问题
选择版本
Visuddhimagga-mahāṭīkā
Visuddhimagga-mahāṭīkā

Tatiyajjhānakathāvaṇṇanā

作者: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Tatiyajjhānakathāvaṇṇanā

82. Uppilāvitan ti kāmañcāyaṃ pariggahesu apariccattapemassa anādīnavadassino taṇhāsahagatāya pītiyā pavattiākāro , idha pana dutiyajjhānapīti adhippetā .
Tathāpi sabbaso pītiyaṃ avirattaṃ , sāpi anubandheyyāti vuttaṃ .
Uppilāvitaṃ viyāti vā uppilāvitaṃ .
Ādīnavaṃ hi tattha pākaṭataraṃ katvā dassetuṃ evaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ .
83. Virajjanaṃ virāgo .
Taṃ pana virajjanaṃ nibbindanamukhena hīḷanaṃ vā tappaṭibaddharāgappahānaṃ vāti tadubhayaṃ dassetuṃ ‘‘ vuttappakārāya pītiyā jigucchanaṃ vā samatikkamo vā ’’ ti āha .
Vuttappakārāyāti ‘‘ yadeva tattha pītī ’’ tiādinā vuttappakārāya .
Sampiṇḍanaṃ samuccayo .
Maggoti upāyo .
Tadadhigamāyāti tatiyamaggādhigamāya .
84. UpapattitotiV1.173 samavāhitabhāvena patirūpato .
Jhānupekkhāpi samavāhitameva antonītaṃ katvā pavattatīti āha ‘‘ samaṃ passatī ’’ ti .
VisadāyātiM1.185 paribyattāya saṃkilesavigamena .
Vipulāyāti mahatiyā sātisayaṃ mahaggatabhāvappattiyā .
Thāmagatāyāti pītivigamena thirabhāvappattāya .
Parisuddhapakati khīṇāsavapakati nikkilesatā .
Sattesu kammassakatādassanahetuko samabhāvadassanākāro majjhattākāro brahmavihārupekkhā .
Sahajātadhammānan ti niddhāraṇe sāmivacanaṃ .
Samappavattiyā bhāvanāya vīthipaṭipannāya alīnānuddhatā nirassādatāya paggahaniggahasampahaṃsanesu byāpārābhāvato sampayuttadhammesu majjhattākārabhūtā bojjhaṅgupekkhā .
Upekkhānimittan ti ettha līnuddhaccapakkhapātarahitaṃ majjhattaṃ vīriyaṃ upekkhā .
Tadeva taṃ ākāraṃ gahetvā pavattetabbassa tādisassa vīriyassa nimittabhāvato upekkhānimittaṃ bhāvanāya samappavattikāle upekkhīyatīti upekkhā , vīriyameva upekkhā vīriyupekkhā .
‘‘ Paṭhamaṃ jhānaṃ paṭilābhatthāya nīvaraṇe … pe … nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṃ paṭilābhatthāya ākiñcaññāyatanasaññaṃ paṭisaṅkhā santiṭṭhanā paññā saṅkhārupekkhāsu ñāṇan ’’ ti ( paṭi . ma .1.57) evamāgatā imā aṭṭha samādhivasena uppajjanti .
‘‘ Sotāpattimaggaṃ paṭilābhatthāya uppādaṃ pavattaṃ nimittaṃ āyūhanaṃ paṭisandhiṃ gatiṃ nibbattiṃ upapattiṃ jātiṃ jaraṃ byādhiṃ maraṇaṃ sokaṃ paridevaṃ upāyāsaṃ .
Sotāpattiphalasamāpattatthāya uppādaṃ pavattaṃ … pe … arahattamaggaṃ paṭilābhatthāya uppādaṃ … pe … upāyāsaṃ … pe … arahattaphalasamāpattatthāya suññatāvihārasamāpattatthāya animittavihārasamāpattatthāya uppādaṃ pavattaṃ nimittaṃ āyūhanaṃ paṭisandhiṃ gatiṃ nibbattiṃ upapattiṃ jātiṃ jaraṃ byādhiṃ maraṇaṃ sokaṃ paridevaṃ upāyāsaṃ paṭisaṅkhā santiṭṭhanā paññā saṅkhārupekkhāsu ñāṇan ’’ ti evamāgatā imā dasa vipassanāvasena uppajjanti .
Ettha ca paṭhamajjhānādīhi vikkhambhitāni nīvaraṇavitakkavicārādīni paṭisaṅkhāya sabhāvato upaparikkhitvā sanniṭṭhānavasena tiṭṭhamānā nīvaraṇādipaṭisaṅkhāsantiṭṭhanā diṭṭhādīnavattā tesaṃ gahaṇe uppādane ajjhupekkhantī vipassanāpaññā gahaṇe majjhattabhūtā upekkhā .
TatthaM1.186V1.174 uppādan ti purimakammapaccayā khandhānaṃ idha uppattimāha .
Pavattan ti tathāuppannassa pavattiṃ .
Nimittan ti sabbampi tebhūmakasaṅkhāragataṃ nimittabhāvena upaṭṭhānato .
Āyūhanan ti āyatiṃ paṭisandhihetubhūtaṃ kammaṃ .
Paṭisandhin ti āyatiṃ uppattiṃ .
Gatin ti yāya gatiyā sā paṭisandhi hoti .
Nibbattin ti khandhānaṃ nibbattanaṃ .
Upapattin ti ‘‘ samāpannassa vā upapannassa vā ’’ ti ( paṭi . ma .1.72) ettha ‘‘ upapannassā ’’ ti vuttavipākappavattiṃ .
Jātin ti jarādīnaṃ paccayabhūtaṃ bhavapaccayā jātiṃ .
Jarābyādhimaraṇā dayo pākaṭā eva .
Ettha ca uppādādayo pañceva saṅkhārupekkhāñāṇassa visayavasena vuttā , sesā tesaṃ vevacanavasena .
‘‘ Nibbatti , jātī ’’ ti idañhi dvayaṃ uppādassa ceva paṭisandhiyā ca vevacanaṃ ,‘‘ gati , upapatti cā ’’ ti idaṃ dvayaṃ pavattassa , jarādayo nimittassāti veditabbaṃ .
Appaṇihitavimokkhavasena magguppattihetubhūtā catasso , tathā phalasamāpattiyā catasso , suññatavihāraanimittavihāravasena dveti dasa saṅkhārupekkhā .
Yāti vipassanāpaññā .
Yadatthīti yaṃ aniccādilakkhaṇattayaṃ upalabbhati .
Yaṃ bhūtan ti yaṃ paccayanibbattattā bhūtaṃ khandhapañcakaṃ .
Taṃ pajahatīti aniccānupassanādīhi niccasaññādayo pajahanto sammadeva diṭṭhādīnavattā tappaṭibaddhacchandarāgappahānena pajahati , yathā āyatiṃ ādānaṃ na hoti , tathā paṭipattiyā pajahati .
Tathābhūto ca tattha upekkhaṃ paṭilabhati .
Vicinaneti aniccādivasena sammasanepi .
Sampayuttadhammānaṃ samappavattihetutāya samavāhitabhūtā .
Nīvaraṇavitakkavicārādisabbapaccanīkehi vimuttattā sabbapaccanīkaparisuddhā .
Tesaṃ vūpasantattā paccanīkavūpasamanepi abyāpārabhūtā abyāpārabhāvena pavattā , abyāpārataṃ vā pattā .
Yadi atthato ekā , kathamayaṃ bhedoti āha ‘‘ tena tenā ’’ tiādi .
Tasmāti yasmā satipi sabhāvato abhede yehi pana paccayavisesehi svāyamimāsaṃ avatthābhedo , tesaṃ ekajjhaṃ appavattito na tāsaṃ abhedo , ekajjhaṃ vā pavatti , tasmā .
Tenāha ‘‘ yattha chaḷaṅgupekkhā ’’ tiādi .
EkībhāvotiM1.187 ekatā .
Satipi majjhattābhāvasāmaññe visayabhedena panassā bhedo .
YamatthaṃV1.175 sandhāya ‘‘ kiccavasena dvidhā bhinnā ’’ ti vuttaṃ , taṃ vitthārato dassento ‘‘ yathā hī ’’ tiādimāha .
Ayaṃ vipassanupekkhā .
Yaṃ sandhāya vuttaṃ pāḷiyaṃ ‘‘ yadatthi yaṃ bhūtaṃ , taṃ pajahati , upekkhaṃ paṭilabhatī ’’ ti ( ma . ni .3.71; a . ni .7.55).
Tattha yadatthi yaṃ bhūtan ti khandhapañcakaṃ , taṃ muñcitukamyatāñāṇena pajahati .
Diṭṭhasovattikattayassa sabbalakkhaṇavicinane viya diṭṭhalakkhaṇattayassa bhūtassa saṅkhāralakkhaṇavicinane upekkhaṃ paṭilabhati .
Saṅkhārānaṃ aniccādilakkhaṇassa sudiṭṭhattā tesaṃ vicinane majjhattabhūtāya vipassanupekkhāya siddhāya tathā diṭṭhādīnavānaṃ tesaṃ gahaṇepi ajjhupekkhanā siddhāva hoti , sabbaso visaṅkhāraninnattā ajjhāsayassa .
Anābhogarasāti paṇītasukhepi tasmiṃ avanatipaṭipakkhakiccāti attho .
Abyāpārapaccupaṭṭhānāti satipi sukhapāramippattiyaṃ tasmiṃ sukhe abyāvaṭā hutvā paccupatiṭṭhati , sampayuttānaṃ vā tattha abyāpāraṃ paccupaṭṭhapetīti attho .
Sampayuttadhammānaṃ khobhaṃ , uppilavañca āvahantehi vitakkādīhi abhibhūtattā aparibyattaṃ .
Tattha tatramajjhattatāya kiccaṃ .
Tadabhāvato idha paribyattaṃ .
Niṭṭhitā ‘‘ upekkhako ca viharatī ’’ ti etassa
Sabbaso atthavaṇṇanā .
85.‘‘ Saratīti sato ’’ ti padassa kattusādhanatamāha .
Sampajānātīti sammadeva pajānāti .
Saraṇaṃ cintanaṃ upaṭṭhānaṃ lakkhaṇametissāti saraṇalakkhaṇā .
Sammussanapaṭipakkho asammussanaṃ , taṃ kiccaṃ etissāti asammussanarasā .
Kilesehi ārakkhā hutvā paccupatiṭṭhati , tato vā ārakkhaṃ paccupaṭṭhapetīti ārakkhapaccupaṭṭhānā .
Asammuyhanaṃ sammadeva pajānanaṃ , sammohapaṭipakkho vā asammoho .
Tīraṇaṃ kiccassa pāragamanaṃ .
Pavicayo vīmaṃsā .
Kāmaṃ upacārajjhānādīni upādāya paṭhamadutiyajjhānānipi sukhumāneva , imaṃ pana uparijhānaṃ upādāya ‘‘ oḷārikattā ’’ ti vuttaṃ .
Sā ca oḷārikatā vitakkādithūlaṅgatāya veditabbā .
Keci ‘‘ bahucetasikatāyā ’’ ti ca vadantiM1.188 .
Gati sukhā hoti tattha jhānesūti adhippāyo .
Abyattaṃ tattha satisampajaññakiccaṃ ‘‘ idaṃ nāma dukkaraṃ karīyatī ’’ ti vattabbassa abhāvato .
Oḷārikaṅgappahānena sukhumattāti ayamattho kāmaṃ dutiyajjhānepi sambhavati , tathāpi yebhuyyenaV1.176 avippayogībhāvena vattamānesu pītisukhesu pītisaṅkhātassa oḷārikaṅgassa pahānena sukhumatāya idha sātisayo satisampajaññabyāpāroti vuttaṃ ‘‘ purisassā ’’ tiādi .
Punadeva pītiṃ upagaccheyyāti hānabhāgiyaṃ jhānaṃ siyā dutiyajjhānameva sampajjeyyāti attho .
Tenāha ‘‘ pītisampayuttameva siyā ’’ ti .
‘‘ Idañca atimadhuraṃ sukhan ’’ ti tatiyajjhānasukhaṃ sandhāyāha .
Atimadhuratā cassa pahāsodagyasabhāvāya pītiyā abhāveneva veditabbā .
Idan ti ‘‘ sato , sampajāno ’’ ti padadvayaṃ .
Tasmā etamatthaṃ dassentoti yasmā tassa jhānasamaṅgino yaṃ nāmakāyena sampayuttaṃ sukhaṃ , taṃ so paṭisaṃvedeyya .
Yaṃ vā tan ti atha vā yaṃ taṃ yathāvuttaṃ nāmakāyasampayuttaṃ sukhaṃ .
Taṃsamuṭṭhānena tato samuṭṭhitena atipaṇītena rūpena assa jhānasamaṅgino rūpakāyo yasmā phuṭo .
Yassa rūpakāyassa phuṭattā jhānā vuṭṭhitopi jhānasamaṅgī kāyikaṃ sukhaṃ paṭisaṃvedeyya .
Tasmā etaṃ cetasikakāyikasukhapaṭisaṃvedanasaṅkhātaṃ atthaṃ dassento ‘‘ sukhañca kāyena paṭisaṃvedetīti āhā ’’ ti yojanā .
Ayañhettha saṅkhepattho – nāmakāyena cetasikasukhaṃ , kāyikasukhaheturūpasamuṭṭhāpanena kāyikasukhañca jhānasamaṅgī paṭisaṃvedetīti vuccati .
Phuṭattāti byāpitattāti attho .
Yathā hi udakena phuṭasarīrassa tādise nātipaccanīke vātādiphoṭṭhabbe phuṭe sukhaṃ uppajjati , evametehi phuṭasarīrassāti .
Aparo nayo – sukhañca kāyena paṭisaṃvedetīti ettha kathamābhogena vinā sukhapaṭisaṃvedanāti codanāyaṃ ‘‘ kiñcāpi … pe … evaṃ santepī ’’ ti .
Yasmā tassa nāmakāyena sampayuttaṃ sukhaṃ , tasmā sukhañca kāyena paṭisaṃvedetīti yojanā .
Idāni sahāpi ābhogena sukhapaṭisaṃvedanaṃ dassetuṃ ‘‘ yaṃ vā tan ’’ tiādi vuttaṃ .
86. Yan ti hetuatthe nipāto , yasmāti attho .
Tenāha ‘‘ yaṃjhānahetū ’’ ti .
‘‘ Ācikkhantī ’’ tiādīni padāni kittanatthānīti adhippāyenāha ‘‘ pasaṃsantīti adhippāyo ’’ ti .
Kintīti pasaṃsanākārapucchā .
EdisesuM1.189 ṭhānesu satiggahaṇeneva sampajaññampi gahitaṃ hotīti idha pāḷiyaṃ satiyā eva gahitattā evaṃ upaṭṭhitasatitāya ‘‘ satimā ’’ icceva vuttaṃ ,‘‘ sampajāno ’’ ti heṭṭhā vuttattā vā .
Jhānakkhaṇe cetasikasukhameva labbhatīti ‘‘ sukhaṃ nāmakāyena paṭisaṃvedetī ’’ ti ca vuttaṃ .
TatiyantiV1.177 gaṇanānupubbatāti ito paṭṭhāya dutiyatatiyajjhānakathāhi aviseso , viseso ca vuttoti .