Tatiyajjhānakathāvaṇṇanā
82. Uppilāvitan ti kāmañcāyaṃ pariggahesu apariccattapemassa anādīnavadassino taṇhāsahagatāya pītiyā pavattiākāro , idha pana dutiyajjhānapīti adhippetā .
Tathāpi sabbaso pītiyaṃ avirattaṃ , sāpi anubandheyyāti vuttaṃ .
Uppilāvitaṃ viyāti vā uppilāvitaṃ .
Ādīnavaṃ hi tattha pākaṭataraṃ katvā dassetuṃ evaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ .
83. Virajjanaṃ virāgo .
Taṃ pana virajjanaṃ nibbindanamukhena hīḷanaṃ vā tappaṭibaddharāgappahānaṃ vāti tadubhayaṃ dassetuṃ ‘‘ vuttappakārāya pītiyā jigucchanaṃ vā samatikkamo vā ’’ ti āha .
Vuttappakārāyāti ‘‘ yadeva tattha pītī ’’ tiādinā vuttappakārāya .
Sampiṇḍanaṃ samuccayo .
Maggoti upāyo .
Tadadhigamāyāti tatiyamaggādhigamāya .
84. Upapattitoti
V1.173 samavāhitabhāvena patirūpato .Jhānupekkhāpi samavāhitameva antonītaṃ katvā pavattatīti āha ‘‘ samaṃ passatī ’’ ti .
Visadāyāti
M1.185 paribyattāya saṃkilesavigamena .Vipulāyāti mahatiyā sātisayaṃ mahaggatabhāvappattiyā .
Thāmagatāyāti pītivigamena thirabhāvappattāya .
Parisuddhapakati khīṇāsavapakati nikkilesatā .
Sattesu kammassakatādassanahetuko samabhāvadassanākāro majjhattākāro brahmavihārupekkhā .
Sahajātadhammānan ti niddhāraṇe sāmivacanaṃ .
Samappavattiyā bhāvanāya vīthipaṭipannāya alīnānuddhatā nirassādatāya paggahaniggahasampahaṃsanesu byāpārābhāvato sampayuttadhammesu majjhattākārabhūtā bojjhaṅgupekkhā .
Upekkhānimittan ti ettha līnuddhaccapakkhapātarahitaṃ majjhattaṃ vīriyaṃ upekkhā .
Tadeva taṃ ākāraṃ gahetvā pavattetabbassa tādisassa vīriyassa nimittabhāvato upekkhānimittaṃ bhāvanāya samappavattikāle upekkhīyatīti upekkhā , vīriyameva upekkhā vīriyupekkhā .
‘‘ Paṭhamaṃ jhānaṃ paṭilābhatthāya nīvaraṇe … pe … nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṃ paṭilābhatthāya ākiñcaññāyatanasaññaṃ paṭisaṅkhā santiṭṭhanā paññā saṅkhārupekkhāsu ñāṇan ’’ ti ( paṭi . ma .1.57) evamāgatā imā aṭṭha samādhivasena uppajjanti .
‘‘ Sotāpattimaggaṃ paṭilābhatthāya uppādaṃ pavattaṃ nimittaṃ āyūhanaṃ paṭisandhiṃ gatiṃ nibbattiṃ upapattiṃ jātiṃ jaraṃ byādhiṃ maraṇaṃ sokaṃ paridevaṃ upāyāsaṃ .
Sotāpattiphalasamāpattatthāya uppādaṃ pavattaṃ … pe … arahattamaggaṃ paṭilābhatthāya uppādaṃ … pe … upāyāsaṃ … pe … arahattaphalasamāpattatthāya suññatāvihārasamāpattatthāya animittavihārasamāpattatthāya uppādaṃ pavattaṃ nimittaṃ āyūhanaṃ paṭisandhiṃ gatiṃ nibbattiṃ upapattiṃ jātiṃ jaraṃ byādhiṃ maraṇaṃ sokaṃ paridevaṃ upāyāsaṃ paṭisaṅkhā santiṭṭhanā paññā saṅkhārupekkhāsu ñāṇan ’’ ti evamāgatā imā dasa vipassanāvasena uppajjanti .
Ettha ca paṭhamajjhānādīhi vikkhambhitāni nīvaraṇavitakkavicārādīni paṭisaṅkhāya sabhāvato upaparikkhitvā sanniṭṭhānavasena tiṭṭhamānā nīvaraṇādipaṭisaṅkhāsantiṭṭhanā diṭṭhādīnavattā tesaṃ gahaṇe uppādane ajjhupekkhantī vipassanāpaññā gahaṇe majjhattabhūtā upekkhā .
Tattha
M1.186V1.174 uppādan ti purimakammapaccayā khandhānaṃ idha uppattimāha .Pavattan ti tathāuppannassa pavattiṃ .
Nimittan ti sabbampi tebhūmakasaṅkhāragataṃ nimittabhāvena upaṭṭhānato .
Āyūhanan ti āyatiṃ paṭisandhihetubhūtaṃ kammaṃ .
Paṭisandhin ti āyatiṃ uppattiṃ .
Gatin ti yāya gatiyā sā paṭisandhi hoti .
Nibbattin ti khandhānaṃ nibbattanaṃ .
Upapattin ti ‘‘ samāpannassa vā upapannassa vā ’’ ti ( paṭi . ma .1.72) ettha ‘‘ upapannassā ’’ ti vuttavipākappavattiṃ .
Jātin ti jarādīnaṃ paccayabhūtaṃ bhavapaccayā jātiṃ .
Jarābyādhimaraṇā dayo pākaṭā eva .
Ettha ca uppādādayo pañceva saṅkhārupekkhāñāṇassa visayavasena vuttā , sesā tesaṃ vevacanavasena .
‘‘ Nibbatti , jātī ’’ ti idañhi dvayaṃ uppādassa ceva paṭisandhiyā ca vevacanaṃ ,‘‘ gati , upapatti cā ’’ ti idaṃ dvayaṃ pavattassa , jarādayo nimittassāti veditabbaṃ .
Appaṇihitavimokkhavasena magguppattihetubhūtā catasso , tathā phalasamāpattiyā catasso , suññatavihāraanimittavihāravasena dveti dasa saṅkhārupekkhā .
Yāti vipassanāpaññā .
Yadatthīti yaṃ aniccādilakkhaṇattayaṃ upalabbhati .
Yaṃ bhūtan ti yaṃ paccayanibbattattā bhūtaṃ khandhapañcakaṃ .
Taṃ pajahatīti aniccānupassanādīhi niccasaññādayo pajahanto sammadeva diṭṭhādīnavattā tappaṭibaddhacchandarāgappahānena pajahati , yathā āyatiṃ ādānaṃ na hoti , tathā paṭipattiyā pajahati .
Tathābhūto ca tattha upekkhaṃ paṭilabhati .
Vicinaneti aniccādivasena sammasanepi .
Sampayuttadhammānaṃ samappavattihetutāya samavāhitabhūtā .
Nīvaraṇavitakkavicārādisabbapaccanīkehi vimuttattā sabbapaccanīkaparisuddhā .
Tesaṃ vūpasantattā paccanīkavūpasamanepi abyāpārabhūtā abyāpārabhāvena pavattā , abyāpārataṃ vā pattā .
Yadi atthato ekā , kathamayaṃ bhedoti āha ‘‘ tena tenā ’’ tiādi .
Tasmāti yasmā satipi sabhāvato abhede yehi pana paccayavisesehi svāyamimāsaṃ avatthābhedo , tesaṃ ekajjhaṃ appavattito na tāsaṃ abhedo , ekajjhaṃ vā pavatti , tasmā .
Tenāha ‘‘ yattha chaḷaṅgupekkhā ’’ tiādi .
Ekībhāvoti
M1.187 ekatā .Satipi majjhattābhāvasāmaññe visayabhedena panassā bhedo .
Yamatthaṃ
V1.175 sandhāya ‘‘ kiccavasena dvidhā bhinnā ’’ ti vuttaṃ , taṃ vitthārato dassento ‘‘ yathā hī ’’ tiādimāha .Ayaṃ vipassanupekkhā .
Yaṃ sandhāya vuttaṃ pāḷiyaṃ ‘‘ yadatthi yaṃ bhūtaṃ , taṃ pajahati , upekkhaṃ paṭilabhatī ’’ ti ( ma . ni .3.71; a . ni .7.55).
Tattha yadatthi yaṃ bhūtan ti khandhapañcakaṃ , taṃ muñcitukamyatāñāṇena pajahati .
Diṭṭhasovattikattayassa sabbalakkhaṇavicinane viya diṭṭhalakkhaṇattayassa bhūtassa saṅkhāralakkhaṇavicinane upekkhaṃ paṭilabhati .
Saṅkhārānaṃ aniccādilakkhaṇassa sudiṭṭhattā tesaṃ vicinane majjhattabhūtāya vipassanupekkhāya siddhāya tathā diṭṭhādīnavānaṃ tesaṃ gahaṇepi ajjhupekkhanā siddhāva hoti , sabbaso visaṅkhāraninnattā ajjhāsayassa .
Anābhogarasāti paṇītasukhepi tasmiṃ avanatipaṭipakkhakiccāti attho .
Abyāpārapaccupaṭṭhānāti satipi sukhapāramippattiyaṃ tasmiṃ sukhe abyāvaṭā hutvā paccupatiṭṭhati , sampayuttānaṃ vā tattha abyāpāraṃ paccupaṭṭhapetīti attho .
Sampayuttadhammānaṃ khobhaṃ , uppilavañca āvahantehi vitakkādīhi abhibhūtattā aparibyattaṃ .
Tattha tatramajjhattatāya kiccaṃ .
Tadabhāvato idha paribyattaṃ .
Niṭṭhitā ‘‘ upekkhako ca viharatī ’’ ti etassa
Sabbaso atthavaṇṇanā .
85.‘‘ Saratīti sato ’’ ti padassa kattusādhanatamāha .
Sampajānātīti sammadeva pajānāti .
Saraṇaṃ cintanaṃ upaṭṭhānaṃ lakkhaṇametissāti saraṇalakkhaṇā .
Sammussanapaṭipakkho asammussanaṃ , taṃ kiccaṃ etissāti asammussanarasā .
Kilesehi ārakkhā hutvā paccupatiṭṭhati , tato vā ārakkhaṃ paccupaṭṭhapetīti ārakkhapaccupaṭṭhānā .
Asammuyhanaṃ sammadeva pajānanaṃ , sammohapaṭipakkho vā asammoho .
Tīraṇaṃ kiccassa pāragamanaṃ .
Pavicayo vīmaṃsā .
Kāmaṃ upacārajjhānādīni upādāya paṭhamadutiyajjhānānipi sukhumāneva , imaṃ pana uparijhānaṃ upādāya ‘‘ oḷārikattā ’’ ti vuttaṃ .
Sā ca oḷārikatā vitakkādithūlaṅgatāya veditabbā .
Keci ‘‘ bahucetasikatāyā ’’ ti ca vadanti
M1.188 .Gati sukhā hoti tattha jhānesūti adhippāyo .
Abyattaṃ tattha satisampajaññakiccaṃ ‘‘ idaṃ nāma dukkaraṃ karīyatī ’’ ti vattabbassa abhāvato .
Oḷārikaṅgappahānena sukhumattāti ayamattho kāmaṃ dutiyajjhānepi sambhavati , tathāpi yebhuyyena
V1.176 avippayogībhāvena vattamānesu pītisukhesu pītisaṅkhātassa oḷārikaṅgassa pahānena sukhumatāya idha sātisayo satisampajaññabyāpāroti vuttaṃ ‘‘ purisassā ’’ tiādi .Punadeva pītiṃ upagaccheyyāti hānabhāgiyaṃ jhānaṃ siyā dutiyajjhānameva sampajjeyyāti attho .
Tenāha ‘‘ pītisampayuttameva siyā ’’ ti .
‘‘ Idañca atimadhuraṃ sukhan ’’ ti tatiyajjhānasukhaṃ sandhāyāha .
Atimadhuratā cassa pahāsodagyasabhāvāya pītiyā abhāveneva veditabbā .
Idan ti ‘‘ sato , sampajāno ’’ ti padadvayaṃ .
Tasmā etamatthaṃ dassentoti yasmā tassa jhānasamaṅgino yaṃ nāmakāyena sampayuttaṃ sukhaṃ , taṃ so paṭisaṃvedeyya .
Yaṃ vā tan ti atha vā yaṃ taṃ yathāvuttaṃ nāmakāyasampayuttaṃ sukhaṃ .
Taṃsamuṭṭhānena tato samuṭṭhitena atipaṇītena rūpena assa jhānasamaṅgino rūpakāyo yasmā phuṭo .
Yassa rūpakāyassa phuṭattā jhānā vuṭṭhitopi jhānasamaṅgī kāyikaṃ sukhaṃ paṭisaṃvedeyya .
Tasmā etaṃ cetasikakāyikasukhapaṭisaṃvedanasaṅkhātaṃ atthaṃ dassento ‘‘ sukhañca kāyena paṭisaṃvedetīti āhā ’’ ti yojanā .
Ayañhettha saṅkhepattho – nāmakāyena cetasikasukhaṃ , kāyikasukhaheturūpasamuṭṭhāpanena kāyikasukhañca jhānasamaṅgī paṭisaṃvedetīti vuccati .
Phuṭattāti byāpitattāti attho .
Yathā hi udakena phuṭasarīrassa tādise nātipaccanīke vātādiphoṭṭhabbe phuṭe sukhaṃ uppajjati , evametehi phuṭasarīrassāti .
Aparo nayo – sukhañca kāyena paṭisaṃvedetīti ettha kathamābhogena vinā sukhapaṭisaṃvedanāti codanāyaṃ ‘‘ kiñcāpi … pe … evaṃ santepī ’’ ti .
Yasmā tassa nāmakāyena sampayuttaṃ sukhaṃ , tasmā sukhañca kāyena paṭisaṃvedetīti yojanā .
Idāni sahāpi ābhogena sukhapaṭisaṃvedanaṃ dassetuṃ ‘‘ yaṃ vā tan ’’ tiādi vuttaṃ .
86. Yan ti hetuatthe nipāto , yasmāti attho .
Tenāha ‘‘ yaṃjhānahetū ’’ ti .
‘‘ Ācikkhantī ’’ tiādīni padāni kittanatthānīti adhippāyenāha ‘‘ pasaṃsantīti adhippāyo ’’ ti .
Kintīti pasaṃsanākārapucchā .
Edisesu
M1.189 ṭhānesu satiggahaṇeneva sampajaññampi gahitaṃ hotīti idha pāḷiyaṃ satiyā eva gahitattā evaṃ upaṭṭhitasatitāya ‘‘ satimā ’’ icceva vuttaṃ ,‘‘ sampajāno ’’ ti heṭṭhā vuttattā vā .Jhānakkhaṇe cetasikasukhameva labbhatīti ‘‘ sukhaṃ nāmakāyena paṭisaṃvedetī ’’ ti ca vuttaṃ .
Tatiyanti
V1.177 gaṇanānupubbatāti ito paṭṭhāya dutiyatatiyajjhānakathāhi aviseso , viseso ca vuttoti .