Sīlasarūpādikathāvaṇṇanā
6. Evan ti
M1.24 vuttappakārena .Anekaguṇasaṅgāhakenāti adhisīlasikkhādīnaṃ , aññesañca anekesaṃ guṇānaṃ saṅgāhakena .
Sīlasamādhipaññāmukhenāti ‘‘ sabbe saṅkhārā aniccā ’’ tiādīsu ( dha . pa .277; theragā .676; netti .5) viya vipassanāmattādimukhena saṅkhepato adesetvā sīlasamādhipaññāmukhena desitopi , sattatiṃsāyapi vā bodhipakkhiyadhammānaṃ visuddhimaggantogadhattā tattha sīlasamādhipaññā mukhaṃ pamukhaṃ katvā desitopi .
Etena sīlasamādhipaññāsu avasesabodhipakkhiyadhammānaṃ sabhāvato , upakārato ca antogadhabhāvo dīpitoti veditabbaṃ .
Atisaṅkhepadesitoyeva hoti sabhāvavibhāgādito avibhāvitattā .
Nālan ti na pariyattaṃ na samatthaṃ .
Sabbesan ti nātisaṅkhepanātivitthārarucīnampi , vipañcitaññuneyyānampi vā .
Saṅkhepadesanā hi saṃkhittarucīnaṃ , ugghaṭitaññūnaṃyeva ca upakārāya hoti , na panitaresaṃ .
Assa visuddhimaggassa .
Pucchanaṭṭhena pañhā , kiriyā karaṇaṃ kammaṃ , pañhāva kammaṃ pañhākammaṃ , pucchanapayogo .
Kiṃ sīlan ti sarūpapucchā .
Kenaṭṭhena sīlan ti kena atthena sīlanti vuccati ,‘‘ sīlan ’’ ti padaṃ kaṃ abhidheyyaṃ nissāya pavattanti attho .
Tayidaṃ sīlaṃ sabhāvato , kiccato , upaṭṭhānākārato , āsannakāraṇato ca kathaṃ jānitabbanti āha ‘‘ kānassa lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānānī ’’ ti .
Paṭipatti nāma diṭṭhānisaṃse eva hotīti āha ‘‘ kimānisaṃsan ’’ ti .
Katividhan ti pabhedapucchā .
Vibhāgavantānaṃ hi sabhāvavibhāvanaṃ vibhāgadassanamukheneva hotīti .
Vodānaṃ visuddhi .
Sā ca saṃkilesamalavimutti .
Taṃ icchantena yasmā upāyakosallatthinā anupāyakosallaṃ viya saṃkileso jānitabboti āha ‘‘ ko cassa saṃkileso ’’ ti .
Tatrāti
V1.24 tasmiṃ , tassa vā pañhākammassa .Vissajjanan ti vivaraṇaṃ .
Pucchito hi attho avibhāvitattā nigūḷho muṭṭhiyaṃ kato viya tiṭṭhati .
Tassa vivaraṇaṃ vissajjanaṃ vibhūtabhāvakāraṇato .
Pāṇātipātādīhīti ettha
M1.25 pāṇoti vohārato satto , paramatthato jīvitindriyaṃ .Tassa saraseneva patanasabhāvassa antare eva ativa pātanaṃ atipāto , saṇikaṃ patituṃ adatvā sīghaṃ pātananti attho , atikkamma vā satthādīhi abhibhavitvā pātanaṃ atipāto , pāṇaghāto .
Ādi saddena adinnādānādiṃ saṅgaṇhāti .
Tehi pāṇātipātādīhi dussīlyakammehi .
Viramantassāti samādānavirativasena , sampattavirativasena ca oramantassa .
Vattapaṭipattin ti upajjhāyavattādivattakaraṇaṃ .
Cetanādayo dhammāti saṅkhepato vuttamatthaṃ pāḷivasena vibhajitvā dassetuṃ ‘‘ vuttañhetan ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha cetayatīti cetanā , attanā sampayuttadhammehi saddhiṃ ārammaṇe abhisandahatīti attho .
Cetanāya anukūlavaseneva hi taṃsampayuttā dhammā ārammaṇe pavattanti .
Cetanā kāmaṃ kusalattikasādhāraṇā , idha pana sīlacetanā adhippetāti katvā ‘‘ kusalā ’’ ti veditabbā .
Cetasi niyuttaṃ cetasikaṃ , cittasampayuttanti attho .
Cetanāya satipi cetasikatte ‘‘ cetanā sīlan ’’ ti visuṃ gahitattā tadaññameva viratianabhijjhādikaṃ cetasikaṃ sīlaṃ daṭṭhabbaṃ gobalībaddañāyena .
Saṃvaraṇaṃ saṃvaro .
Yathā akusalā dhammā citte na otaranti , tathā pidahanaṃ .
Avītikkamo vītikkamassa paṭipakkhabhūtā avītikkamavasena pavattacittacetasikā .
Tattha cetanā sīlaṃ nāmātiādi yathāvuttassa suttapadassa vivaraṇaṃ .
Viramantassa cetanāti viratisampayuttaṃ padhānabhūtaṃ cetanamāha .
Pūrentassa cetanāti vattapaṭipattiāyūhinī .
Viramantassa viratīti viratiyā padhānabhāvaṃ gahetvā vuttaṃ .
Ettha hi yadā ‘‘ tividhā , bhikkhave , kāyasañcetanā kusalaṃ kāyakamman ’’ tiādi ( kathā .539) vacanato pāṇātipātādīnaṃ paṭipakkhabhūtā tabbirativisiṭṭhā cetanā tathāpavattā padhānabhāvena pāṇātipātādipaṭiviratisādhikā hoti , tadā taṃsampayuttā viratianabhijjhādayo ca cetanāpakkhikā vā , abbohārikā vāti imamatthaṃ sandhāya cetanāsīlaṃ vuttaṃ .
Yadā pana pāṇātipātādīhi saṅkocaṃ āpajjantassa tato viramaṇākārena pavattamānā cetanāvisiṭṭhā virati , anabhijjhādayo ca tattha tattha padhānabhāvena kiccasādhikā honti , tadā taṃsampayuttā cetanā viratiādipakkhikā
M1.26 vā hoti , abbohārikā vāti imamatthaṃ sandhāya cetasikasīlaṃ vuttaṃ .Idāni
V1.25 sutte āgatanayena kusalakammapathavasena cetanācetasikasīlāni vibhajitvā dassetuṃ ‘‘ apicā ’’ tiādi vuttaṃ .Pajahantassāti samādānavasena ‘‘ ito paṭṭhāya na karissāmī ’’ ti sampattavatthukānipi anajjhācaraṇena pajahantassa .
Satta kammapathacetanāti pāṇātipātādipahānasādhikā paṭipāṭiyā satta kusalakammapathacetanā .
Abhijjhādivasena yaṃ paradāragamanādi karīyati , tassa pahāyakā anabhijjhādayo sīlanti āha ‘‘ cetasikaṃ sīlaṃ nāma anabhijjhā … pe … sammādiṭṭhidhammā ’’ ti .
Yathā hi abhijjhābyāpādavasena micchācārapāṇātipātādayo karīyanti , evaṃ micchādiṭṭhivasenāpi te puttamukhadassanādiatthaṃ karīyanti .
Tesañca pajahanakā anabhijjhādayoti .
Pātimokkhasaṃvaro cārittavārittavibhāgaṃ vinayapariyāpannaṃ sikkhāpadasīlaṃ .
Satisaṃvaro manacchaṭṭhānaṃ indriyānaṃ ārakkhā , sā ca tathāpavattā satiyeva .
Ñāṇasaṃvaro paññā .
Khantisaṃvaro adhivāsanā , sā ca tathāpavattā adosapadhānā khandhā , adoso eva vā .
Vīriyasaṃvaro kāmavitakkādīnaṃ vinodanavasena pavattaṃ vīriyaṃ .
Pātimokkhasaṃvarasatisaṃvarādīsu yaṃ vattabbaṃ , taṃ parato āvi bhavissati .
Sotānīti taṇhādiṭṭhiavijjāduccaritaavasiṭṭhakilesasotāni .
‘‘ Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmī ’’ ti vatvā ‘‘ paññāyete pidhiyyare ’’ ti vacanena sotānaṃ saṃvaro pidahanaṃ samucchedanaṃ ñāṇanti viññāyati .
Idamatthikataṃ manasi katvā yena ñāṇena yoniso paccavekkhitvā paccayā paṭisevīyanti .
Taṃ paccayapaṭisevanampi ñāṇasabhāvattā ettheva ñāṇasaṃvare eva samodhānaṃ saṅgahaṃ gacchati .
Khamati adhivāsetīti khamo .
Uppannan ti tasmiṃ tasmiṃ ārammaṇe jātaṃ nibbattaṃ .
Kāmavitakkan ti kāmūpasaṃhitaṃ vitakkaṃ .
Nādhivāsetīti cittaṃ āropetvā abbhantare na vāseti .
Ājīvapārisuddhipīti buddhapaṭikuṭṭhaṃ micchājīvaṃ pahāya anavajjena paccayapariyesanena sijjhanakaṃ ājīvapārisuddhisīlampi ettheva vīriyasaṃvare eva samodhānaṃ gacchati vīriyasādhanattā .
Ettha ca yathā ñāṇaṃ taṇhādisotānaṃ pavattinivāraṇato pidahanaṭṭhena saṃvaraṇato saṃvaro ca , parato pavattanakaguṇānaṃ ādhārādibhāvato sīlanaṭṭhena sīlaṃ
M1.27 , evaṃ khanti anadhivāsanena uppajjanakakilesānaṃ adhivāsanena saṃvaraṇato saṃvaro ca , khamanahetu uppajjanakaguṇānaṃ ādhārādibhāvato sīlanaṭṭhena sīlaṃ , vīriyaṃ vinodetabbānaṃ pāpadhammānaṃ vinodanena saṃvaraṇato saṃvaro ca , vinodanahetu uppajjanakaguṇānaṃ ādhārādibhāvato sīlanaṭṭhena sīlantiV1.26 veditabbaṃ .Yathā pana pātimokkhasīlādi tassa tassa pāpadhammassa pavattituṃ appadānavasena saṃvaraṇaṃ pidahanaṃ , taṃ upādāya saṃvaro , evaṃ asamādinnasīlassa āgatavatthuto viramaṇampīti āha ‘‘ yā ca pāpabhīrukānaṃ … pe … saṃvarasīlanti veditabban ’’ ti .
Na vītikkamati etenāti avītikkamo .
Tathāpavatto kusalacittuppādo .
7. Avasesesu pana pañhesu .
Samādhānaṃ saṇṭhapanaṃ .
Dussīlyavasena hi pavattā kāyakammādayo sampati , āyatiñca ahitadukkhāvahā , na sammā ṭhapitāti asaṇṭhapitā vippakiṇṇā visaṭā ca nāma honti , susīlyavasena pana pavattā tabbipariyāyato saṇṭhapitā avippakiṇṇā avisaṭā ca nāma honti yathā taṃ okkhittacakkhutā abāhuppacālanādi .
Tenāha ‘‘ kāyakammādīnaṃ susīlyavasena avippakiṇṇatāti attho ’’ ti .
Etena samādhikiccato sīlanaṃ viseseti .
Tassa hi samādhānaṃ sampayuttadhammānaṃ avikkhepahetutā .
Idaṃ kāyakammādīnaṃ saṇṭhapanaṃ saṃyamanaṃ .
Upadhāraṇaṃ adhiṭṭhānaṃ mūlabhāvo .
Tathā hissa ādicaraṇādibhāvo vutto .
Tena pathavīdhātukiccato sīlanaṃ visesitaṃ hoti .
Sā hi sahajātarūpadhammānaṃ sandhāraṇavasena pavattati .
Idaṃ pana anavajjadhammānaṃ mūlādhiṭṭhānabhāvena .
Tenāha ‘‘ kusalānaṃ dhammānan ’’ tiādi .
Tattha kusaladhammā nāma sapubbabhāgā mahaggatānuttarā dhammā .
Aññe pana ācariyā .
Siraṭṭhoti yathā sirasi chinne sabbo attabhāvo vinassati , evaṃ sīle bhinne sabbaṃ guṇasarīraṃ vinassati .
Tasmā tassa uttamaṅgaṭṭho sīlaṭṭho .
‘‘ Siro sīsan ’’ ti vā vattabbe niruttinayena ‘‘ sīlan ’’ ti vuttanti adhippāyo .
Sītalaṭṭho pariḷāhavūpasamanaṭṭho .
Tena ta-kārassa lopaṃ katvā niruttinayeneva ‘‘ sīlan ’’ ti vuttanti dasseti .
Tathā hidaṃ payogasampāditaṃ sabbakilesapariḷāhavūpasamakaraṃ hoti .
Evamādināti
M1.28 ādi -saddena sayanti akusalā etasmiṃ sati apaviṭṭhā hontīti sīlaṃ , supanti vā tena vihatussāhāni sabbaduccaritānīti sīlaṃ , sabbesaṃ vā kusaladhammānaṃ pavesārahasālāti sīlanti evamādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo . 8.‘‘ Sīlanaṭṭhena sīlan ’’ ti pubbe saddatthuddhārena pakāsitopi bhāvattho evāti āha ‘‘ sīlanaṃ lakkhaṇaṃ tassā ’’ ti .
Na hi tassa cetanādibhedabhinnassa anavasesato saṅgāhako tato añño attho atthi , yo lakkhaṇabhāvena vucceyya .
Nanu ca anekabhedasaṅgāhakaṃ sāmaññalakkhaṇaṃ nāma siyā , na visesalakkhaṇanti anuyogaṃ manasi katvā āha ‘‘ sanidassanattaṃ rūpassa , yathā bhinnassanekadhā ’’ ti .
Yathā
V1.27 hi nīlādivasena anekabhedabhinnassāpi rūpāyatanassa sanidassanattaṃ visesalakkhaṇaṃ tadaññadhammāsādhāraṇato .Na aniccatādi viya , ruppanaṃ viya vā sāmaññalakkhaṇaṃ , evamidhāpi daṭṭhabbaṃ .
Kiṃ panetaṃ sanidassanattaṃ nāma ?
Daṭṭhabbatā cakkhuviññāṇassa gocarabhāvo .
Tassa pana rūpāyatanato anaññattepi aññehi dhammehi rūpāyatanaṃ visesetuṃ aññaṃ viya katvā saha nidassanena sanidassanan ti vuccati .
Dhammasabhāvasāmaññena hi ekībhūtesu dhammesu yo nānattakaro sabhāvo , so aññaṃ viya katvā upacarituṃ yutto .
Evaṃ hi atthavisesāvabodho hotīti .
Atha vā ‘‘ saha nidassanenā ’’ ti ettha tabbhāvattho saha-saddo yathā nandirāgasahagatāti ( saṃ . ni .5.1081; mahāva .14; paṭi . ma .2.30).
Dussīlyaviddhaṃsanarasan ti kāyikaasaṃvarādibhedassa dussīlyassa vidhamanakiccaṃ .
Anavajjarasan ti agārayhasampattikaṃ agarahitabbabhāvena sampajjanakaṃ , avajjapaṭipakkhabhāvena vā sampajjanakaṃ .
Lakkhaṇādīsūti lakkhaṇarasādīsu vuccamānesu kiccameva , sampatti vā rasoti vuccati , na rasāyatanarasādīti adhippāyo .
Keci pana ‘‘ kiccamevā ’’ ti avadhāraṇaṃ tassa itararasato balavabhāvadassanatthanti vadanti , taṃ tesaṃ matimattaṃ , kiccameva , sampatti eva vā rasoti imassa atthassa adhippetattā .
Soceyyapaccupaṭṭhānan ti
M1.29 kāyādīhi sucibhāvena paccupaṭṭhāti .Gahaṇabhāvan ti gahetabbabhāvaṃ .
Tena upaṭṭhānākāraṭṭhena paccupaṭṭhānaṃ vuttaṃ , phalaṭṭhena pana avippaṭisārapaccupaṭṭhānaṃ , samādhipaccupaṭṭhānaṃ vā .
Sīlaṃ hi sampatiyeva avippaṭisāraṃ paccupaṭṭhāpeti , paramparāya samādhiṃ .
Imassa pana ānisaṃsaphalassa ānisaṃsakathāyaṃ vakkhamānattā idha aggahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ .
Keci pana phalassa anicchitattā idha aggahaṇanti vadanti , tadayuttaṃ phalassa anekavidhattā , lokiyādisīlassāpi vibhajiyamānattā .
Tathā hi vakkhati ‘‘ nissitānissitavasenā ’’ tiādi ( visuddhi .1.10).
Yathā pathavīdhātuyā kammādi dūrakāraṇaṃ , sesabhūtattayaṃ āsannakāraṇaṃ , yathā ca vatthassa tantavāyaturivemasalākādi dūrakāraṇaṃ , tantavo āsannakāraṇaṃ , evaṃ sīlassa saddhammassavanādi dūrakāraṇaṃ , hiriottappamassa āsannakāraṇanti dassento āha ‘‘ hirottappañca panā ’’ tiādi .
Hirottappe hītiādi tassa āsannakāraṇabhāvasādhanaṃ .
Tattha uppajjati samādānavasena , tiṭṭhati avītikkamavasenāti veditabbaṃ .