Mettābhāvanākathāvaṇṇanā

240. MettaṃM1.350V1.330 brahmavihāraṃ .

Bhāvetukāmenāti uppādetukāmena paccavekkhitabboti sambandho .

Sukhanisinnenāti visamaṃ anisīditvā pallaṅkābhujanena sukhanisinnena .

Kasmāti paccavekkhaṇāya kāraṇapucchā , aññaṃ adhigantukāmena aññattha ādīnavānisaṃsapaccavekkhaṇā kimatthiyāti adhippāyo .

Mettā nāma atthato adoso .

Tathā hi adosaniddese ‘‘ metti mettāyanā mettāyitattan ’’ ti ( dha . sa .1062) niddiṭṭhaṃ .

Khantīti ca idha adhivāsanakkhanti adhippetā .

Sā pana atthato adosappadhānā cattāro arūpakkhandhāti mettāya sijjhamānāya titikkhākhanti siddhā eva hotīti āha ‘‘ khanti adhigantabbā ’’ ti .

Tena khantiyaṃ ānisaṃsapaccavekkhaṇā satthikāvāti dasseti .

Abhibhūto pariyuṭṭhānena .

Pariyādinnacitto kusaluppattiyā okāsālābhena .

Ādīnavo daṭṭhabbo pāṇaghātādivasena diṭṭhadhammikasamparāyikādianatthamūlabhāvato .

Khantī paramaṃ tapoti parāpakārasahanādikā titikkhalakkhaṇā khanti uttamaṃ tapo akattabbākaraṇakattabbakaraṇalakkhaṇāya sammāpaṭipattiyā mūlabhāvato .

Khantibalaṃ balānīkan ti paramaṃ maṅgalabhūtā khanti eva balaṃ etassāti khantibalaṃ .

Vuttañhi ‘‘ khantibalā samaṇabrāhmaṇā ’’ ti .

Dosādipaṭipakkhavidhamanasamatthatāya anīkabhūtena teneva ca khantibalena balānīkaṃ .

Khantyā bhiyyo na vijjatīti attano paresañca anatthapaṭibāhano , atthāvaho ca khantito uttari apassayo natthi .

Vivecanatthāyāti vikkhambhanatthāya .

Khantiyā saṃyojanatthāya attānanti adhippāyo .

BhāvanaṃV1.331 dūsentīti dosā , puggalāyeva dosā puggaladosā .

Yesu bhāvanā na sampajjati , aññadatthu vipajjateva , te evaM1.351 vuttā .

Paṭhaman ti vakkhamānena koṭṭhāsato koṭṭhāsantarupasaṃharaṇanayena vinā sabbapaṭhamaṃ .

Piyāyitabbo piyo , tappaṭipakkho appiyo .

So saṅkhepato duvidho atthassa akārako , anatthassa kārakoti .

Tattha yo attano , piyassa ca anatthassa kārako , so veripuggalo daṭṭhabbo .

Yo pana attano , piyassa ca atthassa akārako , appiyassa ca atthassa kārako ,‘‘ atthaṃ me nācarī ’’ tiādinā ( dha . sa .1237),‘‘ appiyassa me amanāpassa atthaṃ acarī ’’ tiādinā ca āghātavatthubhūto , so appiyo , ananukūlavuttiko aniṭṭhoti attho .

Liṅgavisabhāgeti itthiliṅgādinā liṅgena visadise .

Odhisoti bhāgaso .

‘‘ Tissa dattā ’’ tiādinā odhisakanti attho .

Idāni yathāvuttesu chasu puggalesu abhāvetabbatāya kāraṇaṃ dassento ‘‘ appiyaṃ hī ’’ tiādimāha .

Tattha appiyaṃ hi piyaṭṭhāne ṭhapento kilamatīti dosena bhāvanāya saparissayatamāha .

Appiyatā hi piyabhāvassa ujupaṭipakkhā , na ca tassa piyaṭṭhāne ṭhapanena vinā bhāvanā sijjhati .

Atippiyasahāyakaṃ majjhattaṭṭhāne ṭhapento kilamatīti rāgena bhāvanāya saparissayatamāha atippiyasahāyassa gehassitapemaṭṭhānabhāvato .

Tenāha ‘‘ appamattakepī ’’ tiādi .

Majjhattaṃ iṭṭhāniṭṭhatāhi majjhasabhāvaṃ neva piyaṃ nāppiyanti attho .

Garuṭṭhāne piyaṭṭhāne ca ṭhapento kilamati majjhatte sambhāvanīyapiyāyitabbatānaṃ abhāvā .

Na hi ajjhupekkhitabbe bhāvanīyatā , manāpatā vā paccupaṭṭhāti , piyagarubhāvasampanne ca paṭhamaṃ mettā bhāvetabbā .

Kodho uppajjati koṭṭhāsantarabhāvānupanayanato .

Tamevāti visabhāgaliṅgameva .

Liṅgasabhāgeti avisesetvā ‘‘ piyapuggale ’’ ti āha .

Bhittiyuddhamakāsīti sīlaṃ adhiṭṭhāya pihitadvāre gabbhe sayanapīṭhe nisīditvā mettaṃ bhāvento mettāmukhena uppannarāgena andhīkato bhariyāya santikaṃ gantukāmo dvāraṃ asallakkhetvā bhittiṃ bhinditvāpi nikkhamitukāmatāya bhittiṃ pahari .

TenāhaM1.352 ‘‘ mettāyanāmukhena rāgo vañcetī ’’ ti ( netti . aṭṭha .21),‘‘ andhatamaṃ tadā hoti , yaṃ rāgo sahate naran ’’ ti ca .

ĀdānanikkhepaparicchinneV1.332 addhāpaccuppannabhūte dharamānatāya paccakkhato viya upalabbhamāne khandhappabandhe idha sattādiggahaṇaṃ , na tiyaddhagateti āha ‘‘ kālakate panā ’’ tiādi .

Kasmā pana kālakate mettābhāvanā na ijjhatīti ?

Mettābyāpārassa ayogyaṭṭhānabhāvato .

Na hi matapuggalo hitūpasaṃhārāraho .

Yattha sati sambhave payogato hitūpasaṃhāro labbheyya , tattheva mānaso hitūpasaṃhāro yujjeyya .

Dukkhāpanayanamodappavattīsupi eseva nayoti karuṇābhāvanādīnampi kālakate anijjhanaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ .

Aññattha paguṇamettājhāno ācariyassa kālakatabhāvaṃ ajānanto taṃ mettāya pharitukāmo ‘‘ ācariyaṃ ārabbha mettaṃ ārabhatī ’’ ti vutto .

Tenāha ‘‘ paguṇāva me mettājhānasamāpattī ’’ ti .

Nimittan ti ārammaṇaṃ .

Gavesāhīti ‘‘ yaṃ puggalaṃ uddissamettaṃ ārabhasi , so jīvati na jīvatī ’’ ti jānāhīti attho .

Mettāyantoti mettaṃ karonto , mettaṃ bhāventoti attho .

241. Attani bhāvanā nāma sakkhibhāvatthāti nānāvidhasukhānubandhaanavajjasukhaabyāsekasukhādi yaṃ attani upalabbhati , taṃ nidassento tassa vattamānatāya āha ‘‘ ahaṃ sukhito homī ’’ ti .

Sarīrasukhaṃ nāma anekantikaṃ , īdisassa puggalassa anokāsaṃ cittadukkhanti tadabhāvaṃ sandhāyāha ‘‘ niddukkhoti vā ’’ ti .

Homīti sambandho .

Tathā averotiādīsu , visesato ca dukkhābhāve sukhasaññā .

Sā panāyaṃ niddukkhatā verīnaṃ puggalānaṃ verasaññitānaṃ pāpadhammānaṃ abhāvato , visesato byāpādavirahato īghasaññitāya ītiyā abhāvato , anavajjakāyikasukhasamaṅgitāya ca hotīti dassento āha ‘‘ avero abyāpajjo anīgho sukhī ’’ ti .

Attānaṃ pariharāmīti evaṃbhūto hutvā mama attabhāvaṃ pavattemi , yāpemīti attho .

Evaṃ sante yaṃ vibhaṅge vuttaṃ , taṃ virujjhatīti sambandho .

Evaṃ santeti evaṃ sati , yadi attanipi mettā bhāvetabbāti attho .

‘‘ Yaṃ vibhaṅge vuttan ’’ ti vatvāM1.353 vibhaṅgadesanāya samānagatikaṃ suttapadaṃ āharanto ‘‘ kathañca bhikkhū ’’ tiādimāha .

Tassattho parato āgamissati .

Tan ti vibhaṅgādīsu vacanaṃ .

Appanāvasenāti appanāvahabhāvanāvasena .

Idan ti ‘‘ ahaṃ sukhito homī ’’ tiādivacanaṃ .

Sakkhibhāvavasenāti ahaṃ viya sabbe sattā attano sukhakāmā , tasmā tesu mayā attani viya sukhūpasaṃhāro kātabboti evaṃ tattha attānaṃ sakkhibhāveV1.333 ṭhapanavasena .

Tenāha ‘‘ sacepi hī ’’ tiādi .

Kasmā pana attani bhāvanā appanāvahā na hotīti ?

Attasinehavasena saparissayabhāvato .

Koṭṭhāsantare pana bhāvitabhāvanassa tatthāpi sīmasambhedo hotiyeva .

Sabbā disāti anavasesā dasapi disā .

Anuparigamma cetasāti cittena pariyesanavasena anugantvā .

Nevajjhagā piyataramattanā kvacīti sabbussāhena pariyesanto atisayena attato piyataraṃ aññaṃ sattaṃ katthaci disāya neva adhigaccheyya na passeyya .

Evaṃ piyo puthu attā paresan ti evaṃ kassaci attato piyatarassa anupalabbhanavasena puthu visuṃ visuṃ tesaṃ tesaṃ sattānaṃ attā piyo .

Tasmā tena kāraṇena , attakāmo attano hitasukhaṃ icchanto , paraṃ sattaṃ antamaso kunthakipillikampi , na hiṃse na haneyya , na viheṭheyyāti attho .

Ayaṃ nayoti sabbehi sattehi , attano ca piyatarabhāvaṃ nidassetvā tesu karuṇāyanaṃ vadatā bhagavatā sukhesitāya ‘‘ attānaṃ sakkhibhāve ṭhapetvā sattesu mettā bhāvetabbā ’’ ti mettābhāvanāya nayadassanaṃ katamevāti attho .

242. Sukhapavattanatthan ti sukhena akicchena mettāya pavattanatthaṃ .

Yvāssāti yo puggalo assa yogino .

Piyoti iṭṭho .

Manāpoti manavaḍḍhanako .

Garūti guṇavisesavasena garukātabbo .

Bhāvanīyoti sambhāvetabbo .

Ācariyamattoti sīlādinā ācariyappamāṇo .

Piyavacanādīnīti ādi -saddena atthacariyādike saṅgaṇhāti .

Sīlasutādīnīti ādi -saddena saddhādike , dhutadhammajāgariyānuyogādike ca saṅgaṇhāti .

Kāman tiM1.354 yuttappattakāritāsukhasiddhidīpanoyaṃ nipāto .

Tenetaṃ dīpeti – tādisaṃ puggalaṃ uddissa bhāvanaṃ ārabhanto yogī yuttappattakārī , sukhena cassa tattha bhāvanā ijjhati , tena pana yoginā tāvatā santoso na kātabboti .

Tenāha ‘‘ appanā sampajjatī ’’ tiādi .

Sīmāsambhedan ti mariyādāpanayanaṃ , attā piyo majjhatto verīti vibhāgākaraṇanti attho .

Tadanantaran ti tato piyamanāpagarubhāvanīyato , tattha vā mettādhigamato anantaraṃ .

Atippiyasahāyake mettā bhāvetabbāti sambandho , garuṭṭhānīye paṭiladdhaṃ mettāmanasikāraṃ atippiyasahāyake upasaṃharitabbanti attho .

Sukhūpasaṃhārakatassa taṃ hoti pageva paṭipakkhadhammānaṃV1.334 vikkhambhitattā .

Atippiyasahāyakato anantaraṃ majjhatte mettā bhāvetabbā majjhattaṃ piyagaruṭṭhāne ṭhapetuṃ sukarabhāvato .

‘‘ Atippiyasahāyakato ’’ ti ca idaṃ purimāvatthaṃ gahetvā vuttaṃ .

Paguṇamanasikārādhigamato paṭṭhāya hissa sopi piyaṭṭhāne eva tiṭṭhati .

Majjhattato verīpuggaleti majjhattapuggale mettāyantena tattha paguṇamanasikārādhigamena piyabhāvaṃ upasaṃharitvā tadanantaraṃ verīpuggalaṃ bhāvanāya majjhatte ṭhapetvā tato majjhattato piyabhāvūpasaṃhārena verīpuggale mettā bhāvetabbā .

‘‘ Verīpuggale ’’ ti ca idaṃ purimāvatthaṃ gahetvā vuttaṃ .

Ekekasmiṃ koṭṭhāse muduṃ kammaniyaṃ cittaṃ katvāti piyagaruṭṭhānīyo , atippiyo , majjhatto , verīti catūsu puggalakoṭṭhāsesu paṭhamaṃ tāva piyagaruṭṭhānīye mettābhāvanaṃ adhigantvā vasībhāvappattiyā tathāpavattaṃ cittaṃ koṭṭhāsantarūpasaṃhāratthaṃ muduṃ kammaniyaṃ katvā tadanantaraṃ atippiyasahāye atippiyabhāvaṃ vikkhambhetvā piyabhāvamatte cittaṃ ṭhapentena bhāvanā upasaṃharitabbā , tampi vasībhāvāpādanena muduṃ kammaniyaṃ katvā tadanantaraṃ majjhatte udāsinabhāvaṃ vikkhambhetvā piyabhāvaṃ upaṭṭhapetvā bhāvanā upasaṃharitabbā , puna tampi vasībhāvāpādanena muduṃ kammaniyaṃ katvā tadanantaraṃ verimhi verīsaññaṃ vikkhambhetvā majjhattabhāvūpaṭṭhapanamukhena piyabhāvaṃ uppādentena bhāvanā upasaṃharitabbā .

Tena vuttaṃ ‘‘ tadanantare tadanantare upasaṃharitabban ’’ ti , jhānacittaṃ upanetabbaṃ uppādetabbanti attho .

Verīpuggalo vā natthi kammabalena vā etarahi payogasampattiyā vā sabbaso anatthakarassa abhāvato .

Mahāpurisajātikattāti mahāpurisasabhāvattāM1.355 cirakālaparicayasamiddhakhantimettānuddayādiguṇasampannatāya uḷārajjhāsayattāti attho .

Tādiso hi sabbasaho parāparādhaṃ tiṇāyapi na maññati .

Tena vuttaṃ ‘‘ anatthaṃ karontepi pare verīsaññāva nuppajjatī ’’ ti .

Tenāti tena yoginā .

Atthi verīpuggaloti sambandho .

243. Purimapuggalesūti piyādīsu jhānassa ārammaṇabhūtesu purimesu puggalesu .

Mettaṃ samāpajjitvāti paṭighaṃ vikkhambhetvā uppāditaṃ mettājhānaṃ samāpajjitvā .

Mettāyantena paṭighaṃ paṭivinodetabban ti ettha keci pana ‘‘ upacārajjhānaṃ sampādetvā ’’ ti atthaṃ vadanti , tesaṃ upacārajjhānato vuṭṭhānampi icchitabbaṃ siyā ‘‘ vuṭṭhahitvā ’’ ti vuttattā .

Pubbe tasmiṃ puggale asatiyā amanasikārena paṭighaṃ anuppādentassa sādhāraṇato taṃ vikkhambhetvā jhānassa uppādanaṃ , samāpajjanañca vuttaṃ .

Idāni pana taṃ anussarantassapi manasi karontassapi yathā paṭighaṃV1.335 na uppajjati , taṃ vidhiṃ dassetuṃ idaṃ vuttaṃ ‘‘ taṃ puggalaṃ mettāyantena paṭighaṃ vinodetabban ’’ ti .

Mettāyanameva hi idha paṭighavinodanaṃ adhippetaṃ .

Na nibbātīti na vūpasammati .

Anusāratoti anugamanato , paccavekkhaṇatoti attho .

Ghaṭitabban ti vāyamitabbaṃ .

Tañca kho ghaṭanaṃ vāyamanaṃ .

Iminā idāni vakkhamānena ākārena .

Ubhato dvīsu ṭhānesu daṇḍo etassāti ubhatodaṇḍakaṃ , tena .

Ocarakā lāmakācārā pāpapurisā .

Tatrāpīti tesupi aṅgamaṅgāni okkantesupi .

Tenāti manopadosena .

Na sāsanakaro .

Sabbapāpassa akaraṇaṃ hi sāsanaṃ .

Tassevāti tatopi .

Nissakke hi idaṃ sāmivacanaṃ , samuccaye ca eva -saddo , paṭhamaṃ kuddhapurisatopīti attho .

Tenāti kujjhanena .

Pāpiyoti pāpataro .

Sārambhādikassa kilesānubandhassa vatthubhāvato kodhassa sāvajjataṃ ñatvāpi kujjhanato sace kodhe anavajjasaññī kuddhassa puggalassa na paṭikujjheyyāti keci .

Ubhinnan ti dvinnaṃ puggalānaṃ .

Tenāha ‘‘ attano ca parassa cā ’’ ti .

Atha vā ubhinnan ti ubhayesaṃ lokānaṃ , idhalokaparalokānanti attho .

SapattakantātiM1.356 paṭisattūhi icchitā .

Sapattakaraṇāti tehi kātabbā .

Kodhanan ti kujjhanasīlaṃ .

Kodhanāyan ti kodhano ayaṃ , ayan ti ca nipātamattaṃ .

Kodhaparetoti kodhena anugato , parābhibhūto vā .

Dubbaṇṇova hotīti pakatiyā vaṇṇavāpi alaṅkatapaṭiyattopi mukhavikārādivasena virūpo eva hoti etarahi , āyatiṃ cāti .

Kodhābhibhavassa ekantikamidaṃ phalanti dīpetuṃ ‘‘ dubbaṇṇo vā ’’ ti avadhāraṇaṃ katvā puna ‘‘ kodhābhibhūto ’’ ti vuttaṃ .

Na pacuratthoti na pahūtadhano .

Na bhogavāti upabhogaparibhogavatthurahito .

Na yasavāti na kittimā .

Chavālātan ti chavadahanālātaṃ , citakāyaṃ santajjanummukkantipi vadanti .

Ubhatopadittan ti ubhosu koṭīsu daḍḍhaṃ .

Majjhe gūthagatan ti vemajjhaṭṭhāne sunakhassa vā siṅgālassa vā uhadena gūthena makkhitaṃ .

Kaṭṭhatthan ti dārukiccaṃ .

Neva pharati na sādheti .

Tathūpamāhan ti tathūpamaṃ tādisaṃ ahaṃ .

Iman ti ‘‘ so ca hoti abhijjhālū ’’ tiādinā ( itivu .92) heṭṭhā vuttaṃ sandhāya satthāV1.336 vadati , tasmā kāmesu tibbasārāgatādinā sīlarahitanti adhippāyo .

Idha pana byāpannacittaṃ paduṭṭhamanasaṅkappatāvasena yojetabbaṃ .

So dāni tvan tiādi yathāvuttehi suttapadehi attano ovadanākāradassanaṃ .

244. Yo yo dhammoti kāyasamācārādīsu yo yo sucaritadhammo .

Vūpasantoti saṃyato .

Parisuddhoti kilesamalavigamena visuddho .

Kilesadāhābhāvena vā upasanto , anavajjabhāvena parisuddho , kāyasamācārasseva upasamo cirakālaṃ saṃyatakāyakammatāya veditabbo .

Evaṃ sesesupi .

Teti vacīmanosamācāre .

Soti upasantavacīsamācāro puggalo .

Paṭisanthārakusaloti yathā parehi chiddaṃ na hoti , evaṃ paṭisantharaṇe kusalo .

Sakhiloti adhivāsanakhantisaṅkhātenaM1.357 sakhilabhāvena samannāgato .

Sukhasambhāsoti piyakatho .

Sammodakoti sammodanīyakathāya sammodanasīlo .

Uttānamukhoti vikuṇitamukho ahutvā pītisomanassavasena vikasitamukho .

Pubbabhāsīti yena kenaci samāgato paṭisanthāravasena paṭhamaṃyeva ābhāsanasīlo .

Madhurena sarena dhammaṃ osāreti sarabhaññavasena .

Sarabhāṇaṃ pana karonto parimaṇḍalehi paripuṇṇehi padehi ca byañjanehi ca abyākulehi dhammakathaṃ katheti .

Sabbajanassa pākaṭo sakkaccakiriyāyāti adhippāyo .

Tenāha ‘‘ yo hī ’’ tiādi .

Okappetvāti saddahitvā .

Okappanalakkhaṇā hi saddhā .

Ohitasototi avahitasoto , sussusantoti attho .

Aṭṭhiṃkatvā atthaṃ katvā , atthiko vā hutvā .

‘‘ Ekopi na vūpasanto hotī ’’ ti pāṭho , evarūpo puggalo nirayato nirayaṃ upapajjanto bahukālaṃ tattheva saṃsaratīti dassetuṃ ‘‘ aṭṭhamahānirayasoḷasaussadanirayaparipūrako bhavissatī ’’ ti vuttaṃ .

Tattha sañjīvādayo aṭṭha mahānirayā .

Avīcimahānirayassa dvāre dvāre cattāro cattāro katvā kukkuḷādayo soḷasa ussadanirayā .

Kāruññaṃ upaṭṭhapetabbaṃ mahādukkhabhāgibhāvato .

YasmiṃV1.337 puggale avihesābhūtā dukkhāpanayanakāmatā upatiṭṭhati , tattha paṭigho anokāsovāti āha ‘‘ kāruññampi paṭicca āghāto vūpasammatī ’’ ti .

Imassa ca atthassāti ‘‘ yo yo dhammo ’’ tiādinā vuttassa atthassa .

245. Yaṃ verī dukkhāpetuṃ sakkoti , so tassa vasena ‘‘ attano visaye ’’ ti vutto bhikkhuno kāyo .

Kin ti kiṃ kāraṇaṃ .

Tassāti verino .

Avisayeti dukkhaṃ uppādetuṃ asakkuṇeyyatāya agocare .

Sacitteti attano citte .

Mahānatthakaran ti idhalokatthaparalokatthaparamatthānaṃ virādhanavasena mahato vipulassa , nānāvidhassa ca diṭṭhadhammikādibhedassa anatthassa kāraṇaṃ .

Mūlanikantanan ti sīlassa mūlāni nāma hirottappakhantimettānuddayā , tesaṃ chindanaṃ .

Kodho hi uppajjamānova pāṇātipātādivasena hirottappādīni ucchindati .

Jaḷoti andhabālo .

AnariyaṃM1.358 kamman ti verinā katamahāparādhamāha .

Yo sayan ti yo tvaṃ sayampi .

Dosetukāmoti kodhaṃ uppādetukāmo .

Yadi kari yadi akāsi .

Dosuppādenāti dosassa uppādanena .

Dukkhaṃ tassa ca nāmāti dukkhañca nāma tassa aparādhakassa .

Nāmāti asambhāvane nipāto , tena tassa kāraṇaṃ anekantikanti dasseti .

Tenāha ‘‘ kāhasi vā na vā ’’ ti , karissasi na vā karissasīti attho .

Ahitaṃ maggan ti attano ahitāvahaṃ duggatimaggaṃ .

Aṭṭhāneti doso tava appiyassa kārāpako , sattu pana tassa vasavattitāya dāsasadisoti aṭṭhānaṃ paccāpakiriyāya .

Tasmā tameva dosaṃ chindassu ucchinda .

Khaṇikattāti udayavayaparicchinno attano pavattikālasaṅkhāto khaṇo etesaṃ atthīti khaṇikā , tabbhāvato khaṇapabhaṅgubhāvatoti attho .

Kassa dānīdha kujjhasīti aparādhakassa santāne yehi khandhehi te aparādho kato , te taṃkhaṇaṃyeva sabbaso niruddhā .

Idāni pana aññe tiṭṭhantīti kassa tvaṃ idha kujjhasi .

Na hi yuttaṃ anaparādhesu kujjhananti adhippāyo .

Taṃ vinā kassa so kareti yo puggalo yassa dukkhaṃ karoti , taṃ dukkhakiriyāya visayabhūtaṃ puggalaṃ vinā kassa nāma so dukkhakārako dukkhaṃ kare kareyya .

Sayampi dukkhahetu tvamitīti evaṃ sayampi tvaṃ etassa dukkhassaV1.338 hetu , evaṃ samāne tassa tuyhañca tassa dukkhassa hetubhāve kiṃ kāraṇā tassa kujjhasi na tuyhanti attho .

246. Paralokepi anugāmibhāvato kammaṃyeva sakaṃ santakaṃ etesanti kammassakā , tesaṃ bhāvo kammassakatā .

Paccavekkhaṇā nāma nisedhanatthā , nisedhanañca bhāvino kammassāti āha ‘‘ yaṃ kammaṃ karissasī ’’ ti .

Paṭighavasena pana pavattakammaṃ pākaṭabhāvato āsannaṃ , paccakkhañcāti āha ‘‘ idañcā ’’ ti .

Ca -saddo byatireke , so tassa kammassa phalanissandena ‘‘ neva sammāsambodhin ’’ tiādinā byatirekato vuccamānamevatthaṃ joteti .

Neva samatthanti sambandho .

Niraye niyuttaṃ , jātanti vā nerayikaṃ .

Attānaṃyeva okirati dosarajenāti adhippāyo .

247. SatthuM1.359 pubbacariyaguṇā paccavekkhitabbā , satthu gāravenāpi paṭighaṃ vūpasameyyāti .

Bodhisattopi samāno nanu te satthā cittaṃ nappadūsesi , pageva abhisambuddhoti adhippāyo .

Deviyā paduṭṭhenāti deviyā saddhiṃ padubbhinā micchācāravasena aparaddhena .

Yattha susāne chavasarīraṃ chaḍḍīyati , taṃ āmakasusānaṃ .

Nikhaññamānoti nikhaṇiyamāno .

Purisakāraṃ katvāti āvāṭato nikkhamanatthāya bāhubalena purisakāraṃ katvā .

Yakkhānubhāvenāti aḍḍavinicchayena ārādhitacittassa yakkhassa ānubhāvena .

Sirigabbhan ti vāsāgāre .

Āsīsethevāti yathādhippete atthe ñāyato anavajjato āsaṃ kareyya .

Na nibbindeyyāti ‘‘ evaṃ kicchāpannassa me kuto sotthibhāvo ’’ ti na nibbindeyya .

Vuttañhi ‘‘ āpadāsu kho , mahārāja , thāmo veditabbo ’’ ti ( udā .53).

Yathā icchin ti yena pakārena kassaci pīḷaṃ akatvā rajje patiṭṭhitaṃ attānaṃ icchiṃ , tathā ahaṃ ahun ti passāmi .

Voti hi nipātamattaṃ .

Kāsiraññāti kalābunā kāsirājena .

Sakaṇṭakāhīti ayakaṇṭakehi sakaṇṭakāhi .

Mahallakoti vuddho vayoanuppatto .

Rujjhantīti nirujjhanti .

CittapariggaṇhanakālotiV1.339 visevanaṃ kātuṃ adatvā cittassa sammadeva damanakālo .

Puthusallenāti vipulena sallena .

Nāgoti hatthināgo .

Vadhīti vijjhi , māresīti vā attho .

Imaṃ ṭhānaṃ āgantvā mayi evaṃ karaṇaṃ nāma na tava vasena hoti , tasmā kassa vā rañño , rājamattassa vā ayaṃ payogo uyyojanāti attho .

Chabbaṇṇarasmīti nīlapītalohitādivasena chabbaṇṇamayūkhā .

Chabbaṇṇakiraṇavantadantatāya hi te hatthī ‘‘ chaddantā ’’ ti vuccanti , na chaddantavantatāya .

Chātoti jighacchito .

Khādeyyāti khādeyyaṃ , ayameva vā pāṭho .

ĀhitotiM1.360 suhito .

Sambalan ti maggāhāraṃ .

Taṃ pana yasmā upacārena pathassa hitanti vuccati , tasmā ‘‘ pātheyyan ’’ tipi vuttaṃ .

‘‘ Mittadubbhī vatāyaṃ andhabālo ’’ ti kāruññena assupuṇṇehi nettehi taṃ purisaṃ udikkhamāno .

Mā ayyosi me bhadanteti ettha māti nipātamattaṃ , māti vā paṭikkhepo , tena upari tena kātabbaṃ vippakāraṃ paṭisedheti .

Ayyo meti ayyirako tvaṃ mama atithibhāvato .

Bhadanteti piyasamudācāro .

Tvaṃ nāmetādisaṃ karīti tvampi evarūpaṃ akāsi nāma .

Tiracchānabhūtopi pana mahākapi hutvā khemantabhūmiṃ sampāpesīti yojanā .

Peḷāya pakkhipantepīti khuddakāya peḷāya pādehi koṭetvā pakkhipantepi .

Maddantepīti dubbalabhāvakaraṇatthaṃ nānappakārehi maddantepi .

Alampāneti evaṃnāmake ahituṇḍike .

Pītaṃ vāti ettha vā -saddo avuttatthavikappe , tena odātamañjiṭṭhādiṃ avuttaṃ saṅgaṇhāti .

Cittānuvattantoti cittaṃ anuvattanto .

Homi cintitasannibho evamayaṃ bahulābhaṃ labhatūti .

Ānubhāvena pana thalaṃ kareyya udakaṃ … pe … chārikaṃ kare .

Evaṃ pana yadi cittavasī hessaṃ … pe … uttamattho na sijjhatīti tadā attanā tattha diṭṭhaṃ ādīnavaṃ dasseti bhagavā .

Tattha uttamatthoti buddhabhāvamāha .

Bhojaputtehīti luddaputtehi .

AḷārātiV1.340 yena sayaṃ tadā luddahatthato mocito , taṃ satthavāhaṃ nāmena ālapati .

Atikassāti nāsāya āvutarajjuṃ ākaḍḍhitvā .

Samparigayhāti kāḷavettalatādīhi sabbaso pariggahetvā , acchariyāni dussahānaṃ sahanavasenāti adhippāyo .

Ativiya ayuttaṃ appatirūpaṃ paṭighacittuppādanena kenaci appaṭisamakhantiguṇassa satthusāsanāvokkamanappasaṅgato .

248.‘‘ Anamataggoyaṃ , bhikkhave , saṃsāro ’’ tiādinā ( saṃ . ni .2.124;3.99,100;3.5.520; kathā .75) āgatāni suttapadāni anamataggasaddo , tadattho vā etesanti anamataggiyāni .

AjehiM1.361 gamanamaggo ajapatho .

Saṅkū laggāpetvā te ālambitvā gamanamaggo saṅkupatho .

Saṅkūti aṅkusākārena katadīghadaṇḍo vuccati .

Ādi -saddena papātamaggaduggamaggādike saṅgaṇhāti .

Ubhatobyūḷheti sampahāratthaṃ dvīhipi pakkhehi gāḷhasannāhe .

Aññāni ca dukkarāni karitvā dhanāsāya pabbatavidugganadīviduggādipakkhandanavasenāti adhippāyo .

Maṃ posesi , upakāraṃ akāsi , tatra nappatirūpaṃ manaṃ padūsetun ti evaṃ cittaṃ uppādetabbanti sambandho .

Evaṃ cittuppādanañca etarahi dissamānena puttādīnaṃ posanādinā atītassa anumānato gahaṇavasena veditabbaṃ .

249. Mettāyāti mettāsaṅkhātāya , mettāsahitāya vā .

Cetovimuttiyāti cittasamādhāne .

Āsevitāyāti ādarena sevitāya .

Bhāvitāyāti vaḍḍhitāya .

Bahulīkatāyāti punappunaṃ katāya .

Yānīkatāyāti yuttayānaṃ viya katāya .

Vatthukatāyāti adhiṭṭhānavatthuṃ viya katāya .

Anuṭṭhitāyāti adhiṭṭhitāya .

Paricitāyāti pariciṇṇāya ciṇṇavasībhāvāya .

Susamāraddhāyāti suṭṭhu sampāditāya .

Pāṭikaṅkhāti icchitabbā avassaṃbhāvino .

Sesaṃ parato āgamissati .

250. Dhātuvinibbhogoti sasambhārasaṅkhepādinā dhātūnaṃ vinibbhujanaṃ .

Aparādho nāma aparajjhantassa puggalassa rūpadhammamukhena gayhatīti katvā āha ‘‘ kiṃ kesānaṃ kujjhasī ’’ tiādi , kesādivinimuttassa aparajjhanakassa puggalassa abhāvato .

Idāni nibbattitaparamatthadhammavasenevaV1.341 vinibbhogavidhiṃ dassetuṃ ‘‘ atha vā panā ’’ tiādi vuttaṃ .

Pañcakkhandhe upādāya , dvādasāyatanāni upādāyāti paccekaṃ upādāya -saddo yojetabbo .

Kodhassa patiṭṭhānaṭṭhānaṃ na hotīti yathā āragge sāsapassa , ākāse ca cittakammassa patiṭṭhānaṭṭhānaṃ natthi , evamassa ‘‘ verī ’’ ti parikappite puggale kodhassa patiṭṭhānaṭṭhānaṃ na hoti , kesādīnaṃ akujjhitabbato , tabbinimuttassa ca puggalassa abhāvato .

251. Saṃvibhāgoti āmisasaṃvibhāgo .

Parassāti paccatthikassa .

Bhinnājīvoti aparisuddhājīvo .

Tassevaṃ karototi evaṃ saṃvibhāgaṃ karontassa tassa dāyakassa .

Itarassāti paṭiggāhakassa .

‘‘ Mama mātarā upāsikāyaM1.362 dinno ’’ ti idaṃ ‘‘ dhammiyalābho ’’ ti etassa kāraṇavacanaṃ .

Tena pana tassa āgamanasuddhiṃ dasseti .

Sabbatthasādhakan ti ‘‘ attattho parattho diṭṭhadhammiko attho samparāyiko attho ’’ ti ( mahāni .69; cūḷani . mogharājamāṇavapucchāniddesa 85; paṭi . ma .3.5) evamādīnaṃ sabbesaṃ atthānaṃ , hitānaṃ , payojanānañca nipphādakaṃ .

Unnamanti dāyakā .

Namanti paṭiggāhakā .

252. Evan ti yathāvuttehi kakacūpamovādānussaraṇādīhi attano ovadanākārehi .

Vūpasantapaṭighassāti paṭisaṅkhānabalena vinoditāghātassa .

Tasmimpīti verīpuggalepi .

Verī -gahaṇeneva cettha appiyapuggalassāpi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ verimhi mettāya siddhāya tasmimpi mettāsiddhito , piyato pana atippiyasahāyakassa visuṃ gahaṇaṃ āsannapaccatthikassa dubbinimocayabhāvadassanatthaṃ .

Mettāvasenāti mettāyanavasena .

Samacittatan ti hitūpasaṃhārena samānacittataṃ .

Sīmāsambhedo sā eva samacittatā .

Imasmiṃ puggaleti mettākammaṭṭhānikapuggale .

Nisinneti bhāvenabhāvalakkhaṇe bhummaṃ .

Hitamajjhatteti piye , majjhatte ca .

Catubbidheti catubbidhe jane , yattha katthacīti adhippāyo .

Nānattan ti piyamajjhattādinānākaraṇaṃ .

Hitacittova pāṇinan ti kevalaṃ sattesu hitacitto evāti pavuccati , na pana ‘‘ mettāya nikāmalābhī ’’ ti vā ‘‘ kusalī ’’ ti vā pavuccati .

Kasmā ?

Yasmā attādīsu passati nānattanti .

Kasmā panāyaṃ hitacitto kusalīti na vuccatīti ?

Sātisayassa kusalassa vasena kusalibhāvassa adhippetattā .

Imassa caV1.342 puggalassa mettābhāvanā na visesavatī .

Atha vā na nikāmalābhī mettāya yato attādīsu passati nānattaṃ .

Kusalīti pavuccati , yasmā hitacittova pāṇinanti evamettha attho daṭṭhabbo .

Gāmasīmādayo viya gāmantarādīhi sattasaṅkhāte mettāvisaye bhāvanāya pubbe aññamaññaṃ asaṃkiṇṇamariyādārūpena ṭhitattā attādayo idha sīmā nāmāti āha ‘‘ catasso sīmāyo ’’ ti .

Sambhinnā hontīti ettha vuttaṃ sambhedaṃ dassetuṃ ‘‘ samaṃ pharati mettāyā ’’ tiādi vuttaṃ .

Mahāvisesoti mahanto bhāvanāya viseso atisayo .

Purimena purimato attādinānattadassinā .

Na nāyatīti na ñāyati .

253. Nimittan tiM1.363 yathā kasiṇakammaṭṭhānādīsu taṃtaṃkasiṇamaṇḍalādipariggahamukhena bhāvanāvasena laddhaṃ uggahanimittaṃ nissāya jhānassa gocarabhāvena paṭibhāganimittaṃ upatiṭṭhati , na evamidha upaṭṭhitaṃ nimittaṃ nāma atthi .

Yo panāyaṃ yathāvutto sīmāsambhedo laddho , sveva nimittaṃ viyāti nimittaṃ .

Tasmiṃ hi laddhe bhāvanāya sātisayattā nīvaraṇāni vikkhambhitāneva honti , kilesā sannisinnāva , upacārasamādhinā cittaṃ samāhitameva .

Tenāha ‘‘ nimittañca upacārañca laddhaṃ hotī ’’ ti .

Tameva nimittan ti sīmāsambhedavasena pavattasamathanimittaṃ .

Appakasireneva akiccheneva , pageva paripanthassa visodhitattā .

Ettāvatāti ettakena bhāvanānuyogena .

Anena yoginā .

Pañcaṅgavippahīnan tiādīnaṃ padānaṃ attho heṭṭhā vutto eva .

‘‘ Paṭhamajjhānādīnaṃ aññataravasenā ’’ ti idaṃ vakkhamānāya vikubbanāya tesaṃ sādhāraṇatāya vuttaṃ .

Appanāppattacittasseva na upacāramattalābhino .

Paguṇabalavabhāvāpādanena vepullādivisesappattassa odhiso , anodhiso ca disāpharaṇādivasena jhānassa pavijambhanā vikubbanā vividhā kiriyāti katvā .

254. Mettāsahagatenāti uppādato yāva bhaṅgā mettāya saha pavattena saṃsaṭṭhena sampayuttenāti attho .

Yasmā pana taṃ vuttanayena mettāya sahagataṃ , tāya ekuppādādividhinā sammadeva āgataṃ hoti , tasmā vuttaṃ ‘‘ mettāya samannāgatenā ’’ ti .

Ceto -saddo ‘‘ adhicetaso ’’ tiādīsu ( pāci .153; udā .37) samādhipariyāyopi hotīti tato visesetuṃV1.343 ‘‘ cetasāti cittenā ’’ ti vuttaṃ .

Etan ti etaṃ padaṃ .

Disodhipariggaho sattodhipariggahamukheneva hotīti dassento āha ‘‘ ekissā disāya paṭhamapariggahitaṃ sattaṃ upādāyā ’’ ti .

Disāsu hi ṭhitasattā disāgahaṇena gahitā .

Tenāha ‘‘ ekadisāpariyāpannasattapharaṇavasena vuttan ’’ ti .

Pharaṇañca sārammaṇassa dhammassa attano ārammaṇassa phassanā paccakkhato dassanaṃ gahaṇaṃ ārammaṇakaraṇamevāti āha ‘‘ pharitvāti phusitvā ārammaṇaṃ katvā ’’ ti .

Brahmavihārādhiṭṭhitan ti mettājhānupatthambhitaṃ .

Tathāti niyamanaṃ .

TaṃM1.364 aniyamāpekkhasambandhībhāvato upamākāraniyamanaṃ .

Dutiyan ti upameyyadassanaṃ , upameyyañca nāma upamaṃ , tena sambandhañca vinā natthīti tadubhayampi dassetuṃ ‘‘ yathā puratthimādīsū ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha tathā dutiyan ti ettha pharitvā viharatīti ānetvā sambandhitabbaṃ .

Evaṃ tatiyaṃ catutthan ti etthāpi .

Tadanantaran ti ca pharaṇāpekkhaṃ anantaraggahaṇaṃ , na pharitabbadisāpekkhaṃ disānaṃ aniddiṭṭharūpattā .

Pharaṇānukkamena hi tāsaṃ dutiyāditā , na sarūpato .

Tenevāha ‘‘ yaṃ kiñci ekaṃ disan ’’ ti .

Itīti evaṃ yathāvuttaṃ catasso , evaṃ uddhaṃ disaṃ pharitvā viharatīti attho .

Tenāha ‘‘ eteneva nayenā ’’ ti .

Idampi iti-saddasseva atthadassanaṃ .

Pāḷiyaṃ ( ma . ni .3.309;3.230; vibha .642) adho tiriyan ti ettha pi-saddo luttaniddiṭṭhoti dassetuṃ ‘‘ adhodisampi tiriyaṃ disampī ’’ ti vuttaṃ .

Eteneva ‘‘ dutiyan ’’ tiādīsupi pi-saddassa luttaniddiṭṭhatā dīpitāti veditabbaṃ .

Evamevāti idampi iti-saddasseva atthadassanaṃ .

Ettha ca ‘‘ adho ’’ ti iminā yathā nirayesu , nāgabhavanādīsu , yattha tattha vā attano heṭṭhimadisāya sattā gayhanti , evaṃ ‘‘ uddhan ’’ ti iminā devaloke , yattha tattha vā attano uparimadisāyaṃ sattā gahitāti veditabbaṃ .

Majjhattādīti ādi -saddena itthipurisaariyānariyadevamanussādike pabhede saṅgaṇhāti .

Īsakampi bahi avikkhipamānoti appakampi kammaṭṭhānato bahi vikkhepaṃ anāpajjanto hitūpasaṃhārato aññathā thokampi avattamāno .

Sabbattatāyāti vā sabbena attabhāvena yathā sabbabhāvena attani attano attabhāve hitesitā , evaṃ sabbadhi sabbasattesu mettāya pharitvā viharatīti attho .

Mettāya vuccamānattā sattavisayo sabba -saddo , so ca dīghaṃ katvā vutto , tasmā sabbasattakāyasaṅkhātā pajā etassa atthīti sabbāvantoti padatthato dassento ‘‘ sabbāvantanti sabbasattavantan ’’ ti āha .

Ettha ca sabbadhīti disodhinā , desodhinā ca anodhisopharaṇaṃ vuttaṃ , sabbattatāya sabbāvantan ti sattodhinā .

Tathā hi vuttaṃ ‘‘ anodhiso dassanatthan ’’ tiV1.344 .

Ekamevatthaṃ pakārato pariyāyenti ñāpentīti pariyāyā , vevacanāni .

Vipulādisaddā cettha tādisāti adhippāyo .

Tenāha ‘‘ vipulenāti evamādipariyāyadassanato ’’ ti .

Pariyāyadassane ca pubbe gahitapadānipiM1.365 puna gayhanti , yathā ‘‘ saddhā saddahanā ’’ ti ( dha . sa .12) ettha vuttampi saddhāpadaṃ puna indriyādipariyāyadassane ‘‘ saddhā saddhindriyan ’’ ti ( dha . sa .12) vuttaṃ .

Tathāsaddo vā itisaddo vā na vuttoti ‘‘ mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharatī ’’ ti etassa anuvattako tathā-saddo ca iti-saddo ca tesaṃ pharaṇānantarādiṭṭhānaṃ aṭṭhānanti katvā te na vuttāti puna ‘‘ mettāsahagatena cetasāti vuttan ’’ ti attho .

Vuttassevatthassa puna vacanaṃ nigamananti āha ‘‘ nigamanavasena vā etaṃ vuttan ’’ ti .

Nanu ca samāpanavasena vuttassevatthassa puna vacanaṃ nigamananti ?

Nāyaṃ doso odhisoanodhisopharaṇānaṃ samāpane eva vuttattā .

Vipulenāti mahantena , mahattañcassa asubhakammaṭṭhānādīsu viya ārammaṇassa ekadesameva aggahetvā anavasesaggahaṇavasenāti āha ‘‘ pharaṇavasena vipulatā daṭṭhabbā ’’ ti .

Kilesavikkhambhanasamatthatādīhi mahattaṃ gataṃ , mahantehi vā uḷāracchandacittavīriyapaññehi gataṃ paṭipannanti mahaggataṃ .

Tayidaṃ yasmā ekantato rūpāvacaraṃ , tasmā vuttaṃ ‘‘ bhūmivasena mahaggatan ’’ ti .

Niruḷho hi rūpārūpāvacaresu mahaggatavohāro .

Paguṇavasenāti pakārato guṇitaṃ bahulīkataṃ paguṇaṃ , tassa vasena , subhāvitabhāvenāti attho .

Taṃ hi pamāṇaṃ gahetuṃ asakkuṇeyyatāya appamāṇaṃ nāma hoti .

Appamāṇasattārammaṇavasenāti aparimāṇasattārammaṇakaraṇavasena .

Sayampi verarahitattā , taṃsamaṅgino verābhāvahetuttā ca averaṃ .

Tayidaṃ dvayaṃ yato labhati , taṃ dassetuṃ ‘‘ byāpādapaccatthikappahānenā ’’ ti vuttaṃ .

Cetaso byāpattivasena hananato byāpajjaṃ , cetasikaṃ asātaṃ , tadabhāvato abyāpajjaṃ .

Tenāha ‘‘ niddukkhan ’’ ti .

Taṃ panassa abyāpajjattaṃ pañcaviññāṇādīnaṃ viya na sabhāvato , atha kho paccatthikavivekatoti dassento ‘‘ domanassappahānato ’’ ti āha .

Ayan ti idha yathānītaṃ appamaññāvibhaṅge ( vibha .642), tesu tesu ca suttapadesesu ( ma . ni .1.459;2.309,315) āgataṃ mettābrahmavihāravikubbanamāha .

255.‘‘ Tathā ’’ ti iminā imissā ‘‘ pañcahākārehi , sattahākārehi , dasahākārehī ’’ ti ākāravibhāgena paṭisambhidāyaṃ ( paṭi . ma .2.22) vuttāya ca vikubbanāyaM1.366 majjhe bhinnasuvaṇṇassaV1.345 viya bhedābhāvamupasaṃharati odhisopharaṇaanodhisopharaṇadisāpharaṇavasena desanāya āgatattā .

Kevalaṃ panettha paṭisambhidāmagge ( paṭi . ma .2.22) viya sattodhi na gahitoti ayameva viseso .

Yampīti vikubbanaṃ sandhāyāha .

Idāni bhedābhāvadassanamukhena uddesato ānītaṃ paṭisambhidāmaggapāḷiṃ niddesato dassetvā tassā anuttānapadavaṇṇanaṃ kātuṃ ‘‘ tattha cā ’’ tiādimāha .

256. Tattha sabbe sattāti sabba -saddo kāmaṃ padesasabbavisayo , na sabbasabbavisayo yathā ‘‘ sabbaṃ jānātīti sabbaññutaññāṇan ’’ ti ( paṭi . ma .1.119-120),‘‘ sattā ’’ ti pana padena paricchinnaṃ attano visayaṃ asesetvāva pariyādiyatīti āha ‘‘ anavasesapariyādānametan ’’ ti .

Tatrāti tasmiṃ rūpe .

Sattoti sajjanakiccena chandādipariyāyena lobhena āsatto laggo .

Tatrāti vā karaṇe bhummaṃ , tena chandādināti attho .

Yadi sattatāya sattā , kathaṃ vītarāgesūti āha ‘‘ ruḷhīsaddenā ’’ tiādi .

Avītarāgesu ruḷhena , avītarāgesu vā pavattitvā indriyabaddhakhandhasantānatāya taṃsadisesu vītarāgesu ruḷhena saddena .

Atha vā kiñci nimittaṃ gahetvā satipi aññasmiṃ tannimittayutte katthaci visaye sammutiyā cirakālatāya nimittavirahepi pavatti ruḷhī nāma yathā ‘‘ gacchantīti gāvo ’’ ti , evaṃ sattasaddassāpi ruḷhībhāvo daṭṭhabbo .

Bhūtapubbagatiyā vā vītarāgesu sattavohāro daṭṭhabbo .

Satvayogatoti ettha satvaṃ nāma buddhi , vīriyaṃ , tejo vā , tena yogato sattā , yathā ‘‘ nīlaguṇayogato nīlo paṭo ’’ ti .

Pāṇanti etenāti pāṇanaṃ , assāsapassāsā , tassa kammaṃ pāṇanatā , tāya , assāsapassāsasampayogenāti attho .

Bhūtattāti kammakilesehi jātattā .

Pūraṇato , galanato ca puggalāti neruttā .

Sattā hi nibbattantā taṃtaṃsattanikāyaṃ pūrentā viya honti , sabbāvatthanipātitāya ca galanti cavantīti attho .

Apariññātavatthukānaṃ ‘‘ attā ’’ tiM1.367 bhavati ettha abhidhānaṃ , cittañcāti attabhāvo , sarīraṃ , khandhapañcakameva vā .

Tan ti khandhapañcakaṃV1.346 .

Upādāyāti gahetvā upādānaṃ nissayaṃ katvā .

Paññattimattasambhavatoti paramatthato asantepi sattasaññite paññattimattena sambhavato .

Yathā ca sattāti vacanan ti yathā satta-saddo yathāvuttenaṭṭhena nippariyāyato padesavuttipi ruḷhīvasena anavasesapariyādāyako .

Sesānipīti pāṇādivacanānipi .

Tānipi hi rūpārūpabhavūpagacatutthajjhānādisamaṅgīnaṃ assāsapassāsābhāvato avinipātadhammānaṃ pugalanassa abhāvato padesavuttīni .

Ruḷhīvasena āropetvā yathāvuttāya ruḷhiyā vasena katthaci visaye avijjamānampi pāṇapuggalabhāvaṃ āropetvā .

Yadi sādhāraṇato sattavevacanānīti gahetvā anodhisopharaṇā mettā vuccati , atha kasmā pañcaheva ākārehi vuttāti anuyogaṃ sandhāyāha ‘‘ kāmañcā ’’ tiādi .

Keci panāhu ‘‘ na kho panetāni ‘‘ sattā ’’ tiādīni padāni vevacanatāmattaṃ upādāya gahitāni , yato jantuādīnampi gahaṇaṃ āpajjeyya , atthavisesaṃ pana nimittabhūtaṃ upādāya gahitānī ’’ ti , te sandhāyāha ‘‘ ye panā ’’ tiādi .

Tattha atthatoti sajjanaṭṭhena sattā , pāṇanaṭṭhena pāṇāti evamādiatthato .

Tesaṃ taṃ matimattanti dassento āha ‘‘ anodhisopharaṇā virujjhatī ’’ ti .

Kasmā ?

Keci sattā , keci pāṇā , keci puggalāti āpajjanato .

Tathā atthaṃ aggahetvāti sattādisaddā sappadesavisayāti evamatthaṃ aggahetvā pubbe vuttanayena nippadesavisayāti evamatthaṃ gahetvāti adhippāyo .

Tenāha ‘‘ imesū ’’ tiādi .

Pañcasu ākāresūti ‘‘ sabbe sattā ’’ tiādinā pāḷiyaṃ ( paṭi . ma .2.22) āgatesu pañcasu bhāvanākāresu .

Aññataravasenāti yassa kassaci vasena .

257. Idāni dvāvīsatiyā bhāvanākāresu appanā pariggahetvā dassetuṃ ‘‘ ettha cā ’’ tiādi vuttaṃ .

Byāpādarahitāti domanassabyāpādarahitā .

Tasmāti yasmā na kevalaṃ yathāvuttaākāravibhāgamattato appanāvibhāgo , tasmā .

Imesupi padesūti ‘‘ sabbe sattā averā hontū ’’ tiādikoṭṭhāsesupi .

Yaṃ yaṃ pākaṭaṃ hotīti yadipi pubbabhāgeM1.368 tattha tattha abhinivese anekakoṭṭhāsavaseneva manasikāraṃ pavatteti , bhāvanāya samijjhanakkhaṇe pana tattha yaṃ paguṇataratāya supākaṭaṃ hoti , tassa vasena appanā hoti , yathā taṃ dvattiṃsākāre .

Tattha pana ārammaṇaṃ , idha bhāvanākāroti ayameva viseso .

Catunnan ti catunnaṃ catunnaṃ .

Byāpanicchālopena hi niddiṭṭhaṃ .

Esa nayo sesesupi .

LiṅgavasenaV1.347 vuttaṃ tesaṃ pacurato labbhamānattā .

Tatiyā pana pakati yadipi paṭhamadukena na saṅgahitā , dutiyadukena pana tikena ca saṅgahitā eva .

Iti sabbānipīti anodhisopharaṇe vīsati , odhisopharaṇe aṭṭhavīsati , disāpharaṇe cattāri satāni , asīti cāti evaṃ sabbānipi .

Sata-saddāpekkhāya napuṃsakaniddeso .

258. Evaṃ mettābhāvanaṃ vibhāvetvā idāni tattha ānisaṃse vibhāvetuṃ ‘‘ itī ’’ tiādi āraddhaṃ .

Tattha sesā janāti mettāya cetovimuttiyā alābhino .

Samparivattamānāti dakkhiṇena passena asayitvā sabbaso parivattamānā .

Kākacchamānāti ghurughurupassāsavasena vissaraṃ karontā .

Sukhaṃ supatīti ettha duvidhāsupanā sayane piṭṭhippasāraṇalakkhaṇā , kiriyāmayacittehi avokiṇṇabhavaṅgappavattilakkhaṇā ca .

Tatthāyaṃ ubhayathāpi sukhameva supati .

Yasmā saṇikaṃ nipajjitvā aṅgapaccaṅgāni samodhāya pāsādikena ākārena sayati , niddokkamanepi jhānaṃ samāpanno viya hoti .

Tenāha ‘‘ evaṃ asupitvā ’’ tiādi .

Niddākāle sukhaṃ alabhitvā dukkhena suttattā eva paṭibujjhanakāle sarīrakhedena nitthunanaṃ , vijambhanaṃ , ito cito viparivattanañca hotīti āha ‘‘ nitthunantā vijambhantā samparivattantā dukkhaṃ paṭibujjhantī ’’ ti .

Ayaṃ pana sukhena suttattā sarīrakhedābhāvato nitthunanādirahitova paṭibujjhati .

Tena vuttaṃ ‘‘ evaṃ appaṭibujjhitvā ’’ tiādi .

Sukhapaṭibodho ca sarīravikārābhāvenāti āha ‘‘ sukhaṃ nibbikāran ’’ ti .

‘‘ BhaddakamevaM1.369 supinaṃ passatī ’’ ti idaṃ anubhūtapubbavasena , devatūpasaṃhāravasena cassa bhaddakameva supinaṃ hoti , na pāpakanti katvā vuttaṃ .

Tenāha ‘‘ cetiyaṃ vandanto viyā ’’ tiādi .

Dhātukkhobhahetukampi cassa bahulaṃ bhaddakameva siyā yebhuyyena cittajarūpānuguṇatāya utuāhārajarūpānaṃ .

Ure āmuttamuttāhāro viyāti gīvāya bandhitvā ure lambitamuttāhāro viyāti kehici vuttaṃ .

Taṃ ekāvalivasena vuttaṃ siyā , anekaratanāvalisamūhabhūto pana muttāhāro aṃsappadesato paṭṭhāya yāva kaṭippadesassa heṭṭhābhāgā palambanto ure āmukkoyeva nāma hoti .

TatthevātiV1.348 pāṭaliputteyeva .

Sakkā nisīdituṃ vā nipajjituṃ vā desassa khematāya , tassa tassa padesassa ramaṇīyatāya ca .

Dasāva anto dasanto , vatthassa osānanto .

Samappavattavāsan ti tattha tattha vihāre samappavattavattavāsaṃ .

Thero kira attanā paviṭṭhapaviṭṭhavihāre ‘‘ ahamettha āgantuko ’’ ti acintetvā tattha tattha yathārahaṃ attanā kātabbavattāni paripūrento eva vihāsi .

Apare pana bhaṇanti sabbasattesu samappavattamettāvihāravāsaṃ .

Ayaṃ hi thero arahattādhigamato pubbepi mettāvihārī ahosi .

Vanantare ṭhitoti thero kira tathā samappavattavāsavasena caramāno ekadivasaṃ aññataraṃ ramaṇīyaṃ vanantaraṃ disvā tattha aññatarasmiṃ rukkhamūle samāpattiṃ samāpajjitvā yathāparicchedena tato uṭṭhito attano guṇāvajjanahetukena pītisomanassena udānento ‘‘ yāvatā upasampanno ’’ ti gāthaṃ abhāsi .

Tamatthaṃ dassetuṃ ‘‘ vanantare ṭhito ’’ ti paṭhamagāthā ṭhapitā .

Tattha gajjamānakoti sīhagajjitaṃ gajjanto .

Guṇamesantoti attano guṇasamudayaṃ gavesanto paccavekkhanto .

Maṇilarukkhe nivāsitāya taṃ devataṃ ‘‘ maṇiliyā ’’ ti voharanti , tasmā sā devatāpi ‘‘ ahaṃ , bhante , maṇiliyā ’’ ti āha .

Rukkhadevatānaṃ hi yebhuyyena nivāsarukkhavasena vohāro yathā phandanadevatāti .

Tatthevāti cittalapabbateyeva .

‘‘ Balavapiyacittatāyā ’’ tiM1.370 iminā balavapiyacittatāmattenapi satthaṃ na kamati , pageva mettāya cetovimuttiyāti dasseti .

Khippameva cittaṃ samādhiyati kenaci paripanthena parihīnajjhānassa byāpādassa dūrasamussāritabhāvato khippameva samādhiyati .

Āsavānaṃ khayāyāti keci .

Sesaṃ suviññeyyameva .

Ettha ca kiñcāpi ito aññakammaṭṭhānavasena adhigatajjhānānampi sukhasupanādayo ānisaṃsā labbhanti , yathāha –

‘‘ SukhaṃV1.349 supanti munayo , ajjhattaṃ susamāhitā ;

Suppabuddhaṃ pabujjhanti , sadā gotamasāvakā ’’ ti .

–

Ca ādi , tathāpime ānisaṃsā brahmavihāralābhino anavasesā labbhanti byāpādādīnaṃ ujuvipaccanīkabhāvato brahmavihārānaṃ .

Tenevāha ‘‘ nissaraṇaṃ hetaṃ , āvuso , byāpādassa , yadidaṃ mettā cetovimuttī ’’ tiādi ( dī . ni .3.326; a . ni .6.13).

Byāpādādivasena ca sattānaṃ dukkhasupanādayoti tappaṭipakkhabhūtesu brahmavihāresu siddhesu sukhasupanādayo hatthagatā eva hontīti .

Karuṇābhāvanāvaṇṇanā

259. Karuṇan ti karuṇābrahmavihāraṃ .

Nikkaruṇatāyāti vihesāya ,‘‘ idhekacco pāṇinā vā leḍḍunā vā daṇḍena vā satthena vā aññataraññatarena vā sattānaṃ viheṭhanajātiko hotī ’’ ti evaṃ vuttaviheṭhaneti attho .

Ādīnavan ti dosaṃ .

Yathā tathā sattānaṃ viheṭhanāya pāpako vipāko idha ceva samparāye ca .

Tathā hi yo satte jīvitā voropanena vā aṅgapaccaṅgacchedanena vā dhanajāniyā vā alābhāya vā avāsāya vā anatthāya vā ayasatthāya vā parisaṃsakkanena vā antamaso yathāvajjadassanenapi viheṭheti , tassa so pamādavihāro diṭṭheva dhamme alābhāyapi hoti , laddhassa parihānāyapi hoti , tannimittaṃ pāpako kittisaddo abbhuggacchati , avisāradoM1.371 parisaṃ upasaṅkamati maṅkubhūto , sammūḷho kālaṃ karoti , kāyassa bhedā duggati pāṭikaṅkhā , sugatiyampi manussabhūto dujjaccopi hoti nīcakuliko , dubbaṇṇopi hoti duddasiko , bahvābādhopi hoti rogabahulo , duggatopi hoti appannapāno , appāyukopi hoti parittajīvitoti evamādianekānatthānubandhitā vihesāya paccavekkhitabbā , tappaṭipakkhato karuṇāya ānisaṃsā paccavekkhitabbā .

Tena vuttaṃ ‘‘ nikkaruṇatāya ādīnavaṃ karuṇāya ca ānisaṃsaṃ paccavekkhitvā ’’ ti .

‘‘ Piyo hī ’’ tiādinā paṭhamaṃ piyapuggalādīsu anārambhassa kāraṇamāha .

Piyaṃ hi puggalaṃ karuṇāyitumārabhantassa na tāva piyabhāvo vigacchati , avigate ca tasmiṃ kuto karuṇāyanā .

Tenāha ‘‘ piyaṭṭhāneyeva tiṭṭhatī ’’ ti .

Sesapuggalesupi eseva nayo .

Liṅgavisabhāgakālakatānaṃ akhettabhāve kāraṇaṃ heṭṭhā vuttameva .

YatthaV1.350 pana paṭhamaṃ ārabhitabbā , taṃ pāḷinayeneva dassetuṃ ‘‘ kathañca bhikkhū ’’ tiādi āraddhaṃ .

Tattha duggatan ti daliddaṃ .

So hi bhogapārijuññato sukhasādhanānaṃ abhāvena dukkhaṃ gato upagato duggatoti vuccati .

Atha vā duggatan ti dukkhena samaṅgibhāvaṃ gataṃ .

Durupetan ti kāyaduccaritādīhi upetaṃ .

Gatikularūpādivasena vā tamabhāve ṭhito duggato .

Kāyaduccaritādīhi upetattā tamaparāyaṇabhāve ṭhito durupetoti evamettha attho veditabbo .

Paramakicchappattan ti ativiya kicchamāpannaṃ mahābyasanaṃ nimuggaṃ .

Appeva nāmāti sādhu vata .

Vadhetha nan ti ‘‘ ghātetha naṃ coran ’’ ti evaṃ pahitāya rañño āṇāya khādanīyampi … pe … denti ‘‘ idāneva māriyamāno ettakampi sukhaṃ labhatū ’’ ti .

Susajjitoti sukhānubhavane sannaddho .

Eteneva upāyenāti yena yena vidhinā etarahi yathāvutte paramakicchāpanne āyatiṃ vā dukkhabhāgimhi puggale karuṇāyituṃ karuṇā uppāditā , eteneva nayena .

Piyapuggaleti piyāyitabbapuggale .

Etarahi vā dissamānaṃ āyatiṃ vā bhāviniṃ dukkhappattiṃ gahetvā karuṇā pavattetabbāti sambandho .

Majjhattaverīsupi eseva nayo .

Yo hi so karuṇāya vatthubhūto duvidho puggalo vutto , kāmaṃ tattha karuṇābhāvanā sukheneva ijjhati , iminā pana bhikkhunā tattha bhāvanaṃ paguṇataraṃ katvāM1.372 sīmāsambhedaṃ kātuṃ tadanantaraṃ piyapuggale , tato majjhatte , tato veripuggale karuṇā bhāvetabbā .

Bhāventena ca ekekasmiṃ koṭṭhāse muduṃ kammaniyaṃ cittaṃ katvā tadanantare tadanantare upasaṃharitabbaṃ .

Yassa pana veripuggalo vā natthi , mahāpurisajātikattā vā anatthaṃ karontepi verisaññāva nuppajjati , tena majjhatte me cittaṃ kammaniyaṃ jātaṃ , idāni verimhi upasaṃharāmīti byāpārova na kātabbo .

Yassa pana atthi , taṃ sandhāyāha ‘‘ sace panā ’’ tiādi .

Tattha pubbe vuttanayenevāti mettākammaṭṭhānikassa ( visuddhi .1.240 ādayo ) vuttanayena .

Taṃ mettāya vuttanayeneva .

Vūpasametabban ti ‘‘ athānena purimapuggalesū ’’ tiādinā ( visuddhi .1.243),‘‘ kakacūpamaovādādīnaṃ anussarato ’’ tiādinā ( visuddhi .1.243) ca mettābhāvanāya vuttena nayena taṃ paṭighaṃ vūpasametabbaṃ .

Evaṃ etarahi mahādukkhappatte sukhitepi akatakusalatāya āyatiṃ dukkhappattiyā vasena karuṇāyanavidhiṃ dassetvā idāni katakalyāṇepi taṃ dassetuṃ ‘‘ yopi cetthā ’’ tiādi vuttaṃ .

Tesan ti byasanānaṃ .

Vaṭṭadukkhaṃ anatikkantattātiV1.351 sammāsambuddhenāpi akkhānena pariyosāpetuṃ asakkuṇeyyassa anāgatassa āpāyikassa sugatīsupi jātijarādibhedassāti aparimitassa saṃsāradukkhassa anatikkantabhāvato .

Sabbathāpi karuṇāyitvāti dukkhappattiyā , sukhappattiyā akatakusalatāya vā katākusalatāya vāti sabbapakārenapi karuṇāya vatthubhāvassa sallakkhaṇena tasmiṃ tasmiṃ puggale karuṇaṃ katvā karuṇābhāvanaṃ vaḍḍhetvā .

Vuttanayenevāti ‘‘ athānena punappunaṃ mettāyantenā ’’ tiādinā ( visuddhi .1.243) mettābhāvanāyaṃ vuttena nayena .

Taṃ nimittan ti sīmāsambhedavasena pavattaṃ samathanimittaṃ .

Mettāya vuttanayenevāti yathā mettābhāvanāyaṃ ‘‘ appakasirenevā ’’ tiādinā ( visuddhi .1.253) tikacatukkajjhānavasena appanā ‘‘ ekaṃ disaṃ pharitvā viharatī ’’ tiādinā ( visuddhi .1.253-254) tassā vaḍḍhanā ca vuttā , evamidha karuṇābhāvanāyaṃ tikacatukkajjhānavasena appanā veditabbā ca vaḍḍhetabbā ca , tathevassā vaḍḍhanāvidhipi veditabbāti adhippāyo .

Vuttanayenevāti avadhāraṇena ‘‘ paṭhamaṃ veripuggalo karuṇāyitabbo ’’ ti idaṃ yathā pāḷiviruddhaṃ , evaṃ yuttiviruddhampīti imamatthaṃM1.373 dīpeti .

Paṭhamaṃ hi veriṃ samanussarato kodho uppajjeyya , na karuṇā .

Attāpi sakkhibhāvena karuṇāyanavasena gahetabbo , so kimiti pacchā gayhatīti .

‘‘ Appanā vaḍḍhetabbā ’’ ti iminā ca appanāppattacittasseva ‘‘ karuṇāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharatī ’’ tiādinā ( dī . ni .3.308; ma . ni .1.77,509;2.309,315,452,471;3.230) vuttavikubbanā ijjhatīti ayamattho dassito .

Karuṇāpadamattameva cassā pāḷiyā visesoti taṃ anāmasitvā paṭisambhidāyaṃ vuttavikubbanā , mettāya vuttaānisaṃsā ca idha labbhantīti dassetuṃ ‘‘ tato paraṃ … pe … veditabbā ’’ ti vuttaṃ .

Tattha tato paran ti ‘‘ karuṇāsahagatena cetasā ’’ ti ( dī . ni .3.308; ma . ni .1.77,509;2.309,315,452,471;3.230) vuttavikubbanato upari .

Sesaṃ vuttanayameva .