nepakkaṃ paññā ’’ ti ayamattho dassito .

TaggahaṇenevaV1.15 satipi gahitāva hoti .

Na hi sativirahitā paññā atthīti .

Apare pana ‘‘ sapañño ’’ ti imināva pārihārikapaññāpi gayhatīti ‘‘ nipako ’’ ti padassa ‘‘ sato ’’ ti atthaṃ vadanti .

Yadipi kilesānaṃ pahānaṃ ātāpanaṃ , taṃ sammādiṭṭhiādīnampi attheva .

Ātappasaddo viya pana ātāpasaddo vīriyeyevaM1.16 niruḷhoti āha ‘‘ ātāpīti vīriyavā ’’ ti .

Atha vā paṭipakkhappahāne sampayuttadhammānaṃ abbhussahanavasena pavattamānassa vīriyassa sātisayaṃ tadātāpananti vīriyameva tathā vuccati , na aññe dhammā .

Ātāpīti cāyamīkāro pasaṃsāya , atisayassa vā dīpako .

Vīriyavāti vā-saddopi tadattho eva daṭṭhabbo .

Tena sammappadhānasamaṅgitā vuttā hoti .

Tenāha ‘‘ kilesānaṃ ātāpanaparitāpanaṭṭhenā ’’ ti .

Ātāpanaggahaṇena cettha ārambha dhātumāha ādito vīriyārambhoti katvā , paritāpanaggahaṇena nikkamaparakkamadhātuyo sabbaso paṭipakkhato nikkhantataṃ , uparūpari visesappattiñca upādāya .

Nipayati visoseti paṭipakkhaṃ , tato vā attānaṃ nipāti rakkhatīti nipako , sampajāno .

Kammaṭṭhānassa pariharaṇe niyuttāti pārihārikā .

Abhikkamādīni sabbakiccāni sātthakasampajaññādivasena paricchijja netīti sabbakiccapariṇāyikā .

Kammaṭṭhānassa vā uggaho paripucchā bhāvanārambho manasikāravidhi , tattha ca sakkaccakāritā sātaccakāritā sappāyakāritā nimittakusalatā pahitattatā antarāasaṅkoco indriyasamattapaṭipādanā vīriyasamatāpādanaṃ vīriyasamatāyojananti evamādīnaṃ sabbesaṃ kiccānaṃ pariṇāyikā sabbakiccapariṇāyikā .

Bhayaṃ ikkhatīti bhikkhūti sādhāraṇato bhikkhulakkhaṇakathanena paṭipattiyāva bhikkhubhāvo , na bhikkhakabhinnapaṭadharādibhāvenāti dasseti .

Evaṃ hi katakiccānaṃ sāmaṇerādīnaṃ , paṭipannānañca apabbajitānampi saṅgaho kato hoti .

Idha pana paṭipajjanakavasena attho veditabbo .

Bhindati pāpake akusale dhammeti vā bhikkhu .

So imaṃ vijaṭayeti yo naro sappañño sīle patiṭṭhāya ātāpī nipako cittaṃ paññañca bhāvayanti vutto , so bhikkhu imaṃ taṇhājaṭaṃ vijaṭayeti sambandho .

Idāni tampi vijaṭanaṃ veḷugumbavijaṭanena upametvā dassetuṃ gāthāya yathāvutte sīlādidhamme ‘‘ iminā ca sīlenā ’’ tiādinā paccāmasati .

Tattha yasmā yogāvacarasantānagatā nānākkhaṇikā missakā sīlādidhammā gāthāya gahitā , tasmā te ekaccaṃ gaṇhanto ‘‘ chahi dhammehi samannāgato ’’ ti āha .

Na hi te cha dhammā ekasmiṃ santāne ekasmiṃ khaṇeM1.17 labbhanti .

Yasmā ca puggalādhiṭṭhānena gāthā bhāsitā , tasmā puggalādhiṭṭhānameva upamaṃ dassento ‘‘ seyyathāpi nāma puriso ’’ tiādimāhaV1.16 .

Tattha sunisitan ti suṭṭhu nisitaṃ , ativiya tikhiṇanti attho .

Satthassa nisānasilāyaṃ nisitatarabhāvakaraṇaṃ , bāhubalena cassa ukkhipananti ubhayampetaṃ atthāpannaṃ katvā upamā vuttāti tadubhayaṃ upameyye dassento ‘‘ samādhisilāyaṃ sunisitaṃ … pe … paññāhatthena ukkhipitvā ’’ ti āha .

Samādhiguṇena hi paññāya tikkhabhāvo .

Tenāha bhagavā ‘‘ samāhito yathābhūtaṃ pajānātī ’’ ti ( saṃ . ni .3.5;4.99;5.1071; netti .40; mi . pa .2.1.14).

Vīriyañcassā upatthambhakaṃ paggaṇhanato .

Vijaṭeyyāti vijaṭetuṃ sakkuṇeyya .

Vuṭṭhānagāminivipassanāya hi vattamānāya yogāvacaro taṇhājaṭaṃ vijaṭetuṃ samattho nāma .

Vijaṭanaṃ cettha samucchedavasena pahānanti āha ‘‘ sañchindeyya sampadāleyyā ’’ ti .

Dakkhiṇaṃ arahatīti dakkhiṇeyyo , aggo ca so dakkhiṇeyyo cāti aggadakkhiṇeyyo , aggā vā dakkhiṇā aggadakkhiṇā , taṃ arahatīti aggadakkhiṇeyyo .

5. Tatrāti tassaṃ gāthāyaṃ .

Ayan ti ‘‘ naro ’’ ti ca ‘‘ bhikkhū ’’ ti ca vutto yogāvacaro .

Puna tatrāti tassaṃ paññāyaṃ .

Assāti bhikkhuno .

Kattari cetaṃ sāmivacanaṃ , anenāti attho .

Karaṇīyaṃ natthi visesādhānassa tihetukapaṭisandhipaññāya abhāvato .

Tenāha ‘‘ purimakammānubhāveneva hissa sā siddhā ’’ ti .

Tenāti yoginā .

Bhāvanāyaṃ satatapavattitavīriyatāya sātaccakārinā .

Paññāvasenāti yathāvuttanepakkasaṅkhātapaññāvasena .

Yaṃ kiñci kattabbaṃ , tassa sabbassa sampajānavaseneva karaṇasīlo , tattha vā sampajānakāro etassa atthi , sampajānassa vā asammohassa kārako uppādakoti sampajānakārī , tena sampajānakārinā .

Atrāti assaṃ gāthāyaṃ .

Sīlādisampādane vīriyassa tesaṃ aṅgabhāvato taṃ visuṃ aggahetvā ‘‘ sīlasamādhipaññāmukhenā ’’ ti vuttaṃ .

‘‘ Visuddhimaggaṃ dassetī ’’ ti avibhāgato desanāya piṇḍatthaṃ vatvā puna taṃ vibhāgato dassetuṃ ‘‘ ettāvatā ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha ettāvatāti ettakāya desanāya .

Sikkhāti sikkhitabbaṭṭhena sikkhā .

Sikkhanaṃ cettha āsevanaṃ daṭṭhabbaṃ .

Sīlādidhammehi saṃvaraṇādivasena āsevanto te sikkhatītiM1.18 vuccati .

Sāsanan ti paṭipattisāsanaṃ .

Upanissayo balavakāraṇaṃ .

Vajjanaṃ anupagamanaṃ .

Sevanā bhāvanā .

Paṭipakkhoti pahāyakapaṭipakkho .

Yadipi gāthāyaṃ ‘‘ sīle ’’ ti sāmaññato vuttaṃ , na ‘‘ adhisīle ’’ ti .

Taṃ pana taṇhājaṭāvijaṭanassa patiṭṭhābhūtaṃ adhippetanti āha ‘‘ sīlena adhisīlasikkhā pakāsitā ’’ ti .

Bhavagāmi hi sīlaṃ sīlameva , vibhavagāmiV1.17 sīlaṃ adhisīlasikkhā .

Sāmaññajotanā hi visese avatiṭṭhatīti .

Esa nayo sesasikkhāsupi .

Sīlenāti adhisīlasikkhābhūtena sīlena .

Taṃ hi anaññasādhāraṇatāya sāsanassa ādikalyāṇataṃ pakāseti , na yamaniyamādimattaṃ .

Tena vuttaṃ ‘‘ sīlañca suvisuddhaṃ , sabbapāpassa akaraṇan ’’ ti ca .

Kusalānan ti maggakusalānaṃ .

Kusalānan ti vā anavajjānaṃ .

Tena ariyaphaladhammānampi saṅgaho siddho hoti .

Sabbapāpassa akaraṇan ti sabbassāpi sāvajjassa akiriyā anajjhāpajjanaṃ .

Etena cārittavārittabhedassa sabbassa sīlassa gahaṇaṃ kataṃ hoti .

Kattabbākaraṇampi hi sāvajjamevāti .

Ādivacanatoti gāthāyaṃ vuttasamādhipaññānaṃ ādimhi vacanato .

Ādibhāvo cassa tammūlakattā uttarimanussadhammānaṃ .

Ādīnaṃ vā vacanaṃ ādivacanaṃ .

Ādisaddena cettha ‘‘ sīlaṃ samādhi paññā ca , vimutti ca anuttarā ’’ ti ( dī . ni .2.186) evamādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .

Sīlassa visuddhattā vippaṭisārādihetūnaṃ dūrīkaraṇato avippaṭisārādiguṇāvahaṃ .

‘‘ Avippaṭisārādiguṇāvahattā ’’ ti etena na kevalaṃ sīlassa kalyāṇatāva vibhāvitā , atha kho ādibhāvopīti daṭṭhabbaṃ .

Tathā hissa sutte ( pari .366) avippaṭisārādīnaṃ vimuttiñāṇapariyosānānaṃ paramparapaccayatā vuttā .

Samādhināti adhicittasikkhābhūtena samādhinā .

Sakalaṃ sāsanaṃ saṅgahetvā pavattāya gāthāya ādipadena ādimhi paṭipajjitabbassa sīlassa , tatiyapadena pariyosāne paṭipajjitabbāya paññāya gahitattā majjhe paṭipajjitabbo samādhi pārisesato dutiyapadena gayhatīti ‘‘ kusalassa upasampadātiādivacanato hi samādhi sāsanassa majjhe ’’ ti vuttaṃ , na kusalasaddassa samādhipariyāyattā .

Pubbūpanissayavato hi samāhitatādiaṭṭhaṅgasamannāgamena abhinīhārakkhamatā samādhissa iddhividhādiguṇāvahattaṃ , aggamaggapaññāya adhigatāya yadatthaṃ pabbajati , taṃ pariyositanti paññā sāsanassaM1.19 pariyosānaṃ .

Tenāha bhagavā ‘‘ sikkhānisaṃsamidaṃ , bhikkhave , brahmacariyaṃ vussati saddhādhipateyyaṃ paññuttaraṃ vimuttisāran ’’ ti ( a . ni .4.245).

Sakaṃ cittaṃ sacittaṃ , sacittassa sabbaso kilesānaṃ samucchindanena visodhanaṃ sacittapariyodāpanaṃ .

Evaṃ pana paññākicce matthakappatte uttari karaṇīyābhāvato sāsanassa paññuttaratā veditabbā .

Tādibhāvāvahanatoti yādiso iṭṭhesu , lābhādīsu ca anunayābhāvato , tādiso aniṭṭhesu , alābhādīsu ca paṭighābhāvato .

Tato eva vā yādiso anāpāthagatesu iṭṭhāniṭṭhesu , tādiso āpāthagatesupīti tādī .

Tassa bhāvo tādibhāvo , tassa āvahanato .

VātenātiV1.18 vātahetu .

Na samīratīti na calati .

Na samiñjantīti na phandanti , kuto calananti adhippāyo .

Tathāti yathā sīlādayo adhisīlasikkhādīnaṃ pakāsakā , tathā tevijjatādīnaṃ upanissayassāti tesaṃ pakāsanākārūpasaṃhārattho tathā-saddo .

Yasmā sīlaṃ visujjhamānaṃ satisampajaññabalena , kammassakatañāṇabalena ca saṃkilesamalato visujjhati pāripūriñca gacchati , tasmā sīlasampadā sijjhamānā upanissayasampattibhāvena satibalaṃ , ñāṇabalañca paccupaṭṭhapetīti tassā vijjattayūpanissayatā veditabbā sabhāgahetusampādanato .

Satinepakkena hi pubbenivāsavijjāsiddhi , sampajaññena sabbakiccesu sudiṭṭhakāritāparicayena cutūpapātañāṇānubandhāya dutiyavijjāsiddhi , vītikkamābhāvena saṃkilesappahānasabbhāvato vivaṭṭūpanissayatāvasena ajjhāsayasuddhiyā tatiyavijjāsiddhi .

Puretaraṃ siddhānaṃ samādhipaññānaṃ pāripūriṃ vinā sīlassa āsavakkhayañāṇūpanissayatā sukkhavipassakakhīṇāsavehi dīpetabbā .

Samādhipaññā viya abhiññāpaṭisambhidānaṃ sīlaṃ na sabhāgahetūti katvā vuttaṃ ‘‘ na tato paran ’’ ti .

‘‘ Samāhito yathābhūtaṃ pajānātī ’’ ti ( saṃ . ni .3.5;4.99; netti .40; mi . pa .2.1.14) vacanato samādhisampadā chaḷabhiññatāya upanissayo .

Paññā viya paṭisambhidānaṃ samādhi na sabhāgahetūti vuttaṃ ‘‘ na tato paran ’’ ti .

‘‘ Yogā ve jāyate bhūrī ’’ ti ( dha . pa .282) vacanato pubbayogena , garuvāsadesabhāsākaosallauggahaparipucchādīhi ca paribhāvitā paññāsampatti paṭisambhidāpabhedassa upanissayoM1.20 paccekabodhisammāsambodhiyopi paññāsampattisannissayāti paññāya anadhigantabbassa visesassa abhāvato , tassā ca paṭisambhidāpabhedassa ekantikakāraṇato heṭṭhā viya ‘‘ na tato paran ’’ ti avatvā ‘‘ na aññena kāraṇenā ’’ ti vuttaṃ .

Ettha ca ‘‘ sīlasampattiñhi nissāyā ’’ ti vuttattā yassa samādhivijambhanabhūtā anavasesā cha abhiññā na ijjhanti , tassa ukkaṭṭhaparicchedavasena na samādhisampadā atthīti .

Satipi vijjānaṃ abhiññekadesabhāve sīlasampattisamudāgatā eva tisso vijjā gahitā .

Yathā hi paññāsampattisamudāgatā catasso paṭisambhidā upanissayasampannassa maggeneva ijjhanti , maggakkhaṇe eva tāsaṃ paṭilabhitabbato , evaṃ sīlasampattisamudāgatā tisso vijjā samādhisampattisamudāgatā ca cha abhiññā upanissayasampannassa maggeneva ijjhantīti maggādhigamenevaV1.19 tāsaṃ adhigamo veditabbo .

Paccekabuddhānaṃ , sammāsambuddhānañca paccekabodhisammāsambodhisamadhigamasadisā hi imesaṃ ariyānaṃ ime visesādhigamāti .

Vinayasuttābhidhammesu sammāpaṭipattiyā tevijjatādīnaṃ upanissayatāpi yathāvuttavidhinā veditabbā .

Sampannasīlassa kāmasevanābhāvato sīlena paṭhamantavivajjanaṃ vuttaṃ .

Yebhuyyena hi sattā kāmahetu pāṇātipātādivasenāpi asuddhapayogā honti .

Jhānasukhalābhino kāyakilamathassa sambhavo eva natthīti samādhinā dutiyantavivajjanaṃ vuttaṃ jhānasamuṭṭhānapaṇītarūpaphuṭakāyattā .

Paññāyāti maggapaññāya .

Ukkaṭṭhaniddesena hi ekaṃsato ariyamaggova majjhimā paṭipatti nāma .

Evaṃ santepi lokiyapaññāvasenapi antadvayavivajjanaṃ vibhāvetabbaṃ .

Sīlaṃ taṃsamaṅgino kāmasugatīsuyeva nibbattāpanato catūhi apāyehi vimuttiyā kāraṇanti āha ‘‘ sīlena apāyasamatikkamanupāyo pakāsito hotī ’’ ti .

Na hi pāṇātipātādipaṭivirati duggatiparikilesaṃ āvahati .

Samādhi taṃsamaṅgino mahaggatabhūmiyaṃyeva nibbattāpanena sakalakāmabhavato vimocetīti vuttaṃ ‘‘ samādhinā kāmadhātusamatikkamanupāyo pakāsito hotī ’’ ti .

Na hi kāmāvacarakammassa anubalappadāyīnaṃ kāmacchandādīnaṃ vikkhambhakaṃ jhānaṃ kāmadhātuparikilesāvahaṃ hoti .

Na cettha upacārajjhānaṃ nidassetabbaṃ , appanāsamādhissaM1.21 adhippetattā .

Nāpi ‘‘ sīleneva atikkamitabbassa apāyabhavassa samādhinā atikkamitabbatā ’’ ti vacanokāso .

Sugatibhavampi atikkamantassa duggatisamatikkamane kā kathāti .

Sabbabhavasamatikkamanupāyoti kāmabhavādīnaṃ navannampi bhavānaṃ samatikkamanupāyo sīlasamādhīhi atikkantāpi bhavā anatikkantā eva , kāraṇassa apahīnattā .

Paññāya panassa suppahīnattā te samatikkantā eva .

Tadaṅgappahānavasenāti dīpālokeneva tamassa puññakiriyavatthugatena tena tena kusalaṅgena tassa tassa akusalaṅgassa pahānavasena .

Samādhinā vikkhambhanappahānavasenāti upacārappanābhedena samādhinā pavattinivāraṇena ghaṭappahāreneva jalatale sevālassa tesaṃ tesaṃ nīvaraṇādidhammānaṃ pahānavasena .

Paññāyāti ariyamaggapaññāya .

Samucchedappahānavasenāti catunnaṃ ariyamaggānaṃ bhāvitattā taṃtaṃmaggavato attano santāne ‘‘ diṭṭhigatānaṃ pahānāyā ’’ tiādinā ( dha . sa .277) vuttassaV1.20 samudayapakkhiyassa kilesagaṇassa accantaṃ appavattisaṅkhātasamucchindanappahānavasena .

Kilesānaṃ vītikkamapaṭipakkhoti saṃkilesadhammānaṃ , kammakilesānaṃ vā yo kāyavacīdvāresu vītikkamo ajjhācāro , tassa paṭipakkho sīlena pakāsito hoti , avītikkamasabhāvattā sīlassa .

Okāsādānavasena kilesānaṃ citte kusalappavattiṃ pariyādiyitvā uṭṭhānaṃ pariyuṭṭhānaṃ .

Taṃ samādhi vikkhambhetīti āha ‘‘ samādhinā pariyuṭṭhānapaṭipakkho pakāsito hotī ’’ ti , samādhissa pariyuṭṭhānappahāyakattā .

Appahīnabhāvena santāne anu anu sayanato kāraṇalābhe uppattirahā anusayā , te pana anurūpaṃ kāraṇaṃ laddhā uppajjanārahā thāmagatā kāmarāgādayo satta kilesā veditabbā .

Te ariyamaggapaññāya sabbaso pahīyantīti āha ‘‘ paññāya anusayapaṭipakkho pakāsito hotī ’’ ti .

Kāyaduccaritādi duṭṭhu caritaṃ , kilesehi vā dūsitaṃ caritanti duccaritaṃ , tameva yattha uppannaṃ , taṃ santānaṃ saṃkileseti vibādhati , upatāpeti cāti saṃkileso , tassa visodhanaṃ sīlena tadaṅgavasena pahānaṃ vītikkamapaṭipakkhattā sīlassa .

Taṇhāsaṃkilesassa visodhanaṃ vikkhambhanavasenaM1.22 pahānaṃ pariyuṭṭhānapaṭipakkhattā samādhissa , taṇhāya cassa ujuvipaccanikabhāvato .

Diṭṭhisaṃkilesassa visodhanaṃ samucchedavasena pahānaṃ anusayapaṭipakkhattā paññāya , diṭṭhigatānañca ayāthāvagāhīnaṃ yāthāvagāhiniyā paññāya ujuvipaccanikabhāvato .

Kāraṇan ti upanissayapaccayo .

Sīlesu paripūrakārīti maggabrahmacariyassa ādibhūtattā ādibrahmacariyakānaṃ pārājikasaṅghādisesasaṅkhātānaṃ mahāsīlasikkhāpadānaṃ avītikkamanato khuddānukhuddakānaṃ āpajjane sahasāva tehi vuṭṭhānena sīlesu yaṃ kattabbaṃ , taṃ paripūraṃ samatthaṃ karotīti sīlesu paripūrakārī .

Tathā sakadāgāmīti ‘‘ sīlesu paripūrakārī ’’ ti etaṃ upasaṃharati tathā-saddena .

Ete hi dve ariyā samādhipāripanthikānaṃ kāmarāgabyāpādānaṃ paññāpāripanthikassa saccapaṭicchādakamohassa sabbaso asamūhatattā samādhiṃ , paññañca bhāventāpi samādhipaññāsu yaṃ kattabbaṃ , taṃ mattaso pamāṇena padesamattameva karontīti samādhismiṃ , paññāya ca mattaso kārino ‘‘ sīlesu paripūrakārino ’’ icceva vuccanti .

AnāgāmīV1.21 pana kāmarāgabyāpādānaṃ samucchinnattā samādhismiṃ paripūrakārī .

Arahā sabbaso sammohassa susamūhatattā paññāya paripūrakārī .

Vuttaṃ hetaṃ bhagavatā ( a . ni .3.87)–

‘‘ Idha , bhikkhave , bhikkhu sīlesu paripūrakārī hoti , samādhismiṃ mattaso kārī , paññāya mattaso kārī .

So yāni tāni khuddānukhuddakāni sikkhāpadāni , tāni āpajjatipi vuṭṭhātipi .

Taṃ kissa hetu ?

Na hi mettha , bhikkhave , abhabbatā vuttā .

Yāni ca kho tāni sikkhāpadāni ādibrahmacariyakāni brahmacariyasāruppāni , tattha dhuvasīlo ca hoti ṭhitasīlo ca , samādāya sikkhati sikkhāpadesu .

So tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpanno hoti avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo .

Idha pana , bhikkhave , bhikkhu sīlesu … pe … so tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā rāgadosamohānaṃ tanuttā sakadāgāmī hoti .

Sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karoti .

Idha pana , bhikkhave , bhikkhu sīlesu paripūrakārīM1.23 hoti , samādhismiṃ paripūrakārī , paññāya mattaso kārī .

So yāni tāni … pe … sikkhati sikkhāpadesu .

So pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ … pe … anāvattidhammo tasmā lokā .

Idha pana , bhikkhave , bhikkhu sīlesu paripūrakārī hoti , samādhismiṃ paripūrakārī , paññāya paripūrakārī .

So yāni tāni khuddānukhuddakāni … pe … sikkhati sikkhāpadesu .

So āsavānaṃ khayā … pe … upasampajja viharatī ’’ ti .

‘‘ Kathan ’’ ti pucchitvā sikkhādike vibhajitvā vuttamevatthaṃ nigametuṃ ‘‘ evan ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha aññe cāti tayo vivekā , tīṇi kusalamūlāni , tīṇi vimokkhamukhāni , tīṇi indriyānīti evamādayo , sikkhattikādīhi aññe ca guṇattikā .

Evarūpāti yādisakā sikkhattikādayo idha sīlādīhi pakāsitā honti , edisā .

Ettha hi vivaṭṭasannissitassa sīlassa idhādhippetattā sīlena kāyaviveko pakāsito hoti , samādhinā cittaviveko , paññāya upadhiviveko .

Tathā sīlena adoso kusalamūlaṃ pakāsitaṃ hoti , titikkhappadhānatāya , aparūpaghātasabhāvatāya ca sīlassa .

Samādhinā alobhoV1.22 kusalamūlaṃ , lobhapaṭipakkhato , alobhapadhānatāya ca samādhissa .

Paññāya pana amohoyeva .

Sīlena ca animittavimokkhamukhaṃ pakāsitaṃ hoti .

Adosappadhānaṃ hi sīlasampadaṃ nissāya dose ādīnavadassino aniccānupassanā sukheneva ijjhati , aniccānupassanā ca animittavimokkhamukhaṃ .

Samādhinā appaṇihitavimokkhamukhaṃ .

Paññāya suññatavimokkhamukhaṃ .

Alobhappadhānaṃ hi kāmanissaraṇaṃ samādhisampadaṃ nissāya kāmesu ādīnavadassino dukkhānupassanā sukheneva ijjhati , dukkhānupassanā ca appaṇihitavimokkhamukhaṃ .

Paññāsampadaṃ nissāya anattānupassanā sukheneva ijjhati , anattānupassanā ca suññatavimokkhamukhaṃ .

Tathā sīlena anaññātaññassāmītindriyaṃ pakāsitaṃ hoti .

Taṃ hi sīlesu paripūrakārino aṭṭhamakassa indriyaṃ .

Samādhinā aññindriyaṃ .

Taṃ hi ukkaṃsagataṃ samādhismiṃ paripūrakārino anāgāmino , aggamaggaṭṭhassa ca indriyaṃ .

Paññāya aññātāvindriyaṃ pakāsitaṃ hoti .

Taduppattiyā hi arahā paññāya paripūrakārīti .

Iminā nayena aññe ca evarūpā guṇattikā sīlādīhi pakāsetabbā .

问题

选择版本

Visuddhimagga-mahāṭīkā

Visuddhimagga-mahāṭīkā